كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ءسوز جوق, شەشەندىك سوزدەر وي ۇستارتىپ, ءتىل ۇشتايدى. اقىلعا اقىل, ويعا وي قوسىپ, بويداعى بۇعىپ قالعان ادامنىڭ اسىل قاسيەتتەرىنىڭ دامۋىنا يگى اسەر ەتەدى. سونىمەن بىرگە مۇنىڭ ءتىل ۇيرەنۋگە دە تيگىزەتىن سەپتىگى كوپ.
وڭتۇستىك وڭىرىندەگى حالىق اراسىنا اتاق-داڭقى كەڭىنەن جايىلعان ايتۋلى شەشەندەردىڭ ءبىرى – ءبىز تومەندە اڭگىمە ەتكەلى وتىرعان ايتجان بي, اقىن, شەشەن. بىردەن ايتا كەتەيىك, ايتجان ءبيدىڭ اقىندىعى مەن شەشەندىگى جونىندە مالىمەتتەر از جيناقتالعان. سوعان قاراماستان, ءالى دە بولسا ەل اۋزىندا قۇندى دەرەكتەر كەزدەسەدى, ونى بىلەتىن بىرەن-ساران كونەكوز قاريالار دا تابىلىپ قالادى.
ەندى سول جونىندە از-ماز دەرەك. ايتجان بي 1857 جىلان جىلى قاقپانسور ەلدى مەكەنىندە تۋعان. ءوزىنىڭ تاپقىرلىعى مەن زەرەكتىگىنىڭ ارقاسىندا ون جەتى جاسىندا, 1874 جىلى شۋ وڭىرىندە بي بولعان. 1918 جىلى 61 جاسىندا ومىردەن وتكەن. سول كەزدەگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, سوزاق اۋدانى, سوزاق قىستاعىنىڭ ماڭىنداعى تارسا توبەگە جەرلەنگەن. كەيىننەن قارابۋرا اۋليەنىڭ جانىنداعى پانتەونعا كوك تاسقا اتى-ءجونى جازىلىپ قويىلعان.
ايتجان – شەجىرەشى, شەشەندىگىمەن ەلگە تانىلعان ادام. ايتۋلى وتكىر تىلىمەن تالاي داۋدى جارىپ شىققان. نايماننىڭ حاسان حانىنا ولاردىڭ حالىققا ىستەگەن زورلىق-زومبىلىعىن اششى سوزبەن شىجعىرىپ تۇرىپ بەتىنە باسقان. ەلگە بەلگىلى اقىن, كۇيشى, ازىلقوي, سىقاقشى دايرابايمەن زامانداس, سىيلاس, جولداس بولعان دەسەدى. اقىننىڭ ارقانىڭ جاناي بايىنا ايتقان سوزدەرى جەتكەن.
تاعى ءبىر دەرەك بىلاي دەيدى. ايتجان قازىباي ۇلىنىڭ اقىندىق اتاعى جەرلەسى ق ۇلىنشاق كەمەل ۇلىمەن قاتار شىققان ەكەن. كەزىندە قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى اسقار توقماعانبەتوۆ:
«اقسۇمبە, اباق باتىر سوزاقتاعى,
كەم ەدى قاي باتىردان قازاقتاعى؟
ق ۇلىنشاق, بەردىبەك پەن ايتجان اقىن,
تالايدى سوزبەن وراپ, تۇزاقتادى», دەپ جىرلاعانى ءمالىم. مىنە, وسىنداعى ايتجان ءبىز بۇگىنگى اڭگىمە ەتىپ وتىرعان ايتجان اقىن قازىباي ۇلى ەكەنى انىق.
كەزىندە ايتجان اقىننىڭ بالاسى ومىربەك تە اكەسىنە تارتىپ, اقىن اتى شىققان. ول نەگىزىنەن سۋىرىپ-سالما, ايتىس اقىنى اتانعان. اۋباكىر, ءمۇسىرالى, بيبىگۇل, كۇلاي قىزدار, دوسقۇل اقىندارمەن قاتار جۇرگەن. ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ۋىتتى ءازىل-قالجىڭدارى كەيىنگە جەتكەن.
شەشەندىگىمەن, ادىلدىگىمەن ەلگە تانىلعان ايتجان وتكىر تىلىمەن تالاي داۋعا تورەلىك ەتكەن. سوندىقتان ونى قارا حالىق سىيلاپ, قۇرمەت تۇتقان.
ۋاقىتىندا اقىننىڭ «زەردى» اتتى وسيەت كىتابى باسپادان شىققان ەكەن. الايدا ول ءار ءتۇرلى جاعدايعا بايلانىستى جوعالىپ, تابىلماي كەتكەن. كىتاپ تۋرالى اڭگىمەلەر كوپ, مۇمكىن ىزدەۋشىسى, جيناقتاۋشىسى تابىلىپ قالار.
كوكىرەگى وياۋ, ارى تازا ايتجان اقىن ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزىندە سوزاق قىستاعىندا ۇجىمداستىرۋ ناۋقانىندا اۋىلداعى ەل-جۇرتقا «شۇلەنكوجە» تاراتۋعا باسشىلىق جاساعان. ەلدەگى كەدەي ادامداردى جيناپ, ولاردى ءبىر مەزگىل تاماقتاندىرىپ, اجال ارانىنان قۇتقارىپ قالعان. ءدال سول كەزدە اۋىلدا جەتىمحانا اشىپ, پاناسىز بالالاردى ءبىر جەرگە جيناپ, ولارعا تەگىن تاماق, كيىم بەرۋدى ۇيىمداستىرعان. بالالاردى توپ-توپقا ءبولىپ وقىتقان. وقۋشىلاردىڭ سانى 130-دان اسقان ەكەن. قازىر سولاردىڭ ءۇرىم-بۇتاقتارى ءونىپ, ءوسىپ, ەلگە قىزمەت جاساپ جاتىر.
قاراقان باسىنىڭ قامىن ويلاماعان كوپشىل ايتجان اقىن استىق پەن ەلگە كەرەك-جاراقتى كوكتەم, جاز جانە كۇزدە كىرە تارتىپ, سوناۋ ءبىر قيىرداعى اتباسار, قىزىلجار, قاراوتكەلگە دەيىن بارىپ, قيىندىقپەن تاپقان تابىستارىن سوزاققا اكەلىپ, ەلدىڭ مۇقتاجىنا جاراتىپ, جۇمساپ وتىرعان. كەڭەس وكىمەتى تولىق قۇرىلعاننان كەيىن وسىنداي حالىققا قىزمەت ەتكەن جاننىڭ ۇرپاقتارىنا «ايتجان بي بولعان, سەندەر سونىڭ تۋىسىسىڭدار» دەپ, ولاردى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتقان.
جالپى, ەل اراسىندا «ايتجان اقىن ايتقان ەكەن» دەگەن بيلىك, شەشىمدەرى, ءازىل-قالجىڭدارى مەن بىرقاقپايلارى, مولتەك شۋماقتارى ءالى دە كەزدەسىپ قالادى. ولاردى اقىننىڭ نەمەرەسى, ءوزى دە جازۋ-سىزۋعا جاقىن زيالى ازامات, ون شاقتى كىتاپتىڭ اۆتورى توباقابىل ومىرزاق ۇلى ايتجان جيناقتاپ, ارنايى كىتاپ ەتىپ باستىرۋدا ەلەۋلى تىرلىك اتقارىپ ءجۇر. ءبىر وكىنىشتىسى سول, ايتجان بي, اقىن, شەشەننىڭ اتىنا تەرىسكەيدەن ءبىر كوشە بۇيىرماي-اق كەلەدى. «جاقسىلىقتىڭ ەرتە-كەشى جوق» دەگەن. ءالى-اق جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان يگىلىكتى ءىس قولعا الىنىپ تا قالار. ءۇمىتىمىزدى ۇزبەيىك...
كارىباي امزە ۇلى,
سوزاق اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
تۇركىستان وبلىسى
