ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
ۇلتتىق بانكتەگى ۇدەرىستەر
اشىق بانكينگتىڭ تۇراقتى ەكوجۇيەسىن رەتتەۋشى ورگاندار – ۇلتتىق بانك, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى, باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى. ۇلتتىق بانك وكىلىنىڭ بەرگەن اقپاراتىنا سۇيەنسەك, «Open Banking» قاناتقاقتى باعدارلاماسى اياسىندا قاتىسۋشىلار وزدەرىنىڭ كەلىسىمى نەگىزىندە كليەنتتىك بانك شوتتارى تۋرالى اقپارات الماسادى.
«ناقتىراق ايتساق, اعىمداعى شوتتاردىڭ ءتىزىمىن, اعىمداعى شوتتاعى قالدىق تۋرالى اقپاراتىن, اعىمداعى شوتتىڭ وپەراتسيالار ءتىزىمىن الادى. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر اعىمداعى شوتتارعا قاتىستى اقپارات الماسۋ جوباسىنىڭ سىناق كەزەڭىنە قاتىسادى. اشىق بانكينگ قارجى نارىعىنا دا, كليەنتتەرگە دە پايدالى», دەدى ۇب وكىلى.
الەمدەگى ءال-اۋقات
«Grand View Research» اگەنتتىگىنىڭ زەرتتەۋىنشە, بىلتىر بۇل جۇيە الەم نارىعىندا 25 ملرد دوللار الىپ كەلدى. 2030 جىلعا قاراي كورسەتكىش 27,4%-عا وسپەك. جۇيە تەك قارجى سالاسىن ەمەس, باسقا دا سەكتورلاردى دامىتۋعا تىكەلەي ءارى جاناما اسەر ەتەدى. شەتەلدە جۇيەنى ءساتتى قولدانىپ, ودان پايدا كورىپ وتىرعان ءىرى ءۇش بانك بار. ۇلىبريتانياداعى جەتەكشى بانكتەردىڭ ءبىرى – «Barclays», يسپانيانىڭ «BBVA» بانكى, اقش-تاعى «Citibank». اتالعان بانكتەر جۇيەنى ەنگىزىپ, تۇتىنۋشىلار مەن سەرىكتەستەرگە قارجى ونىمدەرى مەن قىزمەتتەرگە قول جەتكىزۋدى وڭتايلاندىرعان.
تۇسىنگەنىمىز, كەيبىر الەم بانكتەرى الەۋەتى جوعارى ءادىس ارقىلى ءبىرشاما قارجى سەكتورىنا سەرپىن بەرىپ وتىر. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ساقتاندىرۋ. مىسالى, «Insurtech» سالاسىنداعى كوپتەگەن كومپانيا قارجىلىق دەرەكتەردى پايدالانىپ, تۇتىنۋشىلارعا بەيىمدەلگەن قىزمەتتەر جاساعان. سول ارقىلى ساقتاندىرۋ كومپانيالارى تۇتىنۋشىلاردىڭ قارجىلىق مالىمەتىنە نەگىزدەلگەن جاڭا ونىمدەر ۇسىنادى. ەكىنشىسى – تولەم جۇيەسى. «Open banking» تۇتىنۋشىلارعا جىلدام تولەم جاساۋ, اۆتوماتتاندىرىلعان ترانزاكتسيا, تولەمدەردى ءبىر پلاتفورمادا باقىلاۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى. مىسالى, «PayPal» مەن «Stripe» سەكىلدى تولەم جۇيەلەرى قولدانۋشىلارعا شوتتاردى ءبىر ينتەرفەيستە بىرىكتىرىپ, قاۋىپسىز تولەم جۇرگىزۋگە كومەكتەسەدى. ءۇشىنشىسى – جىلجىمايتىن م ۇلىك. جوعارىدا اتالعان اگەنتتىك ساراپشىلارى جۇيە قارجى سەكتورىنا ەنگەلى الۋشىلار مەن جالعا الۋشىلار جۇمىسىنىڭ جەڭىلدەگەنىن ايتادى. سەبەبى ءتيىمدى شارتتاردا نەسيە الۋ, كەلىسىم جاساۋ ۇدەرىستى ەداۋىر ىڭعايلى ەتكەن.
جىلجىمايتىن م ۇلىككە بايلانىستى تولەمدەردى وڭاي تەكسەرىپ, باقىلاپ وتىرۋ دا ەكى تاراپتىڭ كوڭىلىنەن شىققان. ءتورتىنشىسى – كولىك پەن لوگيستيكا سەكتورى. «Open banking» تولەم جۇيەلەرىن وڭتايلاندىرىپ, جول ءجۇرۋ شىعىندارىن اۆتوماتتاندىرعان. سونىمەن قاتار اۆتوتۇراق, بەنزين تولەمدەرىن وڭاي باسقارادى. بەسىنشىسى – تۇتىنۋ تەحنولوگيالارى. «Fintech» شەشىمدەر ارقىلى تۇتىنۋشىلاردىڭ قارجىلىق ارەكەتىن باسقاراتىن جاڭا ءموبيلدى قوسىمشالار مەن باعدارلامالار جاسالعان. ونىڭ ىشىندە بيۋدجەت قۇرۋ, قارجىنى باسقارۋ, شىعىنداردى باقىلاۋ سياقتى فۋنكتسيالار بار. التىنشىسى – ينۆەستيتسيا. جۇيە ينۆەستيتسيالىق كەڭەس بەرۋ قىزمەتتەرىن دامىتقان. جەتىنشىسى – تۋريزم مەن قوناقۇي قىزمەتتەرى. ارينە, تولەم ۇدەرىستەرى جەڭىلدەگەننەن كەيىن تۋريستەرگە ارنالعان ساقتاندىرۋ, جول شىعىندارى, برون جاساۋ سەكىلدى قىزمەتتەر جاقسارا تۇسكەن. ءبىرشاما بانكتى باقىلاي كەلە, اشىق جۇيەنىڭ كوپتەگەن سالانىڭ جاڭا تىنىسىن اشاتىنىن تۇسىندىك.
قاۋىپتەن ساقتانۋ ماڭىزدى
كەز كەلگەن جاڭا باستامانىڭ پايداسى مەن زيانى دا قاتار جۇرەدى. اشىق بانكينگتىڭ قاۋپىن زەرتتەگەن ۇلىبريتانياداعى «Financial Conduct Authority» ۇيىمىنىڭ حابارلاۋىنشا, بانكتەر جۇيەنى ەنگىزۋ كەزىندە دەرەكتەردىڭ قۇپيالىلىعىن ساقتاۋ مەن قاۋىپسىزدىك شارالارىن كۇشەيتۋگە ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك. وقىپ وتىرىپ, «قارجى سەكتورىنا اتالعان جۇيەدەن قانداي قاۋىپ كەلۋى مۇمكىن؟» دەگەن سۇراق تۋدى. ونىڭ جاۋابىن ۇيىمنىڭ اۋقىمدى زەرتتەۋ جۇمىسىنان تاپتىق. سويتسەك, دەرەكتەر قاۋىپسىزدىگى تۋىندايدى ەكەن. سەبەبى قارجى ۇيىمدارى مەن ءۇشىنشى تاراپ قوسىمشالارى اراسىندا تۇتىنۋشىلاردىڭ قارجىلىق دەرەكتەرىن الماسۋ اشىق جۇرەدى. ەگەر قاۋىپسىزدىك شارالارى دۇرىس ساقتالماسا, دەرەكتەر ۇرلانۋى نەمەسە رۇقساتسىز پايدالانىلۋى مۇمكىن. بۇل كيبەرشابۋىلدار مەن الاياقتىق تاۋەكەلىن ارتتىرادى. «F5 Labs» زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك, 2018–2020 جىلدارى اشىق بانكينگتى پايدالاناتىن قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ شامامەن 6%-ى كيبەرشابۋىلعا, اتاپ ايتقاندا API شابۋىلدارىنا ۇشىراعان. كورسەتكىش 2020 جىلى 55%-عا ارتقان.
«ۇلتتىق تولەم كورپوراتسياسى» جەكە دەرەكتەردى قورعاۋ تۋرالى زاڭنامانى قاتاڭ ساقتاي وتىرىپ, قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرەدى. «Open banking» جۇيەسىندە قاۋىپسىزدىك كوپدەڭگەيلى باقىلاۋ جۇيەسى ارقىلى قامتاماسىز ەتىلەدى. ياعني تەك اككرەديتتەلگەن ءارى قاتاڭ سايكەس كەلەتىن قاتىسۋشىلارعا رۇقسات بەرىلەدى. بارلىق قىزمەت قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارىنا, سونىڭ ىشىندە ءموبيلدى بانكينگ قولدانبالارىنا سايكەس سىناقتان وتەدى. سايىپ كەلگەندە, كليەنتتەر ءوز دەرەكتەرىنە كىمگە, قانشا ۋاقىتقا رۇقسات بەرۋدى وزدەرى شەشەدى», دەپ جاۋاپ بەردى ۇلتتىق بانك.
ەلىمىزدە بۇل جۇيە ەنگەننەن كەيىن دەرەكتەردى قورعاۋ ماقساتىندا بىرقاتار تەحنولوگيا مەن ستاندارت پايدالانىلماق. مىسالى, سايكەستەندىرۋ مەن اۋتەنتيفيكاتسياعا ارنالعان «OAUTH 2.0, JWT» كىلتى, «TLS» كريپتوگرافيالىق دەرەكتەردى تاسىمالداۋ حاتتاماسى, ارنايى دەرەكتەردى تاسىمالداۋ ارنالارى قولدانىلادى. بۇل ءتاسىل جىبەرىلگەن دەرەكتەر مەن ورىندالعان ترانزاكتسيالاردى قورعايدى.
قارجى سالاسىنا وسى جۇيە ەنەدى دەگەلى, بانكتەردىڭ دەگبىرى قاشتى. اقپاراتتىق الاڭدا اشىق ايتىلماسا دا, اشىق بانكينگ الاڭ تۋعىزدى. مۇنداي ۇدەرىس شەتەلدىك ءىرى بانكتەردە دە بولعان. ماسەلەن, ۇلىبريتانياداعى «HSBC», «Barclays», «Royal Bank of Scotland» بانكتەرى باستاپقىدا باستاماعا قارسىلىق تانىتقان. ولاردىڭ نەگىزگى قورقىنىشى – كيبەرقاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ەدى. كەي قارسىلىقتار تەحنولوگيانىڭ دايىندىعىنا بايلانىستى ءجۇردى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, ۋاقىت وتە كەلە جۇيە جەمىسىن بەردى.
ء«ىرى بانكتەردىڭ كليەنتتەر بازاسىنا شىعۋعا مۇمكىندىك تۋادى. ارينە, ءوزىنىڭ QR جۇيەسىن جاساعان ءىرى بانكتەر كليەنتتەردى جوعالتىپ الامىز دەپ قاۋىپتەنۋى مۇمكىن. بىراق ءبىردى-ەكىلى ءىرى بانكتىڭ بيزنەس مۇددەسىن ەمەس, حالىقتىڭ جاعدايى مەن نارىقتىڭ دامۋىن ويلاۋ قاجەت. ءوز باسىم وسى جۇيەنىڭ ەنگىزىلگەنىن قولدايمىن», دەيدى ساراپشى ايبار ولجاەۆ.
ۇلتتىق بانكتىڭ دە پىكىرى وسىعان سايادى. «اشىق بانكينگ ۇلكەن ويىنشىلارعا دا, كىشكەنتاي ويىنشىلارعا دا بىردەي پايدا اكەلەدى. باسەكەلەستىك كۇشەيىپ, ەڭ جىلدام ءارى ءتيىمدى كومپانيا جەڭەدى. كليەنتكە قولايلى جاعداي مەن جاقسى قىزمەت كورسەتىلەدى», دەپ تارازىلايدى ۇب ساراپشىلارى.
