قازىر ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ كورپوراتيۆتىك سەكتورعا, سونىڭ ىشىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قوسىپ وتىرعان ۇلەسى كوڭىل كونشىتپەيدى. نەسيەمەن قارجىلاندىرۋدىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسىنىڭ 25-28% بولۋى – ەكونوميكالىق نارىقتىق باعىتتى ۇستانعان مەملەكەت ءۇشىن تومەن كورسەتكىش.
ەۋروپادا, ءتىپتى ءوزىمىزدىڭ كورشىلەس ەلدەردە بانكتەردىڭ ەكونوميكاداعى قارجىلاندىرۋ ۇلەسى 55-60%-دى قۇراپ وتىر. اقش-تا 80%-عا دەيىن جەتكەن. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ بانكتەر ەكونوميكاعا نەسيە بەرە وتىرىپ, قانشاما الەۋمەتتىك ماسەلەنى شەشەدى. جاڭا جۇمىس ورىندارى, كاسىپورىنداردىڭ اشىلۋى ارقىلى بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن قۇرايتىن سالىقتىق بازانى قالىپتاستىرادى. ينفلياتسيانىڭ تەجەلۋىنە, نارىققا تولەنەتىن نەسيە قارجىسىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى. مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا ناقتى سەكتورعا نەسيە ويداعىداي بەرىلمەيتىنىن ايتتى. حالىقارالىق ساراپشىلار دەرەگىنە سۇيەنسەك, ءبىزدىڭ بانكتەر رەسۋرسقا باي ەلدەر ىشىندەگى ەڭ كوپ پايدا تاباتىن بانكتەر ساناتىنا كىرەدى. بىزدەگى بانكتەر بەرەتىن نەسيەسىنىڭ 70%-ى – تۇتىنۋشىلىق نەسيە. ياعني نەسيە نەگىزىنەن حالىققا ۇسىنىلادى. بۇل وتە قاۋىپتى.
تۇتىنۋشىلىق نەسيەدەن گورى ەكونوميكانى, بيزنەستى نەسيەلەندىرەتىن قارجى كوزدەرىن قاراستىرۋ ماڭىزدى. ول ءۇشىن بيزنەستىڭ دە, حالىقتىڭ دا ۇسىنىسى ەسكەرىلىپ, زاڭدا قاراستىرىلعانى دۇرىس. زاڭدا ۇلتتىق مۇددە ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى قاجەت. سونداي-اق باسەكەلەس ورتا بولىپ, حالىقارالىق بانكتەردىڭ دە ۇلەسى ارتۋى كەرەك. جاقسى ناتيجە باسەكەدەن عانا تۋادى, ال ول ءوز كەزەگىندە ساپاعا اكەلەدى. قورىتا ايتقاندا, ەكونوميكانى دامىتاتىن قانداي نەسيەلەر بار, سونىڭ بارلىعى «بانكتەر تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلۋى كەرەك.
جىل باسىنان بەرى بانكتەر 1 ترلن 38 ملرد تەڭگە تابىس تاپقان. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, مەملەكەتكە تۇسكەن ۇلەس از. سوندىقتان وسى سالاداعى سالىق مولشەرى ءادىل بەكىتىلۋى كەرەك. بانك اكتسيونەرلەرى ديۆيدەندىنە سايكەس سالىق تولەۋگە ءتيىس. پرەزيدەنت بۇعان قاتىستى «بانكتەرگە مەملەكەت كورسەتكەن كومەك تۇرعىسىنان قاراساق, بۇل وتە ورىندى ۇستانىم» دەدى. دەمەك نە ناقتى سەكتورعا نەسيە بەرەدى, نە قوماقتى سالىق تولەيدى. وسىنداي قاتال زاڭ قابىلدايتىن بولساق, ماكروەكونوميكاعا وڭ اسەرى تيەدى. سەبەبى وسىعان دەيىنگى زاڭداردىڭ ءبارى بانكتەر مۇددەسىنە عانا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىر.
«بۇل قۇجاتتا ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى قولداۋ جانە فينتەح سالاسىن قارقىندى دامىتۋ سياقتى وزەكتى ماسەلەلەر شەشىمىن تابۋى كەرەك. قازىر قولدانىپ جۇرگەن زاڭ شامامەن 30 جىل بۇرىن قابىلدانعان. ول كەزدە زامان دا مۇلدە باسقا بولدى», دەگەن بولاتىن مەملەكەت باسشىسى.
بانكتەرگە مەملەكەت تاراپىنان وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇلكەن قاراجات قۇيىلدى. وسى كۇنگە دەيىن مەملەكەت بانك سەكتورىن دەمەپ, قانشاما قارجى قۇيدى. مىسالى, 2009 جىلى 10 ملرد دوللاردان استام كومەك كورسەتىلدى, تەڭگەنىڭ تەڭگەرىمدىلىگىن ساقتاۋ ءۇشىن 6 ملرد دوللار اقشا ءبولىندى. ءتىپتى بانكتىڭ قايتا قۇرىلىمداۋ ۇدەرىسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جاردەمدەستى. وسى تۇرعىدان قارايتىن بولساق, «بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى» دەگەن تۇسىنىك بار. ياعني مەملەكەت كەرەك ۋاقىتتا بانكتەرگە كومەكتەسىپ, داعدارىستان شىعۋعا جاعداي جاساسا, ولاردىڭ دا ەكونوميكاعا قوساتىن ۇلەسى ارتۋى كەرەك. ەگەر بانكتەر بولاشاعىن ەلمەن بايلانىستىرسا, بۇل ولارعا ۇلكەن مۇمكىندىك. ۇكىمەتتىڭ بيزنەستىك ورتاعا, ينۆەستيتسيالىق كليماتقا جاساپ وتىرعان جاعدايى ءبىز سەكىلدى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەردەن اناعۇرلىم جوعارى. ەكونوميكا دامىعان سايىن بانكتەردىڭ دە كاسىبى ورلەي تۇسەتىنىن ۇعىنۋ كەرەك. سول ارقىلى حالىقتىڭ تولەم قابىلەتتىلىگى ارتىپ, قايتارىلماي جاتقان قارجىنىڭ دا قايتارىلۋى تەز بولادى.
سالىق ورگاندارى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىك جوق ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. ويتكەنى قازىر بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگى ورىندالماي جاتىر. ياعني سالىق سالۋ, سالىق سالىناتىن بازانىڭ ازدىعى, جينالاتىن سالىقتىڭ ازدىعى, سونداي-اق سالىقتاردىڭ بيۋدجەتتىڭ 65%-ىن عانا قۇرايتىنى بيۋدجەتتىڭ تولىق ورىندالۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. ۇلتتىق بانك تەك قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەنى كوبەيتۋ-تومەندەتۋمەن عانا شەكتەلىپ, ۇكىمەتكە ناقتى ءىس-شارالار جيىنتىعىن ۇسىنۋ, ولاردى بىرىگىپ شەشۋ, ينفلياتسيانىڭ قاۋقارىن تومەندەتۋ, بانكتەر بەرەتىن نەسيەلەردى تومەندەتۋ سياقتى قوردالانعان ماسەلەلەرمەن ءتيىستى دەڭگەيدە اينالىسپاي وتىر. ەگەر فيسكالدى ورگاندار مەن ۇلتتىق بانك اراسىندا قاتاڭ تۇردە تەڭگەنىڭ تۇراقتىلىعىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇزەگە اسقاندا مۇنداي ماسەلە تۋماس ەدى. ينفلياتسيانى ءتۇسىرۋ تەك ۇكىمەتتىڭ ەمەس, ءتيىمدى نەسيە ساياساتىن جۇرگىزەتىن ۇلتتىق بانككە دە قاتىستى.
شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى 7% عانا. ونى 2026 جىلعا دەيىن 15%-عا دەيىن كوتەرۋگە تاپسىرما بەردى. بۇل وتە ورىندى. ويتكەنى شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءبىرىنشى كەزەكتە سالىق سالىناتىن بازانىڭ ارتۋىنا, ەكىنشىدەن ازاماتتاردى جۇمىسپەن قامتۋعا, ۇشىنشىدەن, ءوزىمىزدىڭ وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ سانىن كوبەيتۋگە اسەرىن تيگىزەدى.
باۋىرجان ىسقاق,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
