ستەپلاگ لاگەرى
جەزقازعان ەلىمىزدەگى ءتۇستى مەتاللۋرگيانىڭ ءىرى ورتالىعى رەتىندە تانىمال. سول سەبەپتى مۇنداعى ەڭبەكشىلەردىڭ نەگىزگى كاسىپ ءتۇرى – كەن يگەرۋ, ياعني كوبىسى شاحتەرلەر. بۇعان 1998 جىلدان باستاپ وندىرىستىك باعدارلامامەن جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان «قازاقمىس» كورپوراتسياسىنىڭ ىقپالى زور. مۇنى قالاعا العاش كەلگەن ادام ۇشاقتان تۇسە سالىسىمەن اۋەجايدىڭ الدىنداعى جارنامالىق باننەرلەردەن, اۆتوبۋس سىرتىنداعى جازۋلاردان ايقىن اڭعارادى.
ال ءبىز جەزقازعان قالاسىنداعى ءىسساپارىمىزدى «ستەپلاگ» اسپاناستى مۋزەيىنە بارۋدان باستادىق.
ستەپلاگ: تراگەديا تاعىلىمى
«ستەپنوي» لاگەرى 1948 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا قاراعاندىداعى اسكەري تۇتقىندارعا ارنالعان قارلاگ تەرريتورياسىنىڭ ءبىر بولىگىن قامتىعان جەزقازعانداعى اسكەري تۇتقىندارعا ارنالعان №39 لاگەرى نەگىزىندە قۇرىلعان. 1954 جىلدىڭ 10 ماۋسىمىنداعى مالىمەتتە, مۇندا 34 ۇلتتىڭ وكىلدەرى, بارلىعى 21 090 تۇتقىن وتىرعان. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنە «وتان ساتقىنى» رەتىندە تىڭشىلىقجاساعانى, كوتەرىلىسكە قاتىسقانى جانە «ساياسي بانديتيزمگە» قاتىسى بار دەگەن ايىپ تاعىلعان.
ەكسكۋرسيا جەتەكشىسى, ءو.بايقوڭىروۆ اتىنداعى جەزقازعان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكا جانە قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى قابدول اۋەزوۆ مۇنداعى ءتارتىپتىڭ باسقا تۇزەتۋ ورىندارىنان وتە قاتاڭ بولعانىن, مەرزىمىن وتەۋشىلەردى ادام توزگىسىز اۋىر ەڭبەككە سالعانىن اتاپ ءوتتى.
ءيا, قازىر تاريحي ەسكەرتكىشتىڭ ورنى ابدەن توزعان. عيماراتتىڭ قابىرعالارى قوپارىلعان. ەسىك, قاقپالارىنىڭ كوبى قيراتىلعان. بۇعان سەبەپ 1954 جىلى بولعان «كەڭگىر كوتەرىلىسى» دەيدى.
بۇل تۋرالى تاريح بىلاي دەپ تولعانادى. 1953 جىلدىڭ 27 ناۋرىزىندا كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەڭ اۋقىمدى امنيستياسى جاريالانادى. امنيستيا بەس جىل مەرزىمگە دەيىن سوتتالعانداردى تەگىس بوساتتى. ال ساياسي تۇتقىنداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ سوتتالۋ مەرزىمى 10 جىلدان 25 جىلعا دەيىنگى ارالىقتى قامتىعاندىقتان, بۇل جەڭىلدىككە ىلىككەن جوق. كۇتكەن ۇمىتتەرى اقتالماعان سوڭ, سوتتالۋشىلار اراسىنداعى نارازىلىق تولقۋلارى تولاستاماي, ارتى كوتەرىلىسكە ۇلاسقان. ءۇش ايعا سوزىلعان ەرەۋىل كۇشپەن باسىلىپ, قانشاما قان توگىلگەن. بىزگە تاريحي ورىندى تانىستىرىپ جۇرگەن قابدول اۋەزوۆتىڭ ايتۋىنشا, عيمارات وسى كەزدە ءب ۇلىنىپ, وپىرىلا بەرگەن.
ىرىگەن ىرگە, سىنعان كىرپىش, قۇلاعان قابىرعالاردى كورىپ كوڭىلىڭ ەرىكسىز قۇلازيدى. گۋلاگ جۇيەسىنەن جازىقسىز جاپا شەككەن تۇتقىنداردىڭ قانى مەن تەرى تامعان تاريحي ەسكەرتكىشكە ءتيىستى دارەجەدە جوندەۋ جۇمىستارى جۇرمەي تۇرعانى قىنجىلتادى.
زىمىستان زاماننىڭ زىندانىنا ءتۇسىپ, زىعىردانى ىشىندە قايناپ, جوقتىققا ءسىڭىپ كەتە بارعان قايران ەسىل ەرلەر...
قۇلاعىمدا قۇرباندارعا باعىشتالعان قۇران ماقامى...
الاشا حان: مۇقىم ۇلت مۇراعاتى
الاشا حان كەسەنەسى
جەزقازعان قالاسىنان شىققاننان كەيىن التى الاشتىڭ ارعى باباسى سانالاتىن الاشا حاننىڭ كەسەنەسىنە بەت تۇزەدىك. الاشا حاننىڭ ومىردە كىم بولعانى, قايدا تۋىپ, قاشان ولگەنى تۋرالى عالىمدار اراسىندا پىكىر بىرقىدىرۋ. كەيبىرى الاشا حان كەسەنەسىندە شىڭعىس قاعاننىڭ جاتقانىن مالىمدەسە, كەيبىرى مۇندا قازاق حانى اقنازار قاسىم ۇلى جەرلەنگەن دەيدى. تاريح مامانى بولماعاننان كەيىن, كەسىمدى پىكىر ايتۋدان اۋلاقپىز. ايتسە دە, مۇندا قازاق حالقىنىڭ ۇلى ءبىر رۋحاني ۇستىنىنىڭ جاتقانىنا ءشۇبا كەلتىرمەۋ كەرەكتىگىن ءىشىمىز سەزەدى. وسىنداي وي اعىنىمەن ءجۇزىپ كەلە جاتىپ, كەسەنەگە كەلىپ جەتتىك.
كەسەنە ۇلىتاۋدان باستاۋ الاتىن قاراكەڭگىر جانە سارىكەڭگىر وزەندەرى كوسىلار تۇستاعى بيىك جوتادا تۇر. كۇمبەزدىڭ سالىنۋ ستيلىنە قاراپ, عالىمدار ونى ءح–حىىى عاسىرداعى وعىز-قىپشاق زامانىنداعى ساۋلەت ونەرى ۇلگىلەرىنىڭ قاتارىنا قوسادى. اۋماعى 9,73 م ح 11,9 م, بيىكتىگى 10 م.
الاشا حان كۇمبەزى ءوزىنىڭ ويۋلى قابىرعالارىمەن كوز تارتادى. ولار ءار ءتۇستى جانە ءار كولەمدى كىرپىشتەردى ۇيلەستىرە قالاۋ ارقىلى ماساتى كىلەمگە ۇقساس ورنەكتەلگەن ەكەن. ەكسۋرسيا جۇرگىزۋشىسىنىڭ دەرەكتەۋىنشە, بۇل ستيل ۇلىتاۋ وڭىرىندەگى وزىنەن كەيىن بوي كوتەرگەن كوپتەگەن مازارعا (دۇزەن, ايرانباي, بۇزاۋ, شەگىر جانە ت.ب.) ۇلگى بولعان كورىنەدى.
«الاشا حان ءھام ونىڭ بالاسى جوشى حان تۋراسىنان قازاق اراسىندا بار ءسوز» دەيتىن ەل اڭىزىندا («دالا ءۋالاياتىنىڭ گازەتى», 1897, № 13-14, 18) مىناداي وي-پىكىرلەر بار: «قازاق حالقى دا الاشا حاندى ءوزى ەر, ءادىل, اقىلدى بولعان سوڭ جاقسى كورىپتى». نەمەسە: «…قازاق حالقى وزىنە ۇناعان سوڭ, الاشا حان مۇندا قالعان. قازاق سول ۋاقىتتا كوشپەلى ەكەن. ەر, ءوزى شەشەن, زەيىندى ادامدى وزدەرىنە باستىق قىلىپ قويىپ, قازاقتار سونىڭ ايتقانىنا ۇيدى ەكەن. ءبىرازدان كەيىن الاشا حان ەرلىگىن دە, شەشەندىگىن دە, زەيىنى بارلىعىن دا كورسەتتى. ءوزىنىڭ قولىمەن الاشا حان جاۋدى ارقاشان جەڭە بەرگەن. ءارى-بەرىدەن سوڭ ءوزىن قازاقتار حان قويعان». اڭىز ءتۇبى – اقيقات. حالىق اراسىنداعى بۇل سوزدەردە شىندىقتىڭ دايەگى بارىنا سەنبەسكە بولمايدى.
سايىپ كەلگەندە, الاشا حان – قازاق بالاسىنىڭ تاريحي جادىنىڭ ولشەمى, بەت تۇزەيتىن قۇبىلاسى. ەلدىڭ ايناسى, ەرلىكتىڭ ايعاعى وسىناۋ كۇمبەزدە تۇر. باعزى بابالاردىڭ ەشقاشان قايتالانبايتىن ساۋساعىنىڭ ءىزى, قولىنىڭ تابى ونىڭ ءبىر كىرپىشىندە گەنەولوگيالىق اقپاراتىمىز ياكي مۇقىم ۇلتىمىزدىڭ مۇراعاتى جاتىر.
جوشى حان: ۇلىلىق ۇلاعاتى
جوشى حان كەسەنەسى
سونىمەن, الاشا حان باسىنان قايتىپ قاراكەڭگىر وزەنىن ورلەي سولتۇستىككە بەت قويىپ كەلە جاتقانىمىزدا سارى ساعىم اراسىندا قارايا كورىنگەن بەلگىگە كوز توقتاتتىق. بۇل تۇركى دۇنيەسىن ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىكتىرىپ, جارتى جاھاندى دارگەيىنە كەلتىرگەن جوشى حاننىڭ كوك كۇمبەزى ەدى.
ء«بىسمىللا» دەپ حان كەسەنەسىنە ەڭكەيە كىردىك. كەسەنەنىڭ ىشىندە ەكى ادامنىڭ بەيىتى جاتىر. ءبىرى جوشى حاندىكى بولسا, ەكىنشىسى حاننىڭ بايبىشەسى, كەرەي حاندىعىنىڭ بيلەۋشىسى توعىرىلدىڭ ءىنىسىنىڭ قىزى بەكتۋمىس قاتىنعا تيەسىلى بولۋى مۇمكىن دەيدى تاريحشىلار.
ءارى قاراي كەسەنەنىڭ قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىگىنە ەكسكۋرسيا جەتەكشىسى قابدول اۋەزوۆ توقتالدى. «جوشى حان مازارى پورتالدى-كۇمبەزدى كۇردەلى قۇرىلىستار قاتارىنا كىرەدى. كەسكىنى تىك بۇرىشتى, كۇيدىرىلگەن قىزىل كىرپىش, عانىش, اك سياقتى ماتەريالدار پايدالانىلعان. اۋماعى 9,55 م ح 7,25 م. پورتال جاقتاۋلارى ورنەكتى كىرپىشپەن بەزەندىرىلگەن, كيىز ءۇيدىڭ باسقۇرىنا ۇكسايدى. اشەكەيلى كىرپىشتەردىڭ اۋدانى 45 سم ح 45 سم. بۇل كىرپىشتەردە ورنەك, ويۋ دا, جازۋ دا بولعان», دەدى ول. كەيبىر دەرەك بويىنشا, 1911 جىلى اتباسار ويازىن باسقارعان ءبىر ۇلىق ورنەكتى كىرپىشتەردى سىپىرىپ الىپ, مۇراجايعا جىبەرگەن كورىنەدى. بىراق مۇنداي كىرپىشتەردىڭ كەيبىر سىنىقتارى امان قالعان ەكەن.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جوشى ۇلىسىنىڭ 800 جىلدىعىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە مەرەكەلەپ, ونىڭ ۇلت تۇتاستىعىنا ولشەۋسىز اسەر ەتەتىنىن ايتىپ جاتىر. ءيا, التىن وردانىڭ نەگىزگى مۇراگەرى رەتىندە مەملەكەتتىك تاريحىمىزدى قازاق حاندىعىنان دا ءارى جوشى حان زامانىنان تارقاتۋ – حالىقتىڭ وتانشىلدىق رۋحىن كوتەرەتىن يگىلىكتى جوبا.
بولاشاققا دەگەن وسىنداي كوڭىلمەن بابامىزدىڭ ارۋاعىنا بەت سيپاپ, دومباۋىل ەسكەرتكىشىنە بەت تۇزەدىك...
دومباۋىل: ەسكى جۇرت ەلەسى
دومباۋىل ەسكەرتكىشى
ورتاعاسىرلىق ساۋلەت ونەرىنىڭ ەرەكشە ءتۇرى – دومباۋىل ەسكەرتكىشى. جەزقازعان قالاسىنان 54 شاقىرىمداي جەردە, جوشىحان مازارىنان داۋىس جەتەر جەردەگى قىر ۇستىنە وعىز-كىپشاق زامانىندا سالىنعان ايرىقشا قۇرىلىس. كەسەنەنىڭ سىرتقى پوشىمى كيىز ۇيگە وتە ۇقساس. قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ كەسەنەسىن كورگەن جاندار بولسا, دومباۋىل ەسكەرتكىشىمەن ۇقساستىعىن انىق اڭعارادى.
دومباۋىلدىڭ تاريحي تۇلعالىعى توڭىرەگىندە ەل ىشىندە اڭىز كوپ. ۇلىتاۋ اقساقالدارىنان ءوزىم ەستىگەن ءبىر اڭگىمە مىناۋ. دومباۋىل – شىڭعىس حان بيلىگى تۇسىندا جاس جوشىنىڭ اتالىعى بولعان كورىنەدى. ونىڭ امان-ساۋلىعىنا كەپىل بولامىن دەپ, قاعان الدىندا انت بەرىپ, قاسام ءىشىپتى. كۇندەردىڭ كۇنى بولعاندا حان بالاسى قۇلان قۋىپ ءجۇرىپ, قاپيادا قازا بولعانىن بىلگەن دومباۋىل شاكىرتىنەن كوز جازىپ قالعانىنا ولە-ولگەنشە ءوزىن كىنالاپ ءوتىپتى دەيدى.
كەسەنەنىڭ ەرەشەلىگى – مۇندا كىسىنىڭ سۇيەگى تابىلماعان. الايدا عالىمدار بۇل ماسەلەنى ءالى دە تەرەڭ زەرتتەۋ كەرەكتىگىن العا تارتادى. بەيىتتىڭ بەلگىسى بولماعانىمەن, حالىق كەسەنەنى قاسيەت تۇتىپ, ىشىندە عۇرىپتىق راسىمدەر جاساعانىن ايتادى.
«بىردە ۇلىقتاپ ءوزىڭدى, بىردە ازالاپ,
كۇڭىرەنەم كەلمەس دەپ كىمگە اجال ات.
كۇن قاجالاپ ىرگەڭدى, قۇم مازالاپ
جاسىراسىڭ نەندەي سىردى, مازارات؟..»
دومباۋىل ەسكەرتكىشىنەن قايتاردا كەۋدەمىزدە وسى ءبىر ولەڭ ورنەگى ورىلە بەردى...
قانىش ءۇيى: عيزاتتىق عيماراتى
قانىش جادىگەرى
«مەنىڭ ءومىرىمنىڭ ەڭ جارقىن جىلدارى ۇلىتاۋ – جەزقازعان وڭىرىمەن تىعىز بايلانىستى. وسى ولكەدە جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىم, مەنى, قاتارداعى ينجەنەر-گەولوگتى اكادەميك قىلىپ شىعاردى». بۇل – قانىش ساتباەۆتىڭ قازىنالى قارساقباي تۋرالى ايتقان جۇرەكجاردى پىكىرى. عالىمدى عالامشارلىق دەڭگەيگە كوتەرگەن وسى قاسيەتتى مەكەنگە ءبىزدىڭ دە تابانىمىز ءتيدى. قانىشتىڭ ءوزى تۇرعان, گەولوگتەرمەن بىرگە جۇمىس اتقارعان ءۇي-مۇراجايىن كوزبەن كوردىك.
1969 جىلى ساۋىردە قانىش ساتباەۆتىڭ تۋعانىنا 70 جىل تولۋىنا وراي ۇلى عالىم 15 جىل تۇرعان ءۇي مەن بۇرىنعى كەڭسەسىنىڭ قابىرعاسى قوسىلىپ, مەموريالدىق مۇراجاي بولىپ اشىلعان ەكەن. وسىلايشا, بۇكىل قارساقبايلىقتار ۇلكەن شاڭىراق سانايتىن كيەلى ورىن مادەنيەت وشاعىنا اينالعان. مۇراجاي ەكسپوزيتسياسىن قۇرۋعا عالىمنىڭ قىزدارى حانيسا, ءشامشيابانۋ, مەيىز كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن.
سونىمەن, ءۇيدىڭ ىشىندە ساتباەۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن جان-جاقتى كورسەتەتىن, ولكەنىڭ وندىرىستىك تاريحىن سيپاتتايتىن دەرەكتەر, قولجازبا قۇجاتتار, مينەرالدار ۇلگىلەرى, عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى, ول جايلى جازىلعان ادەبيەتتەر مەن ءار جىلدارداعى باسپا ماتەريالدارى جيناقتالعان. اكادەميكتىڭ تۇرمىستىق زاتتارىنان باستاپ, جۇمىسىندا قولداناتىن قۇرالدارىنا دەيىن اسقان رەتتىلىك, ۇقىپتىلىقپەن كورۋشىلەر نازارىنا ۇسىنىلعان. ۇلى عالىمنىڭ كيىم-كەشەگى, كۇندەلىكتى قولدانعان, تۇتىنعان زاتتارىنا دەيىن قاز-قالپىندا ساقتالعان.
جادىگەرلەردى قاراپ, قانىش اسىپ-تاسپاي قاراپايىم عانا تۇرمىس كەشكەنىن بايقادىق. ەكسكۋرسيا جەتەكشىسى زەيپىن قازانباەۆا بىزگە مىناداي قىزىقتى دەرەك كەلتىردى. عالىمنىڭ زايىبى تايسيا الەكسەەۆنا (كوشكينا) ساتباەۆا قىسىلعان ساتتە تاقتاي رەتىندە گەولوگتىڭ سىزبا ۇستەلىنە قامىر جاياتىنىن ايتىپ, كوڭىلىمىزگە جىلى شۋاق سىيلادى.
عالىمنىڭ قولىنىڭ تابى قالعان, كوزىنىڭ نۇرى تامعان ءاربىر زاتتى كوزىمىزبەن كورىپ, كەيبىرىن قولىمىزبەن ۇستاپ كورگەنىمىزگە وتە قاتتى قۋانىشتى بولدىق. كىم بىلەر, قانىشتىڭ قاسيەتى بىزگە دە جۇعىستى بولىپ قالار.
وسىنداي جىپ-جىلى ەستەلىكتەرمەن كوڭىلىمىزدى تولتىرىپ, ۇلىتاۋ ساپارىن قورىتىندىلادىق.
