– تولەگەن تۇرسىن ۇلى, بيىل 12 مىڭ كم جولدىڭ ءبىر بولىگىن ورتا, ەكىنشىسىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەرۋدى كوزدەپ تۇرسىزدار. مۇنشا ۇزاق جولدى ءبىر جىلدا تالاپقا ساي جوندەپ ۇلگەرۋ مۇمكىن بە؟
– بۇل اۋقىمدى جۇمىستى تولىق اتقارىپ شىعۋعا ءال-قۋاتىمىز جەتەدى. سەبەبى ۆەدومستۆو وسى ماقساتتى الدىنا قويعاندا, بىلىكتى ماماندار جاساعان ارنايى باعدارلاما مەن ناقتى تۇزىلگەن جوسپارعا سۇيەندى. ەندى جوسپاردان جازا باسپاساق, بيىل اۆتوموبيل جولدارىنىڭ 7 مىڭ شاقىرىمىنا ورتا, 2,5 مىڭ شاقىرىمىنا كۇردەلى, ال جەرگىلىكتى جەرلەردەگى 4 مىڭ شاقىرىم جولعا ءارتۇرلى جوندەۋ جۇمىسىن جاساپ, 7 ملن توننادان استام اسفالت توسەيمىز. وعان رەسۋرس جەتكىلىكتى, تەحنيكا, تەحنولوگيامىز ساقاداي ساي. تەك كەي جاعدايدا جۇمىس بارىسىنا اۋا رايى كەدەرگى كەلتىرۋى ىقتيمال.
– ادەتتە «جول جاساۋعا جاڭا تەحنيكا جەتىسپەيدى, دۇرىس تەحنولوگيا جوق, سول سەبەپتى, ەۋروستاندارتقا ساي ەمەس» دەگەن سىن ايتىلادى. مۇنىمەن كەلىسەسىز بە؟
– بۇل شىندىققا جاناسپايدى. ەگەر ولار بولماسا, نورماتيۆتە بەتون جولدار تالابى كورسەتىلمەسە, قۇرىلىسى 2009 جىلى اياقتالعان «استانا – ششۋچينسك» جولى سالىنباس ەدى عوي. ءبىرىنشى كاتەگوريالى جولدىڭ ۇزاقتىعى – 211 شاقىرىم. بيىل پايدالانۋعا بەرىلگەنىنە 15 جىل تولدى. وعان بىردە-ءبىر رەت جوندەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلمەدى. تەك كۇتىپ ۇستاۋ شاراسىمەن تۇر. نەگىزى نورماتيۆتەگى تالاپ بويىنشا ءار 5 جىل سايىن ورتاشا جوندەۋ جۇمىسى جاسالۋعا ءتيىس. ياعني جولدىڭ ۇستىڭگى قاباتىن قىرىپ الىپ تاستايدى دا, جاڭاسىن توسەيدى. سەبەبى 5 جىلدا ۇستىڭگى قاباتتىڭ توزىعى جەتەدى.
ال 5 جىل سايىن كونسترۋكتسياسى اسا كۇردەلى جولدى ورتاشا جوندەۋدەن وتكەرىپ تۇرۋدى ازىرگە ءبىزدىڭ بيۋدجەت كوتەرمەيدى. «اقىلى عوي» دەپ ءۋاج ايتساق, ودان تۇسكەن تولەم كۇتىپ ۇستاۋعا ازەر جەتەدى. ويتكەنى تولەمى تىم ارزان. ونى كومپيۋتەردە وتىرعان, قولىنا تەلەفون ۇستاعان ادام, ينتەرنەتتى ءتۇرتىپ, دامىعان ەلدەردىڭ اقىلى جولىنا قاراپ بىلە الادى. اتالعان جولدىڭ ساپاسى ويداعىدان الدەقايدا جوعارى بولدى. ناتيجەسىندە, قىزمەت ەتۋ ءنورماتيۆىن وزگەرىسكە اكەلدى. بۇل جاقسى كورسەتكىش ەلدەگى سالىنىپ جاتقان I ساناتتاعى جولداردىڭ ەۋروستاندارتقا ساي, ءتىپتى ساپاسى وداندا اسىپ تۇسكەنىنىڭ دالەلى. دەگەنمەن ەسكەرەتىن جايت – جولدىڭ توزىمدىلىگى ەلدەگى جەر قاباتىنىڭ قۇرامىنا جانە جول قۇرىلىسىندا قولدانىلاتىن نەگىزگى ماتەريالداردىڭ ساپاسىنا قاتىستى بولۋى دا ىقتيمال.
– ءبىر شاقىرىم اۆتوجولدى سالۋعا جانە ونى كۇتىپ ۇستاۋعا قانشا قارجى جۇمسالادى؟
– بۇرىنعى نورماتيۆپەن ءبىر شاقىرىم جولدى كۇتىپ ۇستاۋعا 2,2 ملن تەڭگە جۇمسايتىن ەدىك. جاڭا نورماتيۆتە كورسەتىلگەن سومادان 10% ارتىق جوسپارلادىق. نەگىزى قالىپتى كۇتىپ ۇستاۋ شاراسىنا الدەقايدا كوپ قارجى كەرەك. ازىرگە بيۋدجەت تاپشىلىعى ويداعىنى تۇگەل ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. اۆتوجولداردى كۇتىپ ۇستاۋعا ءبىر جىلدا 80 ملرد تەڭگە اقشا قاجەت. بيۋدجەتتەن ازىرگە بولىنگەنى – 34 ملرد تەڭگە عانا. ەلدە 3 000 شاقىرىم اقىلى جول بار. ولار وزىنەن تۇسكەن اقشامەن كۇتىپ, باپتالادى. اقىلى ماگيسترالعا بيۋدجەتتەن ءبىر تەڭگە جىبەرىلمەيدى.
سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتەگى كورشى ەكى ەلمەن سالىستىرىپ قارايتىن بولساق, رەسەي ءبىر شاقىرىم جولدى كۇتىپ ۇستاۋعا – 7 ملن, ال وزبەكستان 1,5 ملن تەڭگە جۇمسايدى. اۆتوجولدىڭ ساقتالۋى, ءتوزىمدى بولۋى كليمات پەن جەر قاباتىنا جانە قۇرىلىس ماتەريالىنىڭ ساپاسىنا بايلانىستى. جولدىڭ ءبىرىنشى جاۋى – جاۋىن. ياعني جاڭبىر مەن قار. اسىرەسە اۋا رايى تەز قۇبىلاتىن ەرتە كوكتەم مەن قارا كۇزدە تۇنگى ۋاقىتتا جەر مەن سۋ قاتىپ, ىسىنەدى, ال كۇندىز ءجىپسىپ, ەريدى. جۇرتتى شۋلاتا بەرەتىن شۇڭقىرلار وسى كەزدە پايدا بولادى. جولدىڭ ەكىنشى جاۋى – جۇك كولىكتەرى. جۇكتى شامادان تىس كوپ تيەيتىندەر بار. ماسەلەن, بيىل ءبىر كولىك استاناعا 112 توننا جۇك ارتىپ اكەلگەن. ال ءبىزدىڭ جولدا سالماق ءبىر وسكە – ارتىعىمەن ەسەپتەگەندە 13 توننا. نەگىزى 10 تونناعا رۇقسات ەتىلگەن.
كادىمگى نورمادان 5-10 ەسە كوپ جۇك تيەپ تاسيتىندار بار. ولار ىركىلىپ, قايتا ىشقىنعاندا جولدىڭ استىڭعى قاباتتارىنىڭ قۇرىلىسىن دا قوزعالتىپ جىبەرەدى. سوندىقتان رەسپۋبليكا بويىنشا 220 اۆتوماتتى جۇيە ورناتىپ جاتىرمىز. ول جۇيە جۇكتىڭ سالماعىن, كولىكتىڭ جىلدامدىعىن لەزدە انىقتاپ, اۆتوماتتى تۇردە ايىپپۇل سالادى. ودان ەشكىم جالتارا المايدى.
بۇدان بولەك, جاڭا زاڭ دايىنداپ ماجىلىسكە ۇسىندىق. ول بويىنشا كەلەسى جىلدان باستاپ اسا ءىرى جۇك كولىكتەرىنە رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق ماڭىزى بار جولداردا جۇرۋگە تىيىم سالىنادى.
– جول سالۋعا قاتىسۋ ءۇشىن بايقاۋعا قالاي قاتىسىپ, قانداي تالاپتىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ كەرەك؟
– اۆتوجول سالۋعا قاتىسۋدىڭ ەكى جولى بار. ءبىرىنشىسى – مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ. وندا وتاندىق كومپانيا مەن فيرمالارعا ءتۇرلى جەڭىلدىك پەن ارتىقشىلىق قاراستىرىلعان. ەگەر مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا شەتەلدىك كومپانيالار قاتىسسا, جارتىلاي قازاقستان كومپانياسى بولۋى شارت. ايتپەسە, ءبىزدىڭ 2-3 كومپانيامەن بىرگە كونسورتسيۋم بولعاندا عانا قاتىسا الادى. بۇگىندە وسى ەرەجەمەن قاراعاندى – جەزقازعان جولى بويىنشا بايقاۋ وتكىزىلگەلى جاتىر. ەكىنشىسى – حالىقارالىق ترانزيت دالىزدەرى. وندا حالىقارالىق بانكتەردىڭ ءوز ءتارتىبى, ەرەجەسى جانە تالابى بار. جوبانى قارجىلاندىرىپ, جول ساپاسىن دا وزدەرى قاداعالايدى. ەكى جول بويىنشا دا بىرنەشە بايقاۋ بار. حالىقارالىق جولدىڭ بايقاۋىنا وتاندىق جانە شەتەلدىك كومپانيالار قاتار قاتىسا الادى. قازىرگى جاعدايدا ول بايقاۋعا قاتىسۋشىلاردىڭ 60–70 پايىزى شەتەلدىك كومپانيالار بولىپ تۇر.
اڭگىمەلەسكەن –
نۇرباي جولشىباي ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
