تىزگىنسىز Telegram: جەلىنىڭ جاڭا ەرەجەسى قىلمىستى جويۋعا كومەكتەسە مە؟

ونىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى بىر­نەشە اپتادا ارنا­يى مودەراتورلار كومانداسى جاساندى ينتەللەكتىنى پاي­دالانۋ ارقىلى زاڭعا قايشى كونتەنتتىڭ ءبارىن بۇعاتتاپ, ىزدەۋ جۇيەسىن قاۋىپسىز ەتۋگە كۇش سالعان. «Telegram-داعى ىزدەۋ جۇيەسى باسقا قوسىمشالارعا قاراعاندا الدەقايدا دامىعان, ول قولدانۋشىلارعا جال­پىعا قولجەتىمدى ارنالار مەن بوتتاردى تابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وكى­نىشكە قاراي, كەيبىر ادامدار زاڭسىز تاۋارلارىن ساتۋ ماقساتىندا ءبىزدىڭ ەرەجەلەرىمىزدى بۇزىپ, وسى فۋنكتسيا­نى تەرىس ماقساتتارىنا پايدالانىپ كەتتى», دەدى پ.دۋروۆ.

Telegram باسشىسى بۇل قابىل­دان­عان شەشىم قىلمىسكەرلەردىڭ تەرىس ارەكەتىنە توسقاۋىل قوياتىنىن, سونداي-اق قوسىمشانىڭ جاعىمدى ءيميدجىن ساقتاپ قالاتىنىن ايتا كەلە: «ىزدەۋ جۇيەسى زاڭسىز تاۋار­لاردى وتكىزۋگە ەمەس, دوستار مەن جاڭالىقتاردى تابۋعا ارنالعان. ءبىز تەرىس پيعىلدىلاردىڭ ميل­ليارد­قا جۋىق قولدانۋشىسى بار پلات­فور­مامىزدىڭ يميدجىنە نۇقسان كەلتىرۋىنە جول بەرمەيمىز», دەدى.

2013 جىلى پايدا بولعان Telegram پلاتفورماسى ءورىسىن كەڭگە جايىپ, اسىرەسە كەيىنگى 5 جىلدىڭ ىشىندە اۋدي­تورياسى ءتورت ەسەگە ءوستى. قازىرگى كۇنى 950 ملن ادام پايدالاناتىن ول دۇنيەدەگى ەڭ ءىرى الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ وندىعىنا كىرەدى. 2023 جىلى مەسسەندجەردى الەم بويىنشا ءۇندىستان تۇرعىندارى ەڭ كوپ جۇكتەگەن. ناقتى ايتقاندا, 104,04 ملن ادام مۇنى ءوز گادجەتىنە ورناتىپتى. ەكىنشى ورىندا – رەسەي (34,4 ملن جۇكتەۋ), ءۇشىنشى ورىندا – يندونەزيا (27,21 ملن). ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بىلتىر مەسسەندجەر 7,58 ملن رەت جۇكتەلدى, بۇل كورسەتكىشپەن الەمدە 13-ورىندا تۇرمىز. كورىپ وتىرعانىمىزداي, Telegram ازيا مەن تمد ەلدەرىندە قاتتى تانىمال, الايدا ەۋروپا مەن اقش-تا قولدانۋشىلار قاتارى ايتار­لىقتاي كوپ ەمەس. ال قىتاي, پاكىستان, يران ەلدەرى وعان مۇلدەم تىيىم سالعان.

Telegram-نىڭ تەز تانىمال بولىپ كەتۋىنە قولدانۋشىلاردىڭ جەكە مالىمەتتەرىنىڭ قاتاڭ قور­­عالۋى سەبەپ بولعانى ايدان انىق. جوبا اۆتورى بۇل مۇمكىندىكتى ال­دا­عى ۋاقىتتا قىلمىسكەرلەر مەن پيعىلى تەرىس ادامدار دا پايدالانىپ كەتەتىنىن بىلمەدى دەپ ايتۋ قيىن. بىراق بىلسە دە, جەلىنىڭ تەز تارالۋى مەن تانىمال بولۋى ءۇشىن وسىنداي قادامعا بارعانىنا ءشۇبا جوق. كەيىنگى جىلدارى تسيفرلىق پلاتفورما پورنوگرافيالىق ماتەريالدار, ونىڭ ىشىندە بالالار پورنوگرافياسى, ادام ساۋداسىمەن اينالىساتىندار, ەسىرتكى ساتاتىندار, الاياقتار, وزگە دە «جاسىرىن» ارەكەت ەتۋدى كوزدەيتىن قىلمىسكەرلەردىڭ ناعىز «ورداسىنا» اينالىپ شىعا كەلدى. ولاردىڭ كىم ەكەنىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دا بىلە المايتىن.

«قىلمىسكەرلەردى قىزعىشتاي قورعادى» دەپ ايىپ تاعىلعان پ.دۋروۆتىڭ بۇل ارەكەتى, ارينە, كوپ ەلدىڭ بيلىگىنە ۇناي قويعان جوق. دەگەنمەن Telegram-نىڭ قۇپيا جەلى بولىپ قالعانىن قالايتىندار دا از ەمەس ەدى. سودان دا شىعار, جەلى يەسىنە قاتىستى قۋدالاۋ شارالارى بۇعان دەيىن بولعان جوق. الايدا فرانتسۋز جاندارمەرياسىنىڭ شىدامى شەگىنە جەتسە كەرەك, 24 تامىزدا جەكە ۇشاعىمەن پاريج اۋەجايىنا قونعان دۋروۆتى بىردەن قولعا ءتۇسىرىپ, 96 ساعات بويى تەرگەپ, ونىڭ سوڭى قۇپيالىلىق ساياساتىنىڭ وزگەرەتىنى تۋرالى مالىمدەمەگە ۇلاسىپ وتىر.

قازىر الەمدە بۇل وزگەرىستى قول­داۋشىلار دا, وعان قارسى شىق­قاندار دا از ەمەس. كەيبىر ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, مودەرا­تور­لاردىڭ قاۋىپتى كونتەنتتى قول­جە­تىمسىز قىلىپ قويۋى جەتكى­لىكسىز. ماسەلەن, ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتى (كاليفورنيا, اقش) ينتەرنەت جانە قوعام ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى دافنا كەللەر زاڭسىز كونتەنتتى جاسىرىپ قويۋ ونىڭ كەيىن قايتادان پايدا بولۋىنا جول اشاتىنىن, سوندىقتان پلاتفورمادان تولىقتاي وشىرىلۋگە ءتيىس ەكەنىن ايتادى. ال تورونتو ۋنيۆەرسيتەتى (كانادا) ازاماتتىق زەرتحاناسىنىڭ مامانى دجون سكوتت-رەيلتوننىڭ پىكىرىنشە, بۇل وزگەرىستەر Telegram-دى ساياسي پىكىرتالاس ءۇشىن پايدالاناتىن ادامدارعا جاعىمسىز اسەر ەتىپ, ءسوز بوستاندىعىن شەكتەۋى مۇمكىن. «پلات­فورمانى ءوزىنىڭ سايا­سي كوز­قاراستارىن اشىق بىلدىرۋگە قولداناتىن ادامدار Telegram اكىم­شىلىگى توتاليتارلىق رەجىمدەر بيلىگىمەن اۋىز جالاسادى دەپ قاۋىپ­تەنەدى» دەيدى ول.

پ.دۋروۆتىڭ مالىمدەمەسىنەن كەيىن ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ور­گاندارى مەن ساراپشىلارىنىڭ دا وسى ماسەلەگە قاتىستى پىكىرىن بىلگەن ەدىك. ولار بۇل شەشىم ەسىرتكى ساتۋ مەن فەيك اقپارات تاراتۋ سەكىلدى كەلەڭسىزدىكتەرگە جول اشىپ وتىرعان Telegram ارنا­لا­رىنىڭ جۇگەنسىزدىگىنە توسقاۋىل قوياتىنىن ايتادى. ال مەديامەنەدجەر قانات ساحاريا جەلىدە وتىرعان قىلمىسكەرلەردىڭ IP-مەكەنجايلارىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا بەرۋ Telegram مەسسەندجەرى­نىڭ ودان ءارى دامۋىنا زور ىقپال ەتەتىنىن جەتكىزدى.

«ەكى جىل بۇرىن پولشادا وتكەن كونفەرەنتسياعا قاتىس­قا­نىم­دا, ول جەردەگى حالىقتىڭ Telegram جەلىسىن مۇلدەم پايدالانبايتىنىن كورىپ تاڭعالعانىم بار. سويت­سەم, قىلمىسكەرلەر ءۇيىر كەلەتىن پلاتفورما ەۋروپادا اسا تانىمال ەمەس ەكەن. پ.دۋروۆتىڭ كەشەگى مالىمدەمەسى دۇرىس شەشىم بولعانىنا ءشۇبا جوق. بۇدان بىلاي Telegram قاپتاپ كەتكەن ءانونيمدى «قوقىستان» تازارىپ, حات الماسۋ مەن كوممۋنيكاتسيانىڭ سالاماتتى الاڭىنا اينالادى دەپ ويلايمىز. جالعان اقپارات تاراتاتىن فەيك ارنالاردىڭ قوعامعا قاۋپى ەسىرتكى تاراتاتىن ارنالاردان كەم ەمەس. ويتكەنى ول «حالىق سەنىمى» سەكىلدى بازالىق ۇعىمعا كولەڭكەسىن تۇسىرەدى. بۇرمالانعان اقپاراتپەن جۇرتتىڭ ميى ۋلانعاننان كەيىن ولار ءداستۇرلى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا دا سەنۋدەن قالادى. شىندىق پەن وتىرىكتىڭ ارا-جىگىن ايىرا المايدى», دەيدى ق.ساحاريا.

تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەر­­كاسىبى مينيسترلىگى اقپارات­تىق قاۋىپ­سىزدىك كوميتەتى توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى ءۇمىتجان ارىق­بە­كو­ۆانىڭ ايتۋىنشا, مينيستر­لىك تسيفرلىق پلاتفورمالارمەن قارىم-قاتىناس ورناتقان. سونىڭ ىشىندە Telegram-نىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە جاۋاپتى وكىلىمەن بايلانىسقا شىعىپ, ونىڭ بايلانىس مالىمەتتەرىن مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنە بەرگەنىن ايتادى. ەگەر جەلى ارنالارىندا زاڭعا قايشى اقپارات تارا­لىپ جاتسا, ولاردى بۇعاتتاۋ جۇ­­مىسىمەن مادەنيەت جانە اقپا­رات مينيسترلىگى اينالىساتىنىن جەتكىزدى.

ءبىزدىڭ ەلىمىزدە Telegram ار­نا­لارى ارقىلى جاسالاتىن قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتىڭ كەڭ تارا­عان ءتۇرى – ەسىرتكى تاراتۋ. ءبىز بۇعان دەيىن دە وسى تاقىرىپتا ءتار­تىپ ساقشىلارىمەن سۇحبات قۇر­عا­­نىمىزدا, ولار Telegram ارنالارىنا قاتىستى شاعىمىن جەتكىزگەن ەدى. اتاپ ايتقاندا, بۇل ارنالار قىلمىسكەرلەردىڭ شەتەلدە وتىرىپ-اق ەلىمىزدە ساۋدالارىن جۇرگىزۋىنە, «جاسىرىپ كەتۋشىلەرمەن» ەمىن-ەركىن بايلانىسىپ, تاپسىرمالارىن بەرۋىنە مۇمكىندىك جاساپ وتىر. ال ولاردى ۇستاۋ مۇمكىن ەمەس. استانا قالاسى پوليتسيا دە­پار­تامەنتى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ بەرگەن مالىمەتىنە قاراعاندا, ءتارتىپ ساقشىلارى ەسىرت­كى ساتاتىن ارنانى انىقتاعان جاعدايدا ونى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنە بۇعاتتاۋ ءۇشىن جولدايدى ەكەن. بىراق ارنانى جاپقانمەن ارتىنشا ول باسقا نيكنەيممەن قايتادان پايدا بولىپ, جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدى. بۇرىنعى جازىلۋشىلارى دا ءوشىپ كەتپەيدى. ەگەر شىن مانىندە ارنا يەلەرىنىڭ IP-مەكەنجايلارى مەن تەلەفون نومىرلەرىن ءبىلۋ مۇمكىندىگى تۋسا, بۇل ەسىرتكى ساتۋ سەكىلدى قىل­مىس­تى جاساپ جۇرگەندەرگە قارسى قۋاتتى سوققى بولار ەدى.

«پ.دۋروۆتىڭ جاساعان مالىم­دە­سەسى – ازىرگە ءسوز جۇزىندە عانا بەرىلگەن ۋادە. بۇل جونىندە ءالى ناقتى ەشقانداي شەشىم قابىل­دان­عان جوق. وسى الەۋمەتتىك جەلىدە تەك ەسىرتكى عانا ەمەس, ادام ساۋداسى, تەرروريزم, پورنوگرافيا تاراتۋ سەكىلدى كوپتەگەن قۇقىق بۇزۋشىلىق جاسالادى. دەگەنمەن قازىردىڭ وزىندە Telegram-داعى ءانونيمدى ارنالار ءوز كونتەنتىن تازا­لاپ جاتىر. ويتكەنى ولار ەرتەڭگى كۇنى IP-مەكەنجايلارى ار­قىلى ۇستالاتىنىن جاقسى بىلەدى. Telegram شەتەلدىك پلاتفورما بول­عاندىقتان, الدىمەن ەلىمىزدىڭ ءتيىستى ورگاندارى ولارمەن بايلانىس ورناتۋى كەرەك. قازىرگى كۇنى پوليتسيا ەلىمىزدەگى حالىق كوپ تۇتىناتىن جارناما جاساۋشى تسيفرلىق پلاتفورمالارمەن جۇمىس ىستەيدى. ول جەردە زاڭعا قايشى مالىمەت شىعاتىن بولسا, بۇعاتتاي الامىز. Telegram-دا وسىنداي ارەكەتتى جاساۋ ءۇشىن الدىمەن ناقتى حالىقارالىق كەلىسىم بولۋى كەرەك», دەيدى قالالىق پد ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ ماماندارى.

ءار ادامنىڭ قولىندا ءبىر-ءبىر گادجەت جۇرگەن بۇگىنگى زاماندا كوپكە قولجەتىمدى الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ قاۋىپسىز ءارى پايدالى بولعانى, سونىڭ ىشىندە اۋديتورياسى ارتىپ جاتقان Telegram-نىڭ دا تىزگىنسىز كەتپەي, قاداعالانىپ تۇرعانى – قوعام تالابى.