عىلىمنىڭ دامۋىنا ورتا كەرەك
– رىسقۇل اعا, اڭگىمەنى قازاق عىلىمىنىڭ دامۋىنان باستاساق...
– شىنىمدى ايتسام, وتاندىق عىلىمدى دامىتۋ تۋرالى سان ءتۇرلى پىكىر ايتىلادى. عالىمداردىڭ وزدەرى دە وسى سالاداعى قوردالانعان ماسەلەلەردى كوتەرىپ, گازەت-جۋرنالعا, تەلەۆيدەنيەگە سۇحبات بەرىپ جاتادى. ءبىر جاعىنان, دۇرىس. الايدا عىلىمدى دامىتۋعا كەشەندى قارامايمىز. قاراپايىم سوزبەن ايتقاندا, عىلىمنىڭ دامۋىنا ورتا كەرەك. مىسالى, كەڭەس داۋىرىنەن بەرى الماتى – ەلىمىزدىڭ عىلىمي ورتالىعى. ءالى دە سول دەڭگەيدە. ويتكەنى وندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى مەن قانشاما عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى, جوعارى وقۋ ورنى ورنالاسقان. عىلىمنىڭ ءار سالاسىندا مىقتى عالىمدار جۇمىس ىستەدى. تىڭ جاڭالىقتار اشىلدى. ەكىنشى عىلىمي ورتالىق قاراعاندىدا بولدى. ىرگەلى ءوندىرىس وشاعى اتانعان شاھاردا دا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن ءبىرتالاي جوعارى وقۋ ورنى بار. مۇندا دا بىلىكتى عالىمدار شوعىرى قالىپتاستى. ال بۇرىنعى وبلىس ورتالىعى – اقمولادا ەكى-ءۇش جوعارى وقۋ ورنى بولعانىمەن, عىلىمي ورتا بولعان جوق.
جالپى, عىلىمي ورتانىڭ ماڭىزى بولەك. عىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن الدىمەن جاستار تاربيەسىن تۇزەۋىمىز قاجەت. ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» دەگەنى بەكەر ەمەس. ادامنىڭ اتا-اناسىنان العان ءتالىم-تاربيەسى مەن ىشكى مادەنيەتى كوپ نارسەنى شەشەدى. سونىڭ ءبارى بىرگە دامۋى كەرەك. قازىرگى جاستار زامان كوشىنەن قالماي دامىعانىمەن, ولاردىڭ تاربيەسىنە كوڭىل بولمەي ءجۇرمىز. مۇنىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارمايدى. كەيبىر جاس عالىمدار عىلىم سالاسىندا ءبىر ناتيجەگە قول جەتكىزسە, بىردەن شەتەلگە كەتكىسى كەلەدى. ماسەلەن, امەريكا بولسىن, ەۋروپا بولسىن, ولار تالانتتى ادامدى ساتىپ الادى. ءسويتىپ, وزدەرىنىڭ عىلىمىن دامىتادى. مىسالى, كەڭەستىك كەزەڭدە شاحمات ويىنى كەرەمەت دامىدى. سونىڭ ناتيجەسىندە داڭقتى شاحماتشىلار شىقتى. ولاردى دايارلاعان بەلگىلى باپكەرلەر ورتاسى قالىپتاستى. سول سەكىلدى بىزگە دە عىلىمي ورتا كەرەك. مەن استاناعا 2000 جىلى كوشىپ كەلدىم. سودان بەرى ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە ءبىراز عالىم شاقىرىلدى. سوندا دا ەلوردادا عىلىمي ورتا قالىپتاستى دەپ ايتا المايمىن.
– نە سەبەپتى؟
– عىلىمي ورتا بولۋ ءۇشىن عالىمدار ءجيى باس قوسىپ تۇرۋى قاجەت. وندا ءتۇرلى عىلىمي سەمينار ءوتىپ, وزدەرى زەرتتەپ جۇرگەن سالالارى بويىنشا بايانداما جاساپ, قىزۋ تالقىلاۋ ءجۇرىپ جاتسا, قانەكەي. ءبىر جاعىنان, مۇنداي ءىس-شارا عالىمداردىڭ ەڭبەگىن ناسيحاتتاۋعا دايىن جارناما. بىراق مۇنداي عىلىمي ورتا جوق. ۇنسىزدىك. بۇگىنگى عالىمدار ءوز بەتىمەن ىزدەنىپ, حالىقارالىق جۋرنالدارعا ماتەريالىن جاريالاپ, PhD قورعاي بەرەدى. مۇنى ءبىزدىڭ كەزىمىزدەگى عىلىمي ورتامەن سالىستىرا المايسىڭ. قازىر قازانداي بۇرق-سارق قايناعان سونداي ورتانى ساعىنامىن.
– ەندى عىلىم قالاي داميدى؟
– عىلىم جەكە-دارا ەشقاشان دامىمايدى. عىلىمنىڭ دامۋىنا ادامنىڭ ءبىلىمى, بىلىكتىلىگى, ىشكى مادەنيەتى بىردەي دامۋى كەرەك دەپ تاعى ايتامىن. ءبىز جاستاردى عىلىمعا نەگە دايارلايمىز؟ ولار دا ەلگە ەڭبەك ەتىپ, وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا ۇلەسىن قوسسا دەيمىز. ءبىر وكىنىشتىسى, قازىرگى جاستار ءبىز ويلاعانداي ەمەس. بۇعان بولا ولاردى جازعىرمايمىن. ۋاقىت سولاي ما, الدە ەلىمىزدەگى عىلىم دامۋىنىڭ ءالى دە كەمشىن تۇسى بار ما, دارىندى جاستار عىلىمي دارەجەسىن العاننان كەيىن شەتەلدە جۇمىس ىستەگىسى كەلەدى. وندا بارعاننان كەيىن تۇراقتاپ قالادى. سوندىقتان ادامي مادەنيەتتىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق مادەنيەتتى كوتەرۋ كەرەك سەكىلدى. ۇلتتىق مادەنيەتى جوعارى ادام ءوز ەلىنەن ەشقاشان كەتپەيدى. ءبىز دامىعان ەۋروپا تۋرالى كوپ ايتامىز. ءوز باسىم, جۇمىس بابىمەن ەۋروپانىڭ ءبىراز جەرىن ارالادىم. ەۋروپا حالىقتارىنىڭ ءبارى دە ءوز ەلىن, انا ءتىلىن جوعارى قويادى. ءبىر-بىرىمەن ءوز تىلدەرىندە سويلەسەدى. مىسالى, يتالياعا بارعاندا يتاليالىقتاردىڭ كارى-جاسىنا قاراماستان, ءوز تىلىندە سويلەسىپ جۇرگەنىن كوردىم. تەك باسقا ەلدەن كەلگەن ازاماتتارمەن عانا اعىلشىنشا تىلدەسەدى. ەۋروپانىڭ كەز كەلگەن مەملەكەتىنە بارساڭىز, وسىنداي كورىنىستى كورەسىز. بىردە شۆەتسيا ورمانىن ارالاپ ءجۇرىپ, اداسىپ كەتتىم. سودان ورماننان شىعاتىن جول ىزدەپ, قورىقشىنىڭ باسپاناسى سەكىلدى ءبىر كىشكەنتاي ءۇيدى كورىپ, ەسىگىن قاقتىم. ۇيدەن جاسى كەلگەن كەمپىر شىقتى. مەنىڭ اعىلشىن ءتىلىم وڭىپ تۇرعان جوق, سوندا دا وعان اداسىپ جۇرگەنىمدى ايتىپ ءتۇسىندىردىم. الگى كەمپىر مەنىمەن اعىلشىنشا وتە جاقسى سويلەستى. ول كىسى ءوز انا ءتىلىن بىلگەنىمەن قوسا اعىلشىن ءتىلىن دە ەركىن مەڭگەرگەن. بۇل دا – مادەنيەتتىلىكتىڭ ءبىر بەلگىسى. قىسقاسى, ەلدىڭ, ادامنىڭ مادەنيەتى كوتەرىلمەسە, عىلىم العا دامىمايدى. مۇنى بيلىك وكىلدەرى تۇسىنسە دەيمىن. قازىر ەلىمىزگە سان تاراپتان ينۆەستورلار كەلىپ جاتىر. سولاردىڭ ءبىرى وسىندا زاۋىت سالىپ, زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارىن اكەلدى دەلىك. ال سوندا ەڭبەك ەتەتىن ءبىزدىڭ ازاماتتاردىڭ ءبىلىمى مەن مادەنيەتى سوعان ساي ما؟ ەگەر ول ينۆەستور الگى زاۋىتقا 6-بۋىنداعى جاڭا تەحنولوگيانى الىپ كەلگەنىمەن, وندا ىستەيتىندەردىڭ مادەنيەتى تومەن بولسا, شەتەلدەن كەلگەن قوجايىنعا ەشقانداي پايدا جوق. سوندىقتان عىلىمدى دامىتۋ تۋرالى ايتقاندا, تەك عىلىمدى عانا ەمەس, ادامداردىڭ مادەنيەتى مەن ءبىلىمىن قوسا كوتەرۋ قاجەت دەپ سانايمىن.
ماتەماتيكا – كۇردەلى عىلىم ەمەس
– ەلىمىزدەگى مىقتى ماتەماتيكتەردىڭ ءبىرىسىز. وسى عىلىمنىڭ باسقا سالادان ەرەكشەلىگىن ايتا كەتسەڭىز؟
– ماتەماتيكا سونشالىقتى كۇردەلى عىلىم دەپ ايتا المايمىن. نەگىزىن تۇسىنسەڭىز, ەڭ وڭاي سالا. ماتەماتيكا «نەدەن؟», «نە سەبەپتى؟», «قايدان؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەدى. ماسەلەن, ادامزات جارالعاننان بەرى قانشاما ميلليونداعان جىل ءوتتى. سودان بەرى ادام بالاسىنىڭ جيناعان بايلىعى نە دەگەندە, ويلاۋ جۇيەسى دەر ەدىم. ويلاۋ جۇيەسى ءارتۇرلى سالا ارقىلى داميدى. ايتالىق, ادەبيەت تە, بەينەلەۋ ونەرى دە, مۋزىكا دا ويلاۋ جۇيەسىن دامىتادى. ماتەماتيكادا وڭتايلى ويلاۋ دەگەن ءادىس بار. مۇندا ءبىر ويدىڭ شىندىعىن كەلەسى ساتىداعى ويدا قورىتىپ, دالەلدەيدى. سونى ادامدارعا ۇيرەتۋگە ەسەپ كەرەك. ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ دا ءوز فيلوسوفياسى بار.
– عىلىمي ورتا ءسىزدىڭ ماتەماتيكاعا ەنگىزگەن جاڭالىعىڭىزدى جوعارى باعالايدى, وسىعان توقتالساڭىز؟
– ماتەماتيكادا «ينتەگرال وپەراتورلارى» دەگەن ۇعىم ءجيى كەزدەسەدى. مەن وسى سالانى ۇزاق زەرتتەدىم. بۇعان كانديداتتىق, دوكتورلىق ەڭبەكتەرىمدە دە جان-جاقتى توقتالدىم. وسى ينتەگرال وپەراتورلارىنىڭ جۇمىسىن دامىتۋعا ونى دەربەس جاعدايىندا ءبىر جاڭالىق تاۋىپ, «ويناروۆ شارتى», «ويناروۆ يادروسى» دەگەن تەرميندى عىلىمعا ەنگىزدىم. مەنەن كەيىن دە بۇل شارتتاردى باسقا دا عالىمدار زەرتتەي باستادى. جاڭالىقتىڭ ماعىناسىن ءتۇسىندىرۋ قيىنداۋ. دەگەنمەن قازاقشالاپ ايتقاندا, بىلاي: تاۋلى ولكە. ەندى سونى مەكەندەپ وتىرعان مالشى جەردىڭ وتى تاۋسىلعاننان كەيىن وتارىن باسقا جاققا اپارسام دەيدى. جان-جاعى بيىك تاۋدىڭ ورتاسىندا عانا اشىق جەر بار. سودان كىشكەنتاي ساڭىلاۋ تاۋىپ, مالدى ءشوبى مول بەتكەيگە شىعارادى. مەنىڭ عىلىمعا ەنگىزگەن جاڭالىعىم دا سولاي. باسقا عالىمدار مەن تاپقان ساڭىلاۋ ارقىلى سول سالانى ودان ءارى زەرتتەيدى.
– قازاق ءتىلىن عىلىم تىلىنە اينالدىرۋ تۋرالى نە ايتاسىز؟
– بۇل تاقىرىپقا بايلانىستى گازەت-جۋرنالعا ءبىراز ماقالا جازدىم. 90-جىلدارى ماتەماتيكا جانە مەحانيكا ينستيتۋتىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە تەرمينولوگياعا بايلانىستى ءتۇرلى سەمينارعا قاتىسىپ, وسى سالانى ءبىراز زەرتتەدىم. ماسكەۋدەگى تەرمينولوگيا ورتالىعىنا بارىپ, سولاردىڭ جۇمىسىمەن تانىستىم. وسىدان 40 جىل بۇرىن «ينتەگراتسيا» دەگەن ءسوز سيرەك قولدانىلاتىن. قازىر وسى عىلىمي تەرميندى ءجيى ايتامىز. مىسالى, ماتەماتيكا عىلىمىنا بايلانىستى تەرميندەردى دە باسقا سالاعا دا قولدانا بەرەمىز. ويتكەنى ۋاقىت, قوعام جاڭارعان سايىن تەرميندەردىڭ دە ماعىناسى كەڭەيەدى. ماسەلەن, «ماتەماتيكالىق اناليز» دەگەن ساباق بار, سونى قازاقشا «ماتەماتيكالىق تالداۋ» دەپ اتايىق دەسەك, كەيبىرەۋلەر بۇعان كەلىسپەيدى. قازاقتىڭ ءتىلى باي, ورالىمدى, كەز كەلگەن عىلىمي تەرميندى وزىمىزگە يكەمدەۋگە بولادى. سوندىقتان تەرمينولوگياعا وتە ءمان بەرۋ كەرەك.
– ۇلت زيالىسى رەتىندە ءسىزدى قوعامدا نە تولعاندىرادى؟
– تولعاندىراتىن ماسەلە وتە كوپ. ايتالىق, بۇرىن حالقىمىزدىڭ بويىندا ار-ۇيات دەگەن قالقان بار ەدى. كەيىنگى وتىز جىلدا سول قالقانىمىزدان ايىرىلىپ قالعاندايمىز.
– مۇنداي كۇيگە قالاي تۇستىك دەپ ويلايسىز؟
– 1991 جىلى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاندا بوركىمىزدى اسپانعا اتىپ قۋانعانداردىڭ ءبىرىمىن. سول كۇنى تۇنىمەن ۇيىقتاماي شىققانىم دا ەسىمدە. ويتكەنى قازاقتىڭ ازات ەل بولۋىن جاس كۇنىمنەن اڭسادىم دەسەم, وتىرىك ايتقانىم ەمەس. 60-جىلداردىڭ ورتاسىندا ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ جۇرگەندە جاتاقحانانىڭ بولمەسىندە بىرگە تۇراتىن جىگىتتەرمەن ەسىكتى ىشىنەن تارس جاۋىپ, جارىقتى ءوشىرىپ قويىپ, وسى تاقىرىپتا اڭگىمەلەسۋشى ەدىك. ەگەمەندىك العاننان كەيىن بىردەن دامۋ جولىنا تۇسەمىز دەپ ويلادىق. بىراق جاعداي ءبىز ويلاعاننان باسقاشا ءوربىدى. الىپساتارلىق بەلەڭ الدى. بۇرىن حالقىمىز الىپساتارلىقتى جەك كورگەن ەدى. بايۋ ماقساتىمىزعا اينالدى. سونىڭ سالدارىنان وبال-ساۋاپ پەن ار-ۇياتتى ۇمىتا باستادىق. ءالى دە ەشتەڭە وزگەرىپ كەتكەن جوق. سوعان قاتتى قاپالانامىن. ەندى وسىلاي كەتە بەرەمىز بە دەپ قورقامىن. 1991 جىلى تاۋەلسىزدىك العاندا عىلىم جولىندا جۇرگەن ءبىر توپ دوسىممەن بىرگە «ەگەمەن ەل بولدىق, ەندى ءوزىمىز قارىشتاپ داميمىز» دەپ قۋانىپ, سول كەزەڭدى كورسەك دەپ ارماندادىق. بۇگىندە سول دوستارىمنىڭ كوبى ومىردەن وزدى. كەيبىرەۋى اۋىرىپ جاتقاندا: ء«بىز ەلىمىزدىڭ وركەندەگەنىن كورسەك دەپ اڭساپ ەدىك. ەندى ونى كورە المايمىز, سوعان سەن جەت» دەپ, اقىرعى اماناتتارى سەكىلدى تىلەكتەرىن ايتتى. شىنىمدى ايتسام, دوستارىم اڭساعان دامىعان ۋاقىتتى مەن دە كورە المايتىن سياقتىمىن.
– سوندا بولاشاققا سەنىمىڭىز از با؟
– بۇرىن سەنۋشى ەدىم, قازىر كۇننەن-كۇنگە سەنىمىم ازايىپ بارادى. اسىرەسە ءوز سالت-داستۇرىنەن, تىلىنەن, دىنىنەن جەرىنگەن باۋىرلارىمدى كورىپ, جانىم تۇرشىگەدى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دە جاعدايىنا الاڭدايمىن. وسى تاقىرىپتا الەۋمەتتىك جەلىگە ءۇش پوست جازدىم. ءبىز – ءبىراز بوداندىقتىڭ قامىتىن كيگەن, ءتۇرلى يدەولوگيانىڭ ىقپالىندا بولعان, 4-5 قوعامدىق فورماتسيانى باستان كەشكەن حالىقپىز. سونىڭ كەسىرىنەن ۇلتىمىز ەكىگە ءبولىندى.
ماسەلەن, ورىستانعان قازاقتاردى الايىق. ولار جان-تانىمەن ورىس ءتىلىن قورعاپ, وزدەرىن قازاق تىلدىلەرگە قاراعاندا جوعارى سانايدى. ەلىمىزدىڭ تولىق قازاق ءتىلدى بولۋىنا دا قارسى. بۇلاردىڭ قارسىلىعى ورىس ەتنوسى وكىلدەرىنەن دە باسىم تۇسەدى. ءبىر جاعىنان, ولاردى العان تاربيەسى مەن وسكەن ورتاسىنا قاراپ, كىنالاۋدىڭ ءوزى قيىن. دەگەنمەن كوش جۇرە تۇزەلىپ, ەل قازاق ءتىلدى بولا باستاعاندا بۇلار دا قاتارىمىزعا قوسىلادى دەپ ويلايمىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ – مادەنيەتتىلىك بەلگىسى. 1997 جىلدىڭ شىلدە ايىندا شىققان ء«تىل تۋرالى» زاڭىنىڭ 4-بابىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى» دەپ جازىلعان. اتالعان زاڭدا رەسپۋبليكانىڭ ءاربىر ازاماتى مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ پارىز دەپ كورسەتىلگەن. ەگەر وسى زاڭ تولىق جۇمىس ىستەگەندە قانشاما ءىس العا باسار ەدى. قاتىناس قاعازدارى مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزىلىپ, اينالىمعا ەنۋشى ەدى. بۇل وزەكتى ماسەلەنى ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەلەرىنە دە ۇسىندىم.
قاراپايىمدىلىق – ۇلى قاسيەت
– عىلىم جولى اۋىر دەپ ايتامىز. شىنىمەن دە سولاي ما؟
– عىلىمعا كەش كەلدىم. قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا تۇسۋگە كەلگەندە, مەنىمەن قۇجات تاپسىرعان تالاپكەرلەردىڭ دەنى اۋداندىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق ءبىلىم وليمپياداسىنىڭ جۇلدەگەرلەرى ەكەن. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە وليمپياداعا قاتىسپاق تۇگىلى, ونداي ءسوزدى ەستىگەن ەمەسپىن. ورىس ءتىلىن دە بىلمەيمىن. سول جىلدارى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن وقۋعا تۇسكەندەردىڭ اراسىندا ەمتيحاننان جوعارى باعا العاندارعا رەسەيدىڭ ورتالىق قالالارىنداعى ىرگەلى ۋنيۆەرسيتەتتەرگە بارۋعا جولداما بەرىلدى. بۇعان مەنى دە قوستى. وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى جولداما الۋعا شاقىردى. بارعان جوقپىن. ءبىر كۇنى فاكۋلتەت دەكانى قاسەن يبراشەۆ شاقىرىپ الىپ: «سەن نەگە جولداما بويىنشا ورتالىققا وقۋعا بارماي ءجۇرسىڭ؟ وعان بارۋ قاجەت. قازاق بالالارىنىڭ وسكەنى دۇرىس», دەپ ءبىراز اقىلىن ايتتى. مەن ول كىسىگە ورىس ءتىلىن بىلمەگەندىكتەن وقي المايتىنىمدى ءتۇسىندىردىم. وسى كەزدە تاعى ءبىر وقىتۋشىمىز: «قاسەكە, بىزگە دە بالا كەرەك قوي, وسى جىگىت وزىمىزدە وقىسىن», دەپ مەنى قولداپ سويلەدى. ۋنيۆەرسيتەتتە وتە جاقسى وقىدىم. كيروۆ اتىنداعى ستيپەنديات اتاندىم. وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن اسكەرگە كەتتىم. ەكى جىل وتان الدىنداعى پارىزىمدى وتەگەننەن كەيىن الماتىعا كەلىپ, عىلىم جولىن قايتا جالعاستىرۋدى ويلادىم. بىراق اكەم: « مەن زەينەتكەرلىككە شىقتىم, ءۇيدىڭ ۇلكەنىسىڭ, بىزگە كومەك بەرەتىن سەن, اۋىلدا بول», دەپ شاقىرىپ الدى. ءسويتىپ, زايىبىم ەكەۋمىز اۋىلعا كەلىپ, مەكتەپكە ورنالاستىق.
ارادا ەكى-ءۇش جىل ءوتتى. جاز ەدى, ءبىر كۇنى ۇيگە اكەم كەلدى. شاي ىشتىك. ايەلىم داستارقاندى جينايىن دەپ جاتىر ەدى, «جيناما» دەپ قولىن جايىپ: «مەن اۋىلعا شاقىرعاندا ءسوزىمدى جەرگە تاستاماي كەلگەندەرىڭە ريزامىن. بۇگىننەن باستاپ, قايدا بارام دەسەڭدەر دە جولدارىڭ اشىق», دەپ باتاسىن بەردى. كەلىنشەگىم ەكەۋمىز اپىل-عۇپىل زاتتارىمىزدى جيناپ, الماتىعا تارتتىق. مۇندا جۇمىسقا تۇرۋ ءۇشىن مەكەنجايعا تىركەلۋ كەرەك. ونداي تانىس جوق, ءبىراز قينالدىق. قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنەن قوسىمشا ساعات الىپ, جۇمىس ىستەدىم. جالاقىسى وتە ماردىمسىز. سەنبى-جەكسەنبى كۇنى ۆوكزالعا بارىپ, ۆاگون ءتۇسىردىم. اقىرى سول كەزدەگى وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى ق.بالاحمەتوۆتىڭ قابىلداۋىنا جازىلىپ, ءۇش اي دەگەندە كومەكشىسى ارقىلى ءوزىم وقىعان ۋنيۆەرسيتەتكە وقىتۋشى بولىپ, تولىق ورنالاستىم. ءبىراز جىل ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقىدىم. ودان كەيىن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ماتەماتيكا جانە مەحانيكا ينستيتۋتىندا اعا ينجەنەر, جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەر, زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى بولىپ, كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيامدى قورعادىم.
– ومىردە كىمدى ۇستاز تۇتتىڭىز؟
– ارال قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى №19 مەكتەپتە وقىدىم. وسى ءبىلىم ورداسىندا ماتەماتيكادان تەمىر تىلەسباەۆ ەسىمدى مۇعالىم ساباق بەردى. وتە شىنشىل, وتكىر ادام ەدى. كەيىن مەكتەپ ديرەكتورى بولدى. بۇل كىسى ءبىزدىڭ جاققا 1962 جىلدارى ورال وڭىرىنەن جولدامامەن كەلگەن. زايىبى كىتاپحاناشى بولىپ ىستەدى. ەكەۋى دە سىپايى, مادەنيەتتى ادامدار. ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە ىزەتى, سىيلاستىعى, جاراسىمدى كيىمى اۋىلعا كەرەمەت اسەر ەتتى. ءبىزدىڭ دە سولارعا ۇقساعىمىز كەلدى. ءوز باسىم, وسى اعايىمنان كوپ ونەگە الدىم. كەيىن ول كىسى وتباسىمەن الماتىعا كوشىپ كەلىپ, وتە جاقىن ارالاستىق. مەنىڭ ءاربىر جەتىستىگىمە قۋانىپ, مارقايىپ وتىراتىن. ال عىلىمداعى ۇستازدارىمنان رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, الەمگە ەسىمى ءمالىم ماتەماتيك 107 جاسقا كەلىپ قايتىس بولعان سەرگەي ميحايلوۆيچ نيكولسكيدى بولەك كورەمىن.
– ءسىزدى باسقادان قاراپايىمدىلىعىڭىز ەرەكشەلەپ تۇرادى, وسىنىڭ سىرى بار ما؟
– قاراپايىمدىلىق ماعان اكە-شەشەمنەن, وسكەن ورتامنان, تۋعان اۋىلىمنان دارىعان. قانداي بيىككە كوتەرىلسەم دە, وسى قالپىمنان وزگەرگەن ەمەسپىن. ايتپەسە وزىنەن تومەن ادامعا شىكىرەيىپ قارايتىن تالايلاردى كورىپ ءجۇرمىز عوي. بۇل ادام مادەنيەتىنىڭ تومەندىگىن كورسەتەدى. ءوز باسىم, «مەن عىلىم دوكتورىمىن, پروفەسسورمىن» دەپ ەشكىمگە كەۋدە قاعىپ كورگەن جوقپىن. ادام قانداي جاعدايدا دا ادام بولىپ قالۋى كەرەك. كوشەدەگى كەز كەلگەن ادامدارمەن ارالاسىپ, سويلەسىپ كەتە بەرەمىن. قاراپايىمدىلىق – ۇلى قاسيەت. ءبىزدىڭ بۋىندى اتا-انا, اۋىل, قوعام تاربيەلەدى. ءبىر مىسال ايتايىن. جاز شىعا سيىردىڭ جۇنىنەن دوپ جاساپ وينايمىز. سونداي ويىننىڭ قىزىعىنا باتقان 6-7 جاستاعى كەزىم. الگى دوپتى قۋالاپ كەلە جاتقاندا اڭگىمەلەسىپ تۇرعان ءبىر توپ ۇلكەندەردىڭ جانىنان سالەم بەرمەي ءوتىپ كەتتىم. ونى ءوزىم سەزدىم. ءبىر كەزدە مەنىمەن قاتارلاس بالا «سەنى شاقىرىپ جاتىر» دەپ, سولار تۇرعان جاقتى نۇسقادى. بارىپ سالەم بەردىم. ءبارى دە اكە-شەشەمدى, رۋىمدى سۇراپ, سالەم بەرمەي وتكەن قىلىعىمدى جاقتىرماي تۇردى. ءبىر ساعات وتكەننەن كەيىن انام ويىن ۇستىنەن «اكەڭ شاقىرىپ جاتىر» دەپ الىپ كەتتى. تابالدىرىقتى اتتاي بەرگەندە, اكەمنىڭ قامشىسى ارقامنان وسىپ ءوتتى. جانىم شىعىپ كەتە جازداپ, شەشەمە بارىپ تىعىلدىم. ادەتتە مەنى قىزعىشتاي قورىپ جۇرەتىن انام بۇل جولى يتەرىپ جىبەردى. اكەمە قاراسام, قاباعى ءتۇسىپ كەتكەن. ءبىر كەزدە ءجۇزى سۇرلانىپ: «سەن ۇلكەن ادامدارعا سالەم بەرمەي, جۇگىرىپ ءوتىپسىڭ عوي. ەندى مۇنداي ادەپسىز قىلىق جاساساڭ, بۇدان دا جامان بولادى», دەپ قاتۋلانىپ سويلەدى. بۇل وقيعا ماعان ومىرلىك ساباق بولدى. ەندى اۋىلدا ۇلكەندەردى كورسەم, انادايدان جۇگىرىپ بارىپ سالەمدەسەتىن بولدىم. اكەمنىڭ وسىنداي مىقتى مەكتەبىنەن وتكەنىمە ريزامىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ازامات ەسەنجول,
«Egemen Qazaqstan»
