– اقش, فرانتسيا, قىتاي, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا سياقتى مەملەكەتتەر سەنىڭ جۇيەڭدى يادرولىق ەنەرگەتيكا سالاسىندا قولدانىپ ءجۇر. ساراپشىلار وسى ۇدەرىس اەس جۇمىسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تيىمدىلىگىن ايتارلىقتاي جاقسارتتى دەپ وتىر. ال بىزدە بۇل سالادا ءالى دە بەلگىسىزدىك باسىم. ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك پايداسىنان باسقا, تاعى قانداي پايداسى بار؟
– اەس-ءتىڭ ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق, سونداي-اق الەۋمەتتىك پايداسى تۋرالى ايتىلعانىمەن, ونىڭ الەۋەتى تولىعىمەن ۇعىنىلماعانى راس. بۇل سالانىڭ باسقا دا ماڭىزدى ارتىقشىلىعى بار:
- ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىك پەن تۇراقتىلىق;
- يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ;
- تەحنولوگيا, عىلىم, يننوۆاتسيانىڭ دامۋى;
- ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ;
- حالىقارالىق ىقپالداستىق پەن بەدەلدىڭ ارتۋى.
وسى اتالعان اسپەكتىلەرگە قاراساق, اەس – تەك ەنەرگيا كوزى ەمەس, ەلدىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋىنا, حالىقارالىق بەدەلىنىڭ ارتۋىنا, جالپى كوپتەگەن سالانىڭ ورلەۋىنە ىقپال ەتەتىن ستراتەگيالىق جوبا. ەگەر بارلىق قاۋىپسىزدىك تالاپتارى قاتاڭ ساقتالىپ, ۇزاقمەرزىمدى جوسپار جۇزەگە اسسا, اەس ءسىزدىڭ ەلدىڭ دە كوپتەگەن جاڭا مۇمكىندىگىن اشادى.
– دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا اەس-ءتىڭ پايداسى بار ما؟
– ءيا, اەس-ءتىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا تىكەلەي دە, جاناما دا پايداسى بار. اتوم ەنەرگەتيكاسى تەك ەنەرگيا وندىرۋمەن شەكتەلمەيتىنىن كوپ ادام تۇسىنە بەرمەيدى. بىرىنشىدەن, ول يادرولىق مەديتسينانى دامىتادى. قالاي؟ اەس-ءتىڭ ارقاسىندا مەديتسينادا راديونۋكليدتەردى قولدانۋ مۇمكىندىگى ارتادى. يادرولىق مەديتسينادا راديونۋكليدتەر ونكولوگيا سەكىلدى باسقا دا كۇردەلى اۋرۋلاردى ەرتە كەزەڭدە انىقتاۋعا, ەمدەۋگە قولدانىلادى. ال رادياتسيالىق تەراپيا قاتەرلى ىسىكتەردى ەمدەۋدە ۇلكەن ءرول اتقارادى. اەس ارقىلى شىعاتىن راديواكتيۆتى ەلەمەنتتەر قاتەرلى ىسىك جاسۋشالارىن جويادى. ەكىنشىدەن, اتوم ەنەرگەتيكاسى يزوتوپ ءوندىرىسىنىڭ تىنىسىن اشادى. ءتۇرلى مەديتسينالىق راديويزوتوپتاردى شىعاراتىندىقتان, ونى دياگنوستيكالىق زەرتتەۋلەردە قولدانۋعا بولادى. مىسالى, «تەحنەتسي-99m» سەكىلدى راديويزوتوپتار – دياگنوستيكانىڭ ماڭىزدى بولشەگى, ال «يود-131» قالقانشا بەز اۋرۋلارىن ەمدەۋدە قولدانىلادى.
وسى ايتقاندارىم ونىڭ پايداسىنىڭ بەر جاعى عانا. قىسقاشا جاۋاپ بەرىڭىز دەگەن پارمەن بەرىلگەندىكتەن, كوپ اقپارات ايتىلمادى. سىزگە قىزىق بولسا, ءارى قاراي دا زەرتتەپ, تاڭعالارلىق مالىمەتتەر بىلە الاسىز.
– جاساندى ينتەللەكت, اەس-ءتىڭ ەل ەرتەڭىنە اسا قاجەت ەكەنىن تۇسىندىك. بىراق ءبىزدى ونىڭ سالىنۋ ۇدەرىسى مەن ساپاسى الاڭداتادى.
– الاڭداۋشىلىق وتە ورىندى. اەس سالۋ – كۇردەلى, جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ۇدەرىس. سوندىقتان ونىڭ ءاربىر كەزەڭى اسا مۇقياتتىلىقتى تالاپ ەتەدى. مەن الەم ەلدەرىندەگى ساپا مەن قاۋىپسىزدىككە قاتىستى بىرنەشە ماڭىزدى اسپەكتىنى تالداپ كوردىم. سىزدەرگە كەزەڭ-كەزەڭىمەن ۇسىنايىن. بىرىنشىدەن, دۇرىس تەحنولوگيا مەن مەردىگەردى تاڭداۋعا باسا ءمان بەرگەن ابزال. قازاقستان حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, الەمدىك دەڭگەيدەگى كومپانيالارمەن جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, قۇرىلىس ساپاسىن باقىلاۋ, اسىرەسە, يادرولىق قاۋىپسىزدىككە كەلگەندە وتە قاتاڭ تالاپ قويىلۋى قاجەت. بۇكىل الەمدە اەس قۇرىلىسىنا تاۋەلسىز باقىلاۋشىلار مەن حالىقارالىق ساراپشىلار قاتىسادى. سىزدەردە دە قاداعالاۋ مەن باقىلاۋ جۇيەسى جوعارى دەڭگەيدە بولۋعا ءتيىس. ۇشىنشىدەن, اتوم ەنەرگەتيكاسىندا قاۋىپسىزدىك ماي شاممەن قارالۋى ماڭىزدى. ماگاتە سەكىلدى ۇيىمداردىڭ ستاندارتتارىنا ساي كەلەتىن قاتاڭ قاۋىپسىزدىك شارالارىن ساقتاسا, قاۋىپ سەيىلەدى. بۇل راديواكتيۆتى قالدىقتاردى قاۋىپسىز ساقتاۋ, پەرسونالدىڭ دايارلىق دەڭگەيى ءارى اپاتتىق جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ سەكىلدى اسپەكتىلەردى قامتيدى. وسى ايتقاندارىما حالىق الدىنداعى اشىقتىق, جەمقورلىقتىڭ جايلاماۋى دەگەن ۇعىمداردى دا قوسىڭىز.
– حالىق الدىنداعى اشىقتىق دەمەكشى, ءبىزدىڭ قوعامدا اەس سالۋدى جاقتايتىندار سىنعا ۇشىراپ جاتىر. حالىق قاي جاعاعا شىعارىن بىلمەي وتىر.
– اەس سالۋ ماسەلەسىنە قاتىستى قوعامداعى ەكىۇداي پىكىردىڭ بولۋى قالىپتى. كەز كەلگەن مەملەكەتتە سولاي بولادى. سەبەبى بۇل – ستراتەگيالىق, ەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك ماڭىزى زور شەشىم. مۇنداي كۇردەلى ماسەلەدە حالىقتىڭ پىكىرىن ءبىلۋ, تۇسىنىسپەۋشىلىكتى شەشۋ, سونداي-اق بارلىق تاۋەكەل مەن ارتىقشىلىقتى ءتۇسىندىرۋ – بيلىكتىڭ باستى مىندەتى. اەس تۋرالى ناقتى اقپارات پەن ءبىلىم جەتكىلىكسىز بولعاندا قوعامدا قاۋىپ پەن سەنىمسىزدىك باسىم بولادى. جالپى, ادامداردا اتوم ەنەرگەتيكاسى تۋرالى تەرەڭ ءبىلىم جوق. سول سەبەپتى تەك تاريحي اپاتتاردان (چەرنوبىل, فۋكۋسيما) قالعان قورقىنىش الدىڭعى قاتارعا شىعادى. سودان كەيىن مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جوبانى جۇزەگە اسىرۋشىلار تاراپىنان اشىقتىقتىڭ بولماۋى كۇدىك تۋدىرادى. راديواكتيۆتى قالدىقتاردىڭ ۇزاق ساقتالۋى دا ۇلكەن ۇرەي تۋعىزادى. قالدىقتاردى قاۋىپسىز ساقتاۋ ماسەلەسى تولىق ءتۇسىندىرىلۋى كەرەك. قوعامدىق سەنىمنىڭ تومەن بولۋى حالىقتىڭ ءىرى جوبالارعا قاتىستى كۇمانىن كۇشەيتەدى. ەگەر بيلىك ورگاندارى مەن جاۋاپتى تۇلعالار حالىقتىڭ سەنىمىن وياتپاي, اشىق ديالوگ جۇرگىزبەسە, بۇل جوبالارعا قارسى تۇرۋشىلار سانى ارتا بەرەدى. كەيبىرەۋلەر اەس-ءتىڭ ورنىنا جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە (جەل, كۇن) كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. بۇل ەنەرگيا كوزدەرى ەكولوگيالىق تۇرعىدان تازا ءارى قاۋىپسىز ەكەنى راس. دەسە دە, اەس پەن بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ اراقاتىناسىن جۇرت ءجىتى بىلگەنى قايىرلى قادام بولار ەدى.
– ءيا, سوندىقتان ءبىرشاما قارسىلىق تۋىپ وتىر. اەس-كە باسىندا قارسى بولىپ, كەيىن پايداسىن ۇعىنعان مەملەكەتتەر تۋرالى ايتساڭىز.
– اتوم ەلەكتر ستانساسىنا باسىندا قارسى بولىپ, كەيىن ونىڭ ارتىقشىلىعىن ءتۇسىنىپ, پايدالانعان بىرنەشە مەملەكەت بار. بۇل ەلدەر العاشىندا اەس قۇرىلىسىنا قارسىلىق تانىتقانىمەن, كەيىننەن ونىڭ ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق, سونىمەن قاتار ەنەرگەتيكالىق ارتىقشىلىعىن ۇعىنىپ, اتوم ەنەرگەتيكاسىن وزدەرىنىڭ باستى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ بىرىنە اينالدىردى. بۇل تۋرالى تولىق اقپاراتتى ينفوگرافيكا تۇرىندە بەرەيىن. قاراپ شىعىڭىز.
دايىنداعان –
ەلىگىماي توڭكەر,
«Egemen Qazaqstan»
