اسكەردەگى الىمجەتتىكتىڭ اۋرەسى

ء«بىزدىڭ جاستارىمىز اسكەرگە «وتان الدىنداعى بورىشىمدى وتەيمىن» دەپ شابىتپەن ات­تان­­­عا­نىمەن, كەيبىرى ۇيىنە تابىت­پەن قايتىپ جاتىر». بۇل – دە­پۋتاتتاردىڭ وسى كۇردەلى جاع­دايعا قاتىستى ايتقان پىكىرى. ولار اسكەردە الىمجەتتىك ءورشىپ تۇر­عا­نىنا سەنىمدى. اسىرەسە كەيىن­گى ۋاقىتتا ساربازداردىڭ اسىلىپ قالۋى, مەرتىگۋى, ءبىرىن-ءبىرى اتىپ تاستاۋى سەكىلدى وقيعالار جيى­لەپ كەتكەنى بەلگىلى. ال قور­عا­نىس مينيسترلىگى مۇنداي جاع­­داي­لاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قولدان كەلگەن شارانىڭ ءبارى قابىلدانىپ جاتقانىن العا تارتادى.

«جەل تۇرماسا, ءشوپتىڭ باسى قيمىل­­دا­مايدى». قانشا جەردەن جاسىرىپ-جاپقانمەن, اسكەر­دە ساربازداردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋ­لى­عىنا قاتەر توندىرەتىن قانداي دا ءبىر شەكتەن شىققان كەلەڭسىزدىك بار ەكەنىنە وسى قىركۇيەك ايىنىڭ ىشىندە بولعان بەس بىردەي وقيعا دالەل. اتاپ ايتساق, 7 قىركۇيەكتە اقتاۋداعى «ويماشا» تەڭىز جاياۋ اسكەرلەرى پوليگونىندا ۆزۆود كومان­ديرىنىڭ مەرزىمدى اسكەري قىزمەتشى مارات بارقۇلوۆتى بەتىنەن اتىپ, ساربازدىڭ قازا تابۋى; 12 قىركۇيەكتە الماتىداعى قۇرلىق اس­كەرلەرى ينستيتۋتىندا سەرجانتتىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋى; 16 قىركۇيەكتە ارىس گارنيزونىنىڭ اسكەري بولىم­دە­رى­نىڭ بىرىندە كەلىسىمشارت بو­يىنشا اسكەري قىزمەتشىنىڭ سۋيتسيدكە ارەكەتتەنۋى; 19 قىركۇيەكتە اياگوز گارنيزونىنىڭ اسكەري ءبولىمى وفيتسەرىنىڭ, 21 قىر­كۇيەكتە پەتروپاۆلدا كەلىسىمشارت بو­يىنشا اسكەري قىزمەتشىنىڭ ءوز ءۇيىنىڭ جەرتولەسىندە اسىلىپ قال­ۋى.

وتكەن اپتادا نارتاي ارالباي­ ۇلى باستاعان ءبىر توپ ءماجىلىس دەپۋتاتى قور­عانىس ءمي­­نيس­ترى رۋسلان جاقسى­لى­قوۆتىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, اس­كەردەگى الىمجەتتىك ماسەلەسىن تاعى دا كوتەردى. «جاۋىردى جابا توقى­عان­مەن, جارانىڭ جازىلمايتىنى بەلگىلى. ونىڭ ايعاعى – بەيبىت كۇندە ساربازدارىمىز ءتۇرلى دەنە جاراقاتىن الىپ, كەيبىرەۋى قايتىس بولىپ جاتىر. بۇل – ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت قايتالانعان جاعداي. وسىنىڭ سالدارىنان ايىپپۇل سالماق تۇگىلى, ايىپ تاق­ساڭ دا ەشكىم باۋىر ەتى بالاسىن جاستار جان تاپسىرعان ورتا – اسكەر قاتارىنا جىبەرگىسى كەلمەيدى», دەگەن دەپۋتاتتار كەيىنگى ءۇش جىلدا ەلىمىزدە 270 اسكەري قىزمەتكەر قايتىس بولعانىن, ال ءتورت جىلدا اسكەردە 86 سۋيتسيد تىركەلىپ, 20 اسكە­ري ادام ءوز-وزىنە قول سالۋعا وقتال­عا­نىن جەتكىزدى. بۇل – اسكەري پرو­كۋراتۋرا مالىمدەگەن رەسمي سان.

ولار  مەملەكەت باسشىسى  ساربازداردىڭ دەنساۋلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە مۇقيات قاراۋ­دى تاپسىرعانىمەن, وكىنىشكە قا­راي, ارمياداعى جاعداي بۇعان مۇلدەم كەرەعار بولىپ تۇرعانىن ايتادى. «بىلتىر قورعانىس مينيسترلىگى اسكەري بولىمدەردە 50 مىڭنان اسا بەينەكامەرا بار دەدى. ونداعى جازبالار قايدا؟ الدە ەربايان سەكىلدى باۋىرلارىمىز جاراقات العاندا الگى كامەرالار تەرىس قاراپ قالدى ما؟ اسكەردەگى الىمجەتتىك ماسەلەسىن «Amanat» پارتياسى 2022 جىلى كوتەرگەن ەدى. الايدا جاعداي تۇزەلمەك تۇگىلى, ۋشىعىپ كەتتى», دەپ مالىمدەدى دەپۋتاتتار.

سونىمەن قاتار ءماجىلىس دەپۋتاتتارى اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ الەۋ­مەتتىك جاعدايى تومەن ەكەنىنە, اتاپ ايت­قاندا, ايلىقتارى 2008 جىلدان بەرى كوتەرىلمەگەنىنە, كەزىندە بەرىلىپ كەلگەن الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ ءبىرازى الى­نىپ تاستالعانىنا توقتالدى. «بۇل جاعدايدى تۇزەۋ – كەزەك كۇت­تىرمەيتىن ماسەلە. جوعارىدا ايتىل­عان جاعدايلاردى ەسكە­رىپ سىزگە كەلەسى شارالاردى قولعا الۋدى ۇسىنامىن: ەلىمىز­دىڭ ارميا­­سىن­داعى اتالعان كەلەڭ­سىز­دىك­تى تىيۋ جانە الدىن الۋ بويىنشا ناقتى شارالاردى قابىلداۋدى; اسكەريلەردىڭ الەۋمەتتىك جاع­دايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان جوبا­لاردى قولعا الىپ, ولاردىڭ ىسكە اسۋىن جەدەلدەتۋدى», دەدى دەپۋتاتتار.

ازىرگە ماجىلىسكە قورعانىس ءمينيسترى رۋسلان فاتيح ۇلىنىڭ جا­ۋابى كەلگەن جوق. دەگەنمەن دەپۋتاتتىق ساۋال جولدانعاننان كەيىن ەكى كۇن وتكەندە ورتالىق كوممۋ­نيكاتسيالار قىزمەتىندە «اسكەري قىز­مەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتىڭ الدىن الۋ بويىنشا قابىلدانىپ جاتقان شارا­لار» تاقىرىبىندا بريفينگ ۇيىمداس­تى­رىلدى. قورعانىس ءمينيسترىنىڭ تاربيە جانە يدەولوگيالىق جۇ­مىس جونىندەگى ورىنباسارى, گەنەرال-مايور شايح-حاسان جازىقباەۆتىڭ ايتۋىنشا, باق پەن الەۋ­مەت­تىك جەلىدە تارالىپ جاتقان فاكتى­لەردىڭ كوبى بۇرمالانعان, شىن­­دىق­قا جاناسپايدى.

اسكەردەگى الىمجەتتىك پەن كۇش قول­دانۋدى رەسمي تۇردە «جار­عى­لىق ەمەس قاتىناستار» دەيدى. مينيستر ورىنباسارى ستاتيستيكا بويىنشا كەيىنگى ءۇش جىلدا مۇنداي وقيعالار قاتارى 28%-عا تومەندەگەنىن ايتادى. ياعني 2021 جىلى 32 وقيعا تىركەلسە, بىلتىر 23 جاعداي ورىن العان. جالپى سانى 12 اسكەري قىزمەتشى سوتتالعان. ال وسى جىلدىڭ باسىنان 13 جارعىلىق ەمەس قاتىناس فاكتىسى تىركەلگەن.

«وسىعان وراي اسكەري قىزمەت­­تىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا ءتيىستى شارالار قا­بىلدانىپ جاتىر. اتاپ ايت­­­قان­دا, بارلىق اسكەري ءبولىم مەن بولىمشەدە «سەرىكتەس», «پي­راميدا», «جاۋىنگەرلىك دوس» جۇيەلەرى جۇمىس ىستەيدى. سار­بازدار «وتباسىمەن بەينە­قوڭى­راۋ» قىزمەتى ارقىلى تۋىس­­­تا­رىمەن حابارلاسا الادى. قۇقىق بۇزۋ­شىلىق ارەكەتتەرىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ءاربىر اسكە­ري قىز­مەتشى جۇگىنە الاتىن پرو­في­لاكتيكالىق كابينەت­تەر مەن سەنىم تەلەفوندارى بار. بۇعان قوسا قىزمەتتىك ءۇي-جايلار, ونىڭ ىشىندە كازارمانىڭ ورنالاسقان جەرى بەينەكامەرالارمەن جابدىق­تال­عان. وعان ارنايى وپەراتور لاۋازىمدارى ەنگىزىلگەن. ناقتىراق ايتقاندا, قازىرگى كۇنى قارۋ­لى كۇشتەردە 12 062 بەينە­با­قى­لاۋ كامەراسى جۇمىس ىستەيدى», دەدى ش.جازىقباەۆ.

اسكەردە پروفيلاكتيكالىق ون­كۇن­­دىكتەر, ءانونيمدى ساۋالداما, پسيحو­لوگيالىق ترەنينگتەر, سار­بازدار­دىڭ دەنەسىن تەكسەرۋ سىندى ءىس-شارالار وتكىزىلەتىنىن ايتقان گەنەرال-مايور قوعامدا تارالىپ جاتقان ءتۇرلى بۇر­ما­­لانعان قاۋەسەتتەر اسكەردىڭ بە­دەلىن تۇسىرەتىنىن, ال قورعانىس مي­نيستر­لىگى كەرىسىنشە اسكەرگە بارۋدىڭ تارتىم­دى­لى­عىن ارت­تى­رۋعا ءتيىمدى شارالار قا­بىل­داپ جاتقانىن جەتكىزدى. سونى­مەن قاتار سارباز انالارى كومي­تەتىمەن تۇ­راقتى بايلانىس جولعا قويىلعانىن ايتىپ ءوتتى.

اسكەري قىزمەتتىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ ءۇشىن قولعا الىنعان شارا­لار­دىڭ ءبىرى – ۇزدىك ساربازدارعا ءبىلىم گرانتتارىن بەرۋ مەن اسكەري قىزمەت كەزىندە نەسيەنى شەگەرۋ تۋرالى قابىلدانعان شەشىم. ماسەلەن, بىلتىر 600-دەن اسا مەرزىمدى قىزمەتتەگى اسكەري قىز­مەتشى جەڭىلدەتىلگەن جولمەن جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسسە, ونىڭ ىشىندە 189-ى گرانت يەگەرى اتاندى. قازىرگى تاڭدا 6 253 مەر­­زىمدى اسكەري قىزمەتشىنىڭ 1 ملرد 828 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن نە­سيە­سى كەيىنگە شەگەرىلگەن. سونىمەن قاتار اسكەري قىزمەت بارىسىندا جۇمىسشى مامان­دىق­تارىن يگەرۋ ماقساتىندا قىس­قا­­مەرزىمدى كۋرستار ۇيىمداس­تى­رىل­عان. 2022 جىلدان بەرى 1 864 مەرزىمدى اسكەري قىزمەتشى وسى كۋرستاردا وقىپ, سەرتيفيكات الىپ شىقتى.

قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قابىلدانىپ جاتقان بارلىق شاراعا قاراماستان, اسكەري قىزمەت قاۋپى جوعارى ورتا سانالاتىنىن, وعان كۇندەلىكتى قىز­مەتتىڭ اسكەري تەحنيكامەن, قارۋ-جاراق­پەن, وقۋ-جاتتىعۋمەن, اتىس دايىندىعىمەن, وزگە دە ءىس-شارالارمەن بايلانىس­تى ەكەنىن ايتادى.

«وكىنىشكە قاراي, اسكەري قىز­­مەتشىلەر اراگىدىك قازا تا­ۋىپ جاتادى. دەگەنمەن قارۋلى كۇش­تەر­دەگى قىزمەت – بەيبىت ۋاقىت­تاعى باسقا دا سالالارعا قاراعاندا قاۋىپتى ەمەس. اسكەردەگى سەكىلدى وزگە جۇمىس ورىندارىندا دا ادامدار قازا تاۋىپ جاتىر. ءبىز ءوز سالامىزدا بولىپ جاتقان جاعدايدى تالداي كەلە, اسكە­ري قىزمەتشىلەردىڭ اجال قۇشۋى مەن جاراقات الۋىنا قارۋ-جاراق پەن وق-ءدارىنى قولدانۋداعى ابايسىزدىق, تەحنيكانى قولدانۋدا قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ساقتاماۋ, قىزمەتتەن تىس ۋاقىتتاعى جول-كولىك وقيعاسى, اۋرۋ-سىرقاۋ جانە وتباسىلىق جانجالدار سالدارىنان جاسالاتىن سۋيتسيد سەبەپ بولىپ وتىرعانىنا كوز جەتكىزدىك», دەدى ش.جازىقباەۆ.

بريفينگ بارىسىندا جۋرنا­ليس­­تەر تارا­پىنان مەرزىمدى قىز­مەتتەگى اسكە­ري قىزمەتشىلەردىڭ ۇيىنەن ءجيى اقشا سۇراۋى, اسكەرگە 20 جاستان شاقىرۋ تۋرالى جاريا­لان­عان پەتيتسياعا قاتىستى دا سۇراقتار قويىلدى.

«اسكەرگە 20 جاستان شاقىرۋ تۋرالى پەتيتسيا جاريالانعانىن ەستىدىك. بىراق مۇنىمەن كەلىسۋ قيىن. بىرىنشىدەن, بالا 17-18 جاسىندا مەكتەپ بىتىرسە, 20 جاسقا دەيىن نە ىستەيدى؟ اراداعى جىلدار تەككە وتپەي مە؟ ەكىنشىدەن, كەڭەس زامانىندا-اق 17-18 جاستا ادامنىڭ بو­يىندا گورمونالدى وزگەرىستەر بولاتىنى دالەلدەنگەن. ءدال وسى كەزەڭدە اسكەر – بوزبالانى ەر ادامعا اينالدىرۋ ءۇشىن كەرەمەت مۇمكىندىك. ال ساربازداردىڭ ۇيىنەن ءجيى اقشا سۇراۋ جاعدايىنا كەلسەك, مەنىڭ اتا-انالارعا ايتارىم, بالالارىڭىزعا كوپ اقشا بەرە بەرمەڭىز. ويتكەنى اسكەري بولىمدە ولاردىڭ تولىققاندى ءومىر سۇرۋىنە بارلىق جاعداي جا­سالعان. تاماعى توق, كيىمى كوك. بولىمدە ءوز دۇڭگىرشەگى بار. سار­بازدار ايىنا 3 مىڭ تەڭگە جالا­قى­سىن الادى. قالاعان زاتىن ساتىپ الۋىنا سول قاراجات جەتەدى», دەدى ش.جازىقباەۆ.

وڭتۇستىك اسكەري وكرۋگى قولباس­شى­­سىنىڭ تاربيە ءىسى جونىندەگى بۇرىنعى ورىنباسارى, زاپاستاعى پولكوۆنيك ماناس ماعۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, اسكەري قىزمەت قاي ۋاقىتتا دا قاۋىپكە تولى بولعان. الايدا ول قازىر قوعامدا ايتىلىپ جاتقان الىمجەتتىك, ءبىرىن-ءبىرى قاساقانا ءولتىرۋ سەكىلدى وقيعالارعا سەنبەيتىنىن جەتكىزدى.

«مەن ءوزىم 6 جىل روتا كومان­ديرى بولىپ قىزمەت ەتتىم. سول جىلدار ىشىندە تەك ءبىر ادام ابايسىزدا قۇلاپ قالىپ قازا تاپتى. ال ءبىر-بىرىنە قارۋ الا جۇگىرۋ جايتتارى بولعان ەمەس. قازىر دە بولدى دەگەنگە سەنبەيمىن. ماسەلەن, جۋىردا وفيتسەر ساربازدىڭ بەتىنەن اتتى دەيدى. رەسمي مالىمەت بويىنشا, ول قارۋدى تازالاپ جاتقاندا ابايسىزدا اتىلىپ كەتكەن. بۇل ونىڭ كاسىبي دەڭگەيى وتە تومەن ەكەنىن بىلدىرەدى. ويتكەنى اسكەري قىزمەتتى قارۋدى كەز كەلگەن جەردە ەمەس, ارنايى بولمەدە عانا تازالاۋى كەرەك. سونداي-اق تازالاۋ كەزىندە قارۋدا وق بولماۋعا ءتيىس», دەيدى ول.

زاپاستاعى پولكوۆنيك مەرزىمدى قىزمەتتەگى ساربازدار اراسىندا تۇرمىستىق كيكىلجىڭدەر بولۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن دە جاسىرمادى. «مەنىڭ ءۇش ۇلىم بار. ۇشەۋى جاستايىنان كۇندە ءبىر-بىرىمەن توبەلەسىپ ءوستى. ال اسكەردە 100 ادام بولسا, ارقايسىنىڭ مىنەزى مەن كوزقاراسى ءارتۇرلى. ولار ءبىر-بىرىمەن شەكىسپەيدى, كيكىلجىڭگە بارمايدى دەگەنگە سەنۋ قيىن», دەيدى ول.

سونداي-اق م.ماعۇلوۆ قازىرگى تاڭدا مەرزىمدى اسكەري قىزمەت­شىلەرمەن جەكە تاربيە جۇمىستارى جۇرگىزىلمەيتىنىن جەتكىزدى.

«بۇرىن ءار ساربازدىڭ جەكە باقىلاۋ كۇندەلىگى بولاتىن. ءار كۇنى ونىڭ نە ىستەگەنى, قايدا بارعانى, قانداي تاپسىرمانى ورىن­داپ وتىرعانى جازىلاتىن. قازىر بۇل جۇمىس مۇلدەم جۇر­گى­زىلمەيدى. اسكەردە وسى جاعىن كەمشىن», دەپ ويىن تۇيىندەدى زاپاستاعى پولكوۆنيك.

2019 جىلدان بەرى ەلىمىزدە «انالار جۇرەگى» سارباز انالا­رى­نىڭ كوميتەتى» قوعامدىق بىرلەستىگى جۇمىس ىستەيدى. بۇل ۇيىمنىڭ ماقساتى – ساربازداردىڭ الەۋ­مەت­تىك جاعدايىنا باقىلاۋ جاساۋ, الىمجەتتىكتىڭ بولماۋىن قا­دا­عالاۋ. بىلتىر استاناداعى 68665 اسكەري بولىمدە وتكەن اشىق ەسىك كۇنىندە كوميتەت تورا­عاسى ليليا حايرۋللينامەن كەز­دەسىپ, ودان اسكەردەگى الىمجەتتىك تۋرالى ويىن سۇراعانىمىزدا, بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋدەن باس تارت­­قان ەدى. دەگەنمەن قازىر بۇكىل قو­عام تالقىلاپ جاتقان تاقى­رىپ­تان سارباز انالارىنىڭ كوميتەتى تىس قالمايتىن شىعار دەگەن ويمەن ل.حايرۋلليناعا حابارلاسىپ كوردىك. الايدا ول تاعى دا بۇعان قاتىستى پىكىر بىلدىرە المايتىنىن ايتتى. ودان سوڭ وسى كوميتەتتىڭ وزگە دە مۇشەلەرىنە قوڭىراۋ شالىپ, پىكىرلەرىن بىلۋگە تىرىستىق. بىراق ءبارى دە ءبىر-ءبىرىنىڭ اۋزىنا تۇ­كىرىپ قويعانداي الىمجەتتىك تۋرالى ءلام-ميم دەمەيتىنىن جەت­كىزدى. بۇكىل قوعام شۋلاپ جاتقاندا «سارباز انالارى» بۇل پروبلەمادان حابارسىز بولعانى ما, الدە ونى ايتۋعا باسقا كەدەرگى بار ما – بۇل جاعى بىزگە بەلگىسىز كۇيدە قال­دى.

سونىمەن قورعانىس مينيستر­لىگىنىڭ مالىمەتىنشە, قوعامدا ايتىلىپ جاتقان اسكەرگە قاتىستى ۇرەي تۋدىراتىن اڭگى­مەنىڭ ءبارى نەگىزسىز. دەپۋتاتتار مەن جۇرت­شىلىقتىڭ پىكىرى ولارعا قاراما-قايشى. ال «اسكەردە الىمجەتتىك بار ما؟» دەگەن سۇراق ازىرگە جا­ۋاپسىز قالىپ تۇر.