سۋرەت: ru.freepik.com
اتوم ەلەكتر ستانساسى سالىنباسا, ەلىمىز ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە كۇردەلى قيىندىققا تاپ بولۋى مۇمكىن. بۇگىندە ەلەكتر ەنەرگياسى نەگىزىنەن تىم ەسكىرىپ كەتكەن, سول سەبەپتى قوماقتى ينۆەستيتسياعا مۇقتاج كومىر ستانسالارىندا ءوندىرىلىپ جاتىر. جاھاندىق دەكاربونيزاتسيا جانە پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارىن ازايتۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەر تۇرعاندا كومىر وندىرىسىنە قارجى قۇيۋدىڭ قيسىنسىز ەكەنى تاعى بەلگىلى. ەندى اەس سياقتى بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنسىز ەل ەنەرگيا تاپشىلىعى, گەنەراتسيالاۋشى قۋات قۇرىلىمىنداعى تەڭگەرىمسىزدىك جانە حالىقارالىق ەكولوگيالىق مىندەتتەمەنى ورىنداي الماۋ قاۋپىنە ۇشىرايدى. وندا جاعداي وڭايعا سوقپاسى انىق. «قازاقستاننىڭ ەلەكتروەنەرگەتيكالىق قاۋىمداستىعىنىڭ» توراعاسى تالعات تەمىرحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەل حالقىنىڭ تەڭ جارىمىن قۇرايتىن وڭتۇستىك ايماقتاردا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعى 50 پايىزعا جەتتى.
«ول ايماقتا ماكسيمالدى تۇتىنۋ جۇكتەمەسى – 4 500 مۆت, ال شىعارىلىم 2 100-2 200 مۆت شاماسىندا. ءدال وسىنشاما ەلەكتر ەنەرگياسى (2 400 مۆت) ءالى جەتىسپەيدى ەكەن. وڭتۇستىك جەتىسپەيتىن ەلەكتر قۋاتىن ەلدىڭ سولتۇستىگىنەن كەلەتىن ءۇش ەلەكتر جەلىسى ارقىلى الادى. 500 كۆت اۋە جەلىسىنىڭ دەرەكتەرى شامادان تىس جۇكتەلگەن. ەندى ودان كوپ كولەمدەردى جىبەرە المايدى. سوندىقتان ەڭ دۇرىسى, ەلدەگى بارلىق ەنەرگيا تاپشىلىعىن جابۋ ءۇشىن وڭتۇستىك ايماققا جەتىسپەيتىن 2 400 مۆت-تى جابۋ ماقساتىمەن اتوم ەلەكتر ستانساسىن ورناتۋ قاجەت», دەيدى ول.
ەلدەگى كومىر زاۋىتتارىنىڭ باسىم بولىگى 50 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل ولاردىڭ ابدەن توزۋىنا اكەلەدى. مۇنداي ستانسالارداعى جابدىقتىڭ توزۋ دەڭگەيى سىني دەڭگەيگە جەتەدى. كەيدە 100%-عا دەيىن جاقىندايدى. ونىڭ كوپشىلىگى كۇردەلى جاڭارتۋدى نەمەسە تولىق اۋىستىرۋدى قاجەت ەتەدى.
«توزۋدىڭ بۇل جوعارى دەڭگەيى اپاتتىڭ جيىلەپ, كوبەيۋىنە, ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ تيىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ تىرەيدى. سوڭعى جىلدارى ءىرى اپاتتاردى كوردىك. اپات سالدارىنان ەلەكتر قۋاتى ۇزىلە بەرگەن سوڭ, جەتىسپەيتىن قۋاتتى رەسەيدەن يمپورتتاۋعا كوشتىك. ول جاقتان ساتىپ الۋ باعاسى قىمبات. مۇنىڭ ءبارى تۇپكىلىكتى تۇتىنۋ ءۇشىن ءتاريفتىڭ قىمباتتاۋىنا الىپ كەلەدى», دەيدى قاۋىمداستىق توراعاسى.
ال اەس-ءتىڭ 1 گۆت قۋاتتىلىعى جىلىنا 5,9 ملن توننا كومىر نەمەسە 2,2 ملن توننا مازۋت, ايتپەسە 2,6 ملرد تەكشە مەتر گاز ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ورگانيكالىق وتىننىڭ جانۋىنان پايدا بولاتىن وراسان زور زياندى گازداردىڭ بولىنۋىنە, جىلىنا 830 مىڭ تونناعا دەيىن (كومىر ستانساسى) قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردىڭ تۇزىلۋىنە جول بەرمەيدى.
كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن ەلەكتر ستانسالارىن جوندەۋگە جۇمسالاتىن جىل سايىنعى شىعىندار ءارتۇرلى. بىراق ەسكى زاۋىتتاردىڭ جۇمىسىن جالعاستىرۋعا ورتا ەسەپپەن ميللياردتاعان تەڭگە قاجەت. كوپ جاعدايدا بۇل كورسەتكىش بۇرىن جابدىققا سالىنعان شىعىندارعا جانە ستانسانىڭ ماسشتابىنا بايلانىستى. بۇل شىعىندارعا تۇراقتى جوندەۋ, ەسكىرگەن جابدىقتى اۋىستىرۋ جانە ەلەكتر ەنەرگياسىنا سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن قاجەتتى دەڭگەيدە وندىرىستىك قۋاتتى ۇستاۋ دا كىرەدى.
جىلۋ-ەلەكتر ستانسالارىنان قورشاعان ورتاعا تارايتىن لاستاۋشى زاتتار شوعىرى از ەمەس. ماسەلەن, 1 گۆت ەنەرگيا ءوندىرۋ ءۇشىن جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىنان اۋاعا 7-120 مىڭ توننا ارالىعىندا كۇكىرت توتىعى, 2-20 مىڭ توننا ازوت توتىعى, 700-1 500 توننا مايدا كۇل, 3-7 ملن توننا كومىرقىشقىل گازى, 300 مىڭ توننادان استام كۇل شىعادى. ال جىلىنا شىعارىلاتىن 400 تونناعا جۋىق ۋىتتى مەتالدىڭ قۇرامىندا كادمي, قورعاسىن, سىناپ سەكىلدى لاستاۋشى زاتتار بار. ال اەس-تەن 1 گۆت ەنەرگيا ءوندىرۋ كەزىندە اۋاعا كۇكىرت توتىعى, ازوت توتىعى, مايدا كۇل, كومىرقىشقىل گازى, كۇل مەن ۋىتتى مەتالل سەكىلدى حيميالىق لاستاعىش زاتتار تارامايدى. اەس-ءتىڭ قورشاعان ورتاعا وسىنداي تيىمدىلىگى بار.
حالەل دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتى كاسپي كەشەنىن زەرتتەۋ جانە مونيتورينگ زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ماحامبەت قۇدايبەرگەن ۇلىنىڭ پىكىرىنشە, اەس قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە حالىقارالىق قاعيدالار ساقتالۋى قاجەت.
«بۇگىندە حالىقارالىق قارجىلاندىرۋ ينستيتۋتتارى كومىرگە قاتىستى جوبالارعا ينۆەستيتسيا سالۋدان باس تارتىپ جاتىر. سەبەبى بولاشاعى جوق. ال كۇن ساۋلەسى مەن جەل بىردە بار, بىردە جوق. سوندىقتان كۇن مەن جەلدى الدا تۇرعان ماقساتتاردى شەشەتىن تۇراقتى ەنەرگيا كوزى دەپ ايتۋعا بولمايدى. وسىنىڭ ىشىنەن وزىپ شىعاتىنى – اتوم ەنەرگەتيكاسى. اتوم يندۋسترياسىن دامىتۋ كەرەك. ەلىمىزدە سالىنۋى مۇمكىن اتوم ەلەكتر ستانساسى جاڭا تالاپتارعا ساي تەحنولوگيامەن قامتىلسا, قۇپتاۋعا بولادى», دەدى ول.
ال كومىر زاۋىتتارىن جوندەۋگە ارنالعان جابدىقتار مەن بولشەكتەردىڭ باسىم بولىگى رەسەي, قىتاي جانە ەۋروپا ەلدەرىنەن اكەلىنەدى. ەلىمىزدە مۇنداي قۇرامداس بولىكتەردىڭ وتاندىق ءوندىرىسى ءالى ءتيىستى دەڭگەيدە دامىماعان. سالدارىنان ستانسالارعا دەربەس تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ قيىندايدى. كومىر زاۋىتتارىنا ينۆەستيتسيا سالۋ تۇرعىسىنان العاندا, كومىرتەكسىزدەندىرۋگە باعىتتالعان حالىقارالىق ۇردىسكە, كومىردەن باس تارتۋعا بايلانىستى قارجىلاندىرۋدى تارتۋ بارعان سايىن قيىنداي تۇسۋدە. قارجى ينستيتۋتتارى كومىر وندىرۋگە قاتىستى جوبالاردى قولداۋدان كوبىرەك باس تارتىپ جاتقانى راس. بۇل ستانسالاردىڭ ساتىپ الۋ جوسپارىنا ءسوزسىز اسەر ەتەدى.
قازىر اەس تۋرالى اقپاراتتى سىرتتاي عانا ءبىلىپ, جاعدايدىڭ بايىبىنا تەرەڭدەي الماي جۇرگەندەر دە بار. بۇل ولاردىڭ جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا دۇرىس تاڭداۋ جاساۋىنا كەدەرگى بولادى.
«ادامداردىڭ دۇرىس تاڭداۋ جاساۋىنا اەس سالۋدىڭ پايداسى مەن قاجەتتىلىگىن تۇسىندىرە وتىرىپ, اشىق اقپاراتتىق ناۋقان جۇرگىزۋ قاجەت. اتوم ەنەرگياسى – ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىك پەن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تۇراقتى باعاسىن قامتاماسىز ەتە الاتىن ەڭ تازا جانە تۇراقتى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. بۇل رەتتە, اتوم ەلەكتر ستانسالارىنان باس تارتۋدىڭ قاۋىپ-قاتەرلەرى, سونىڭ ىشىندە ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاپشىلىعى مەن تاريفتەردىڭ كوتەرىلۋ قاۋپى تۋرالى ايتۋ كەرەك», دەدى سپيكەر.
