فوتولار: اقوردا
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز سوزىندە ءماسليحاتتىڭ مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ وتە ماڭىزدى تارماعى ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, 2022 جىلى رەفەرەندۋم ارقىلى كونستيتۋتسياعا ماڭىزدى وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنىنە, سونىڭ ناتيجەسىندە پارلامەنتتىڭ ءرولى ايتارلىقتاي كۇشەيگەنىنە, جالپى بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلدانعانىنا نازار اۋداردى.
«وندا جەرگىلىكتى وكىلدى بيلىككە قاتىستى ماسەلەلەر دە بار. اتاپ ايتساق, وبلىستىق ءماسليحات سايلاۋى ارالاس جۇيە ارقىلى وتەدى. ال اۋداندىق دەپۋتاتتار تەك قانا ماجوريتارلىق تاسىلمەن سايلانادى. بۇل قادام ەلىمىزدىڭ دەموكراتيالىق جولمەن دامۋىنا زور سەرپىن بەردى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. اۋقىمدى رەفورمانىڭ ناتيجەسىندە ساياسي باسەكە جاندانا ءتۇستى. جاڭا ەرەجەگە ساي وتكەن سايلاۋدان كەيىن ماسليحاتتارعا جاڭا ادامدار كەلدى. التى ساياسي پارتيانىڭ وكىلدەرى دەپۋتات مانداتىنا يە بولدى. قازىر ءماسليحات مۇشەلەرىنىڭ وننان ءبىرى عانا – پارتيالىق تىزىممەن كەلگەن دەپۋتاتتار. قالعانى تۇگەل – ءبىر مانداتتى وكرۋگتەن سايلانعان ازاماتتار. ءوزىن-ءوزى ۇسىنعان – 434 ادام دەپۋتات اتاندى. اشىعىن ايتساق, بۇرىن ساياسي پارتيالار ءتۇرلى ساناتتاعى ازاماتتارمەن جۇمىسقا كوپ كوڭىل بولمەيتىن. زاڭمەن تالاپ ەتكەننەن كەيىن عانا ءمان بەرە باستادى. مىسالى, پارتيالىق تىزىمدە جاستارعا ارنايى كۆوتا ءبولىندى. بۇل شەشىم ولاردىڭ قوعامدىق-ساياسي ۇدەرىسكە ارالاسۋىنا جول اشىپ بەردى. بۇرىن ماسليحاتتاعى جاس ازاماتتاردىڭ ۇلەسى 2 پايىزعا دا جەتپەيتىن. قازىر زاڭناماعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە بۇل كورسەتكىش ەسەلەپ ارتتى دەۋگە بولادى. بۇگىن دە ورتامىزدا كوپتەگەن جاس دەپۋتاتتار وتىر. ولار ءتۇرلى مىنبەردەن جاستارعا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردى باتىل كوتەرىپ ءجۇر. وكىلدى بيلىكتە ايەلدەردىڭ قاتارى كوبەيە ءتۇستى. ەلىمىزدە قىز-كەلىنشەكتەردىڭ باستامالارىنا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىلۋدە. ايەلدەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا باسا نازار اۋدارىلىپ جاتىر. وسىنىڭ ءبارى رەفورمانىڭ ناقتى ناتيجەسى ەكەنى ءسوزسىز», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت دەپۋتاتتاردىڭ وكىلدى بيلىك فۋنكتسياسىن حالىقتىڭ سەنىمىنە ساي جوعارى دەڭگەيدە اتقارۋىنا قاجەت بىرنەشە ماسەلەگە توقتالدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ, ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە, ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيىن جوسپارلى تۇردە ارتتىرۋ كەرەك دەپ سانايدى.
ء«ماسليحاتتار – جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىندەگى نەگىزگى ينستيتۋت. سوندىقتان ونىڭ تيىمدىلىگى دەپۋتاتتاردىڭ كاسىبيلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى. بىلىمىنە بىلىگى ساي دەپۋتاتتار كورپۋسىن جاساقتاۋعا, ەڭ الدىمەن, ولاردى ۇسىنعان پارتيالار مۇددەلى بولۋى كەرەك. بۇگىن ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىلدى. ءماسليحات دەپۋتاتتارى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن بۇل باعىتقا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. بۇعان مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىن تارتۋ كەرەك. پارتيالار ءوز دەپۋتاتتارىنىڭ بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا اكادەميامەن ىنتىماقتاستىق ورناتقان ءجون دەپ سانايمىن. ارينە, بۇل جۇمىستى ايماقتىڭ ەرەكشەلىكتەرىن, حالىق قالاۋلىلارىنىڭ كاسىبي جانە قوعامدىق-ساياسي تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ ۇيىمداستىرۋ قاجەت. سونىمەن بىرگە دەپۋتاتتار حالىقپەن تىكەلەي بايلانىس جاساي بىلۋگە جانە ءوز جۇمىسى تۋرالى قوعامدى جان-جاقتى حاباردار ەتۋگە ءتيىس. مويىنداۋىمىز كەرەك, بۇل ىستە كوزگە كورىنىپ تۇرعان كەمشىلىكتەر كوپ», دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, ءماسليحاتتاردىڭ جەرگىلىكتى ەكونوميكالىق ساياساتقا ىقپالىن ارتتىرا ءتۇسۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا ءمان بەرگەن ءجون.
«قازىر جاڭا بيۋدجەت جانە سالىق كودەكستەرى ازىرلەنىپ جاتىر. وندا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋعا قاتىستى رەفورمانىڭ ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلۋگە ءتيىس. ۇكىمەت اۋىل اكىمدەرىنىڭ بيۋدجەتىن قالىپتاستىرۋ جانە ونى جۇمساۋ تاسىلدەرىن قايتا قاراۋى كەرەك. جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ قارجىلىق دەربەستىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەۋى قاجەت. كودەكس جوبالارىن تالقىلاۋعا ءماسليحاتتار بەلسەنە قاتىسقانى ءجون. جەرگىلىكتى بيۋدجەت قارجىسىنىڭ دۇرىس ءارى ءتيىمدى ءبولىنۋى وتە ماڭىزدى. دەپۋتاتتار بۇل ماسەلەگە زور جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا ءتيىس», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
بۇدان بولەك, پرەزيدەنت ساياسي پارتيالاردىڭ قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان جوبالارى مەن باستامالارىنا توقتالىپ, كوكتەمگى الاپات سۋ تاسقىنى كەزىندە بەكەم بىرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن پارتيالاردىڭ, ءوزىن-ءوزى ۇسىنعان دەپۋتاتتاردىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگىنە وڭ باعا بەردى.
«پارتيالاردىڭ جالپىۇلتتىق مىندەتتەردى شەشۋ ىسىنە جۇمىلا كىرىسەتىنى قۋانتادى. توعىز مىڭنان استام وتباسى سۋ باسقان ۇيلەرىن جوندەۋگە جانە قالپىنا كەلتىرۋگە تولەم الدى, التى مىڭعا جۋىق وتباسىنا باسپانا ساتىپ الۋعا قارجى ءبولىندى. قىسقا مەرزىم ىشىندە 2,5 مىڭنان استام جاڭا ءۇي سالىندى. جوسپارلانعان 2680 ءۇيدىڭ 2620-سى پايدالانۋعا بەرىلدى. مۇنىڭ بارلىعى – مەملەكەتتىڭ, بيزنەستىڭ جانە قوعامنىڭ بىرلەسە اتقارىپ جاتقان جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى. مەن ساياسي پارتيالار, ءماسليحاتتار مەن قوعامدىق ۇيىمدار ءدال وسىنداي مىزعىماس بىرلىكتە جۇمىس ىستەۋى كەرەك دەپ سانايمىن. تۇپتەپ كەلگەندە, الدىمىزدا تۇرعان ماقسات – ورتاق. بۇل – ەلىمىزدى وركەندەتۋ جانە حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ», دەدى پرەزيدەنت.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى اۋىل, اۋدان جانە وبلىستىق ماڭىزى بار قالا اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ جۇيەسى ەلىمىزدە جاڭا ساياسي احۋالدىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشقانىن اتاپ ءوتتى.
«جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىككە جاڭا بۋىن وكىلدەرى كوپتەپ كەلە باستادى. كاسىپكەرلەردىڭ, قوعامداعى بەلسەندى ازاماتتاردىڭ, جاستاردىڭ اراسىنان شىققان اكىمدەر از ەمەس. قازىر ولار ەل باسقارۋ ءىسىن ۇيرەنىپ, تاجىريبە جيناپ جاتىر. جەدەل شەشىم قابىلداپ, جۇمىستى دەر كەزىندە ۇيىمداستىرۋعا بەيىمدەلىپ كەلەدى. بۇل قىستا جىلۋ-ەنەرگەتيكا سالاسىندا كۇردەلى جاعداي بولعان كەزدە انىق بايقالدى. كوكتەمدەگى تاسقىن دا كىمنىڭ قولىنان ءىس كەلەتىنىن ناقتى كورسەتتى. شارۋاعا شيراق ءارى ەلگە جاناشىر ازاماتتاردىڭ اكىم بولعانى دۇرىس. ولارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋ كەرەك. اسىرەسە, ءماسليحات دەپۋتاتتارى مەن اكىمدەردىڭ بىرلەسە جۇمىس ىستەگەنى ءجون. ويتكەنى ولاردى مەملەكەتتىڭ جەرگىلىكتى جەردەگى قوس تىرەگى دەۋگە بولادى», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت بىرنەشە كۇننەن كەيىن وتەتىن جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمنىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ, وعان «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ جارقىن كورىنىسى دەپ باعا بەردى.
«اەس قۇرىلىسىنا قاتىستى ءوز ۇستانىمىمدى بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت ايتتىم. الەمدەگى پروگرەستەن شەت قالماۋ ءۇشىن ءبىز باسەكەلەستىكتە ءوز ارتىقشىلىقتارىمىزدى پايدالانۋىمىز كەرەك. ازاماتتار قولداپ داۋىس بەرسە, بۇل تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بۇكىل تاريحىنداعى ەڭ ءىرى جوباعا اينالادى. اتوم ەلەكتر ستانتسياسىن سالۋ – ۇزاقمەرزىمدى جوبا. بىراق بۇل باستاما ەلىمىزدىڭ ورنىقتى دامۋىن ونجىلدىقتارعا ىلگەرىلەتەدى, سونداي-اق ينجەنەرلەر شوعىرى مەن ءارتۇرلى بەيىندەگى ماماندار لەگىن دايارلاۋعا جاعداي جاسايدى. دەمەك ونىڭ پايداسىن قازىرگى جاستارىمىز بەن بولاشاق ۇرپاق كورەدى», دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە, دەموكراتيا ۇزدىكسىز جۇرەتىن ۇدەرىس ەكەنىنە ايرىقشا نازار اۋداردى. پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, الەمدەگى كەز كەلگەن تابىستى دەموكراتيالىق قوعام اينالاسىنا بەي-جاي قارامايتىن ازاماتتاردىڭ ارقاسىندا عانا داميدى, ومىرشەڭ بولادى.
بۇل رەتتە قاسىم-جومارت توقاەۆ كەلەر ۇرپاققا قاجەتتى جاعداي جاساۋ ورتاق پارىزىمىز ەكەنىنە نازار اۋدارىپ, بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, قۇقىقتارىن قورعاۋ, ولاردىڭ جان-جاقتى دامىتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ەڭ باستى باسىمدىعى بولىپ قالا بەرەتىنىن جەتكىزدى.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت باقىتتى بالالىقتىڭ نەگىزى وتباسى ينستيتۋتى ەكەنىنە توقتالىپ, اتا-انالاردى تاربيە ماسەلەسىنە سالعىرت قاراماۋعا شاقىردى. اسىرەسە, ۇرپاقتىڭ تسيفرلىق دۇنيەلەرگە تاۋەلدى بولۋى مەن ۆيرتۋالدى الەمگە شەكتەن تىس قۇمارتۋى ناعىز دەرتكە اينالىپ بارا جاتقانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, كەرىسىنشە, ولارعا ەل ىشىندەگى شىنايى قاھارمانداردى ناسيحاتتاۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
«مىسالى, جاقىندا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك وليمپياداداعى شاحماتشى قىزدارىمىزدىڭ جارقىن جەڭىسى ۇلگى ەتۋگە تۇرارلىق. ءبىزدىڭ وقۋشىلار ماتەماتيكادان, فيزيكادان جانە باسقا دا پاندەردەن وتكەن وليمپيادالاردا جوعارى ناتيجەگە قول جەتكىزىپ ءجۇر. وسىنداي تالانتتى بالالاردى قولداپ, ولاردىڭ ۇستازدارىن ىنتالاندىرۋ كەرەك. تاياۋدا اكادەميك اسقار جۇمادىلداەۆ وسى تۋراسىندا: ء«بىزدىڭ سپورتشىلار وليمپياداعا بارىپ, قارسىلاستارىن توپەلەپ ۇرىپ, تاناۋىن بۇزىپ كەلەدى. كەيىن ولاردى اۋەجايدا قاراقۇرىم حالىق قارسى الىپ قۇتتىقتايدى, ءتىپتى پاتەر مەن كولىك سىيلاپ جاتادى. ال ماتەماتيكا, فيزيكا, حيميا پاندەرىنەن وتكەن حالىقارالىق وليمپيادالاردا ءبىرىنشى ورىن العان بالالارىمىزعا مۇنداي قۇرمەت كورسەتىلمەيدى» دەپ ورىندى پىكىر ءبىلدىردى», دەدى پرەزيدەنت.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى قوعامدا تازالىق مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدىڭ, زاڭ مەن ءتارتىپ ۇستەمدىگىن ورناتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى جونىندە پىكىر ءبىلدىردى.
جيىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ەرلان قوشانوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى يۋليا كۋچينسكايا, رينات زايىتوۆ, «قازاتومپروم» ۇاك» اق يادرولىق وتىن تسيكلى جونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى اسەت ماحامبەتوۆ, اتىراۋ وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, «جىلىويمۇنايگاز» مۇناي-گاز ءوندىرۋ باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى سىرىمبەك سارسەمباەۆ, قاراعاندى وبلىستىق ماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, كەنشىلەردىڭ «قورعاۋ» كاسىپوداعىنىڭ توراعاسى ەۆگەني بۋسلاەۆ ءسوز سويلەدى.
