ەسەپتى جىلدىڭ ەسەبى قابىلداندى

كەشە پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسى بولىپ ءوتتى. وعان پرەمەر-مينيستر, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس پەن جوعارعى سوت توراعالارى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن ۇكىمەت كەڭسەسىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى, مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار باسشىلارى جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. كۇن تارتىبىندە ەكى ماسەلە قارالدى. ونىڭ العاشقىسىن, ياعني كونس­تيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ “قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى” اتتى جىل ساي­ىنعى جولداۋىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى يگور روگوۆ وقىپ بەردى. قازاقستان رەس­پۋب­لي­كاسىنىڭ پرەزيدەنتى كونستيتۋ­تسيا مىزعىماستىعىنىڭ نىشانى ءارى كەپىلى, مەملەكەتتىك بيلىك جۇيە­سىنىڭ تۇپقازىعى بولىپ تابىلادى, ول بۇكىل مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بىرلىگى مەن ۇيلە­سىمدىلىگىن, بيلىك تارماقتارىنىڭ ءوزارا كەلىسىپ جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتەدى, دەدى ي.روگوۆ. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءتور­اعا­سى­نىڭ پايىمىنشا, قۋاتتى دا جاۋاپ­تى پرەزيدەنتتىك بيلىك ينس­تي­تۋتىنىڭ بولۋى, سونداي-اق قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرە­زيدەنتى – ەلباسى ن.نازار­باەۆ­تىڭ قىزمەتى ارقاسىندا قا­زاقستان ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ەڭ قىمبات قازىناسى بولىپ تابى­لا­تىن ەگەمەن, بەيبىت جانە تۇراقتى, بەدەلدى, گۇلدەنگەن جانە ءومىر سۇرۋگە ءتيىمدى مەملەكەتكە اينالدى. رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ مەملەكەت­تىك پراكتيكادا كورىنىس تاپقان كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتارى ءبۇ­گىنگى جانە كەلەر ۇرپاقتىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىن, ەلىمىزدىڭ حا­لىقارالىق ارەناداعى ساياساتىنىڭ دايەكتىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. ي.روگوۆ, سونىمەن قاتار, وتكەن 15 جىل ىشىندە پارلامەنت كونس­تيتۋتسيا نەگىزىندە جانە ونىڭ ەرەجەلەرىن دامىتۋ ماقساتىندا قوعامدىق قاتىناستاردىڭ ءتۇرلى سالالارىن رەتتەيتىن 1700-دەن استام زاڭ قابىلداعاندىعىن ەرەك­شە اتاپ ءوتتى. وسى رەتتە كونستي­تۋ­تسيالىق كەڭەس ءوزى قۇرىلعاننان باستاپ 180-گە جۋىق ءوتىنىش قاراسا, سولاردىڭ 70-كە جۋىعى پارلامەنت­كە تيەسىلى ەكەن. سونداي-اق سوت­تاردان – 64, پرەمەر-مينيستر­دەن –23 جانە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قاۋلىلارىن قوسىمشا ءتۇسىندىرۋ تۋرالى 8 ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. وسى وتىنىشتەر بويىنشا 140-تان استام نورماتيۆتىك قاۋ­لىلار قابىلدانعانى دا نازاردان تىس قالمادى. بۇل رەتتە 25 زاڭ جانە حالىقارالىق شارت تولىعى­مەن نەمەسە ءبىر بولىگىندە كونس­تيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانىلعان. پارلامەنتكە ەلدەگى كونستيتۋ­تسيا­لىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋ­رالى جىل سايىنعى 12 جولداۋ ءجى­بەرىلگەن.  كونستيتۋتسيالىق كەڭەس­تىڭ قۇقىقتىق پوزيتسيالارىنا سايكەس 65 زاڭعا وزگەرىستەر مەن تو­لىقتىرۋلار ەنگىزىلىپتى. كونستيتۋ­تسيالىق باقىلاۋ پراكتيكاسى مەن ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىق­تىڭ جاي-كۇيىن تالداي كەلە, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ەلىمىزدىڭ اتا زاڭى ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەپ شىقتى, ونىڭ الەۋەتى ازايعان جوق جانە كونستيتۋتسيادا باياندى ەتىلگەن قۇقىقتىق يدەيالار, پرينتسيپتەر مەن نورمالار مەملە­كەت پەن قوعام دامىعان سايىن, سول ءۇشىن قاجەتتى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعدايلار جاسال­عان سايىن اشىلا تۇسۋگە ءتيىس دەپ پايىمدايدى. كۇن تارتىبىندە ەكىنشى بولىپ ۇكىمەت پەن رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ ءجو­نىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2009 جىل­عى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقا­رىلۋى تۋرالى ەسەپتەرى تىڭدالدى. ۇكىمەت تاراپىنان باياندامانى قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ جاسادى. ول وتكەن جىل بيۋدجەتىنىڭ اتقارىلۋى پرەزيدەنت جولداۋىن جۇزەگە اسىرۋ جانە دۇنيەجۇزىلىك داعدارىس سالدارىن ەڭسەرۋمەن بايلانىستى جۇرگىزىلگەندىگىن ايتا كەلىپ, ناتيجەسىندە ەلباسىنىڭ بارلىق الەۋمەتتىك تاپسىرمالارى ورىندالعانىن ەرەكشە اتادى. بولات بيداحمەت ۇلى وتكەن جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا الەمدىك ەكو­نوميكا رەتسەسسيادان شىعا باستاعا­نىن, ايتسە دە كوپتەگەن ەلدەر ءۇشىن ول سوزىلمالى سيپات العاندىعىن قاپەرگە سالدى. ال ەلىمىزدە سول كەز­دىڭ وزىندە وڭ ۇردىستەر بايقالعان. ءسويتىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ءتۇسۋى ءتيىس سالىقتار مەن تۇسىمدەر سوماسى 2 تريلليون 800 ميلليارد تەڭگەنى قۇراسا, بيۋدجەتتىك باعدار­لامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا 3 تريل­ليون 311 ميلليارد تەڭگە جۇمسال­عان. تاپشىلىق 510 ميلليارد تەڭ­گەنى قۇراعان. وسى ورايدا  ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرگە ۇلەسكەرلەردى, اگروونەركاسىپ سەكتورىن, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا 10 ميلليارد اقش دوللارى بولىنگەن. ب.جامىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, بانكتەردى كاپيتالداندىرۋ ەسەبى­نەن كرەديتتىك ستاۆكالار تومەندەپ, 43 مىڭ جۇمىس ورنى ساقتالىپ قالعان. يپوتەكالىق كرەديتتى قايتا قارجىلاندىرۋ ارقاسىندا 30 مىڭ قارجى سالۋشىنىڭ ءوز تولەمدەرىن 30 پايىزعا تومەندەتۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزىلىپتى. بانكتەر 144 ميل­ليارد تەڭگەگە 2,5 مىڭنان استام قارىز الۋشىنى قارجىلاندىرىپ, كوپتەگەن جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋعا قول جەتكىزىلگەن. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ات­قارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ومارحان وكسىكباەۆتىڭ بايانداماسى قاتقىل شىقتى. ونىڭ مالىمەتىنە قارا­عاندا, بىرقاتار پايدالانىلماعان رەزەرۆتەرگە جول بەرىلگەن. ماسە­لەن, قازاقستان مەن رەسەي ۇكى­مەت­تەرى اراسىنداعى كەلىسىم بويىنشا يادرولىق ونىمدەردى كادەگە جاراتۋ قىزمەتىنەن تۇسكەن قاراجات 1996 جىلدان بەرى جەكە قۇرىلىم ەسەپ-شو­تىندا جاتىپتى. تەك تەكسەرۋ ءنا­تي­جەسىندە 31,1 ميلليارد تەڭگە بيۋد­جەتكە قايتارىلعان. وسى رەتتە و.وك­سىكباەۆ ەلىمىز قورعانىسىن جاقسارتۋ ءۇشىن جىل سايىن قارۋ-جاراق ساتىپ الۋعا قىرۋار قارجى بولىنگەنىمەن, ونىڭ پايدالانىل­ماي جاتقانىنا قىنجىلىس ءبىلدىر­دى. شەتەلدىك ين­ۆەس­تورلار وتاندىق ما­مان­داردى دايار­لاۋعا جىل سايىن 20-30 ميل­ليارد تەڭگە ءبولىپ كەلسە, مۇنداي قا­را­جات­تاردى بيۋدجەتتەن دە قاراس­تىرۋ قا­جەت, دەپ سانايدى كوميتەت توراعاسى. ۇكىمەت, سونىمەن قاتار, مەم­لەكەتتىك اكتيۆتەردىڭ ءتيىمدى تەتىگىن ازىرلەۋ جونىندە تولىق شارا قول­دانا الماي كەلەدى. كوميتەت ءتور­اعاسى سوڭعى 5 جىلدا قۇرىلعان 116 اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ 51-ءى بۇگىنگى تاڭدا زالالدى قىزمەت اتقارۋدا ەكەندىگىنە وكىنىش ءبىلدىردى. سونداي-اق كوپتەگەن دامۋ ينستيتۋت­تا­رىنىڭ قارجىسى دەپوزيتتەردە شو­عىرلانسا, ودان تۇسەتىن ديۆيدەنت­تەر تەك بەلگىلى ءبىر توپقا عانا قىز­مەت جاساۋدا ەكەندىگى دە العا تار­تىلدى. ەندى وسى قارجىلار بيۋد­جەتكە ءتۇسۋى ءتيىس, دەپ سانايدى و.وك­سىكباەۆ. ول, سونىمەن بىرگە, جىل سايىن ۇكىمەت قارىزدارىنا قىزمەت كورسەتۋ كولەمىنىڭ ارتىپ وتىرعاندىعىن دا نازارعا سالدى. 2009 جىلى قىزمەت كورسەتۋ قار­جىسى 69 ميلليارد تەڭگەگە جەتكەن. سول سياقتى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ نىسانالى ترانسفەرت­تەردى يگەرە الماۋى دا سىنعا ۇشىرادى. يگەرە الماۋ سالدارىنان قارجىلار قايتا بولۋگە تۇسكەن. مۇنداي جاعداي ءوز كەزەگىندە ءوڭىر­لەردە قارجىلاردىڭ قوردالانىپ قالۋىنا الىپ كەلەدى ەكەن. مىسا­لى, نىسانالى ترانسفەرتتەر كولەمى 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا بىلتىر 4 ەسەگە ارتىپ, 39,7 ميل­ليارد تەڭگەنى قۇراعانى بەلگىلى بولدى. سونىڭ 63 پايىزى بيۋدجەت اكىمشىلەرىنە, ال قالعان بولىگى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا تيەسىلى كورىنەدى. كوميتەت توراعاسى جەرگىلىكتى جەرلەردە جاسىرىن رەزەرۆتەردىڭ دە بارلىعىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, سولاردى پايدالانۋ ارقىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جۇكتەمەسىن تومەندەتۋگە بولار ەدى, دەگەن پايىمىن دا ورتاعا سالدى. بۇدان كەيىن سەنات پەن ءماجى­لىس­تىڭ بيۋدجەت جانە قارجى كومي­تەتتەرىنىڭ مۇشەلەرى جانسەيىت سارسەنقۇلوۆ جانە امانجول جا­زين قوسىمشا بايانداما جاسادى. ەكى بايانداماشى دا ۇكىمەت پەن ەسەپ كوميتەتىنىڭ  ەسەبىن بەكىتۋدى ۇسىندى. بىرلەسكەن وتىرىستا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ دەپۋتات­تاردىڭ بىرقاتار سۇراقتارىنا وراي تۇسىنىك بەردى. وندا كوپتەگەن وزەكتى دەگەن ماسەلەلەرگە ناقتى جاۋاپتار الىندى. ارتىنان  پارلامەنت ۇكىمەت پەن ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2009 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرىن بەكىتۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. اسقار تۇراپباي ۇلى.