سۋرەت: ru.freepik.com
جالپى, جەتىسۋدا 50-دەن استام ءىرىلى-ۇساقتى سۋ ايدىندارى بار. ونىڭ تورتەۋى كول, ون بەسى وزەن, سەگىزى سۋ قويماسى, قالعانى توعاندارعا جاتادى. وسى سۋ قاينارلارىن تۇتىنىپ وتىرعان حالىق ساپالى سۋعا جەتە الماي وتىر. بۇرىنعىداي ەمەس, سول وزەندەردىڭ دەنى ىشۋگە جارامايدى. جاراعاننىڭ وزىندە ادامنىڭ ورگانيزمىنە زيان كەلتىرۋى مۇمكىن. مۇنى ەكولوگتەر وسىعان دەيىن ەسكەرتكەن ەدى. سوندىقتان وبلىستاعى بارلىق اۋىلدى تولىقتاي اۋىزسۋمەن قامتۋ جۇمىسى قولعا الىنعان. تەكەلى قالاسى مەن سارىوزەك اۋىلىنىڭ جايى كوپكە ءمالىم. كوبىنە وسى ەكى تاقىرىپ تازا سۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە جانارمايى تاۋسىلعان كولىكتىڭ كۇيىن كەشەدى. نە جوندەلىپ بىتپەيدى, نە تازا سۋعا تولىقتاي قوسىلمايدى. ايتالىق, بيىل بارلىق ەلدى مەكەندى سۋمەن قامتۋ كورسەتكىشى 90,7%-دى كورسەتىپ وتىر, ال 2025 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 92,4%-عا جەتپەك.
«جەتىسۋدا سۋ ماسەلەسى الداعى ون جىلدا ۇلكەن تاقىرىپقا اينالادى. سەبەبى ەگىس كولەمىمەن قاتار قالا ىشىندە شاعىن اۋداندار كوبەيىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءبارى اۋىزسۋدىڭ ازايۋىنا اكەلەدى. ال سۋ ۇنەمدەۋ ۇدەرىسى جولعا قويىلماعاندىقتان, تازا سۋدان تارشىلىق كورە بەرەمىز. ءاربىر ادام تازا سۋدى بارىنشا ۇنەممەن پايدالانۋعا ءتيىس. بىراق الەمدەگى كليماتتىق وزگەرىستەردىڭ ءبارى اۋىزسۋعا اسەر ەتىپ وتىر. بۇرىنعىداي حالىق كول مەن وزەننىڭ سۋىن ىشە المايدى. سەبەبى قازىر سۋدىڭ قۇرامى وزگەرگەن. بۇرىنعىداي H2O ەمەس, مۇلدە باسقا. الەمنىڭ ءوزى ابىگەرگە ءتۇسىپ جاتىر», دەيدى ەكولوگ جاننا تىلەمىسوۆا.
قازىر وسى سالانى زەرتتەپ جۇرگەن مامانداردى سۋ ۇنەمدەۋ ءىسى الاڭداتىپ وتىر. تابيعي اينالىم زاڭدىلىقتارى بۇزىلۋىنا بايلانىستى بولاشاقتا تازا سۋ تاپشىلىعى تۋى مۇمكىن. ماسەلەن, بيىل وبلىستا 20 ەلدى مەكەندە ىشەر سۋدىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ جۇمىستارى جولعا قويىلماق. بىلتىر وسى ورايدا ءوڭىردى سۋمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرىن سالۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ بويىنشا 25 جوبا قولعا الىنعان ەدى. سونىڭ ىشىندە ەكى اۋىل ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. الىستاعى 9 اۋىلدىڭ 114 شاقىرىم سۋمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرى قايتا جاڭارتىلدى. ال وسى جىلى بىلتىردان كەم تۇسپەي, تاعى دا جاڭا جوبالار ىسكە اسپاق.
«اۋىل-اۋىلداردا حالىقتىڭ تۇتىناتىن اۋىزسۋى كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەنىڭ ءبىرى. ءبىز جىل سايىن جاڭا جوبالاردىڭ ناتيجەسىندە جيىرمادان استام ەلدى مەكەندى تازا سۋمەن قامتىپ كەلەمىز. بيىل وسى رەتتە 22 جوبا قولعا الىندى. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي, 2 ەلدى مەكەن ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جەلىسىنە قوسىلسا, قالعان اۋىل تۇرعىندارى تۇگەلدەي ساپالى سۋ ىشە الادى. كەلەر جىلعا دا وسىنداي ماقسات قويىپ وتىرمىز. تاعى دا ونداعان شالعايداعى اۋىلداردى قامتيمىز», دەيدى وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ايدوس بەكەتاەۆ.
قاراتال اۋدانىنداعى 35 ەلدى مەكەننىڭ 33-ءى, ياعني 94,3%-ى ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسىمەن قامتىلعان. ال قالعانى اۋىز سۋدى وزەن-كولدەردەن نە قۇدىقتان تارتىپ ءىشىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە بولاشاعى جوق دەپ سانالعان ۇمتىل اۋىلى دا بار. ونداعى حالىق سانى 29 ادامدى قۇرايدى. دەگەنمەن بۇل جاقتاعى اعايىننىڭ دا ساپالى سۋ ىشكىسى كەلەدى. مەملەكەت تۇرعىن سانىنىڭ ازدىعىنا بايلانىستى ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جەلىسىنە قوسۋعا ق ۇلىقسىز.
«قاراتال وزەنىن پانالاپ وتىرمىز. مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقاندىقتان, قالاعا نە ۇلكەن اۋىلدارعا كوشىپ بارۋعا مۇمكىندىك جوق. جايىلىم جەر تاپپايمىز. بالالار قالا جاعالاپ كەتسە دە قارا شاڭىراقتى قيمايدى ەكەنسىڭ. اۋىز سۋ ماسەلەسىن اكىمگە ايتقانبىز, بىراق بولاشاعى جوق اۋىل رەتىندە بۇل ءىستىڭ قيىن ەكەنىن جەتكىزدى. قازىر تازا سۋدى ءار ءتۇرلى تابيعي كوزدەردەن الىپ, تۇتىنىپ وتىرمىز», دەيدى اۋىل تۇرعىنى اسار ماندىباەۆ.
اتالعان اۋداندا سۋ قۇبىرى جەلىلەرىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 306,1 شاقىرىمدى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە 107,9 شاقىرىم جەلى قالاعا قاتىسى بار قۇبىر ەكەن. ماسەلەن, وتكەن جىلى تاستوبە, بەساعاش, بىرلىك اۋىلدارىندا 518,4 ملن تەڭگەگە («Life Stroy Invest» جشس) سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىن سالۋ جوباسى ىسكە اسقان. اۋىزسۋ جەلىسىنىڭ ۇزىندىعى 11,7 شاقىرىم. ناتيجەسىندە, 1065 تۇرعىن تازا اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. اۋدان باسشىسى ۇلان دوسىمبەكوۆ الداعى ۋاقىتتا ۇمتىل مەن سارىبۇلاق اۋىلى دا تازا سۋعا قول جەتكىزەتىنىن جەتكىزدى.
«ۇمتىل اۋىلىن سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىن قايتا جاڭارتۋ جانە سالۋ جونىندەگى جوبا مەملەكەتتىك ساراپتامانىڭ وڭ قورىتىندىسىن الدى. قۇرىلىس جۇمىستارىنا قاراجات ءبولۋ ءۇشىن بيىل وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسىنا بيۋدجەتتىك ءوتىنىم بەرىلدى. جوبانىڭ قۇنى 308,6 ملن تەڭگەنى قۇرايدى. ودان بولەك, سارىبۇلاق اۋىلىندا سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىن قايتا قۇرۋ جوباسى بويىنشا مەردىگەر «كولساي ستروي» جشس جۇمىستاردى ۋاقىتىندا اتقارماعانى ءۇشىن سوتقا بەرىلدى. ناتيجەسىندە, سوتتىڭ قاۋلىسىمەن جۇمىستاردى اياقتاۋ مىندەتتەلدى», دەيدى ۇ.دوسىمبەك.
ونىڭ ايتۋىنشا, جۇمىس قۇنى 244 ملن تەڭگەنى قۇرايدى. 2023 جىلى وعان 162,1 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, جۇمىستىڭ 80 پايىزى عانا ورىندالعان. قالدىق سوما شامامەن – 69 ملن تەڭگە. جالپى, سارىبۇلاق اۋىلىندا 307 ادام تۇرادى. ءبىز وسى رەتتە ەلتاي اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى سارىبۇلاق اۋىلىنا بارعان ەدىك. 60-قا جۋىق تۇرعىن ءۇيى بار شاعىن ەلدى مەكەن تازا سۋعا ەندى قول جەتكىزىپتى. تۇرعىندار جۇمىستى ۋاقىتىندا بىتىرمەگەن مەردىگەرگە وكپەلى. دەسە دە ەندى ساپالى سۋ ىشەمىز دەپ قۋانىپ وتىر.
«جالپى, وڭىردە 4 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق سۋ قۇبىرى جەلىسى بار. ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن 325, ورتالىقتاندىرىلماعان سۋمەن 26, تاسىمال سۋمەن 7 ەلدى مەكەن قامتاماسىز ەتىلگەن. وسى كۇنى سۋ جەلىلەرىن سالۋ جانە جابدىقتاۋ, ودان بولەك, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ ماقساتىندا 30-عا تارتا جوبا اتقارىلىپ جاتىر. ونىڭ 95 پايىزى اياقتالىپ قالدى. جىل اياعىنا دەيىن 430 شاقىرىم جەلى سالىنادى. ونىڭ يگىلىگىن 2 اۋىل كورەدى. ولار ورتالىقتاندىرىلعان سۋعا قوسىلادى. 2025 جىلى 331 ەلدى مەكەن, ياعني جالپى اۋىلدىڭ 93 پايىزى ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتاماسىز ەتىلەدى», دەيدى ا.بەكەتاەۆ.
كەربۇلاق اۋدانىنىڭ ورتالىعى سارىوزەك اۋىلىنىڭ اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋىنىڭ جاي-جاپسارى جونىندە سۇراعان ەدىك. اۋدان اكىمى قانات ەسبولاتوۆ بۇل ماسەلە بارىنشا تولىققاندى شەشىلەتىنىن ءمالىم ەتتى.
«بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگى 2024 جىلعى 1 قاڭتاردا 9 ملرد 681 ملن تەڭگەنى قۇراپ 99,9 پايىزعا يگەرىلدى. بەكىتىلگەن بيۋدجەت – 9 ملرد 686 ملن تەڭگە. 10 اۋىلعا كوشە جارىعىن ورناتۋعا 697 ملن تەڭگە, 6 اۋىلعا اۋىز سۋ قۇرىلىسى مەن 19 اعىمداعى جوندەۋ جۇمىسىنا 2 ملرد 100 ملن تەڭگە ءبولىندى. ودان بولەك 10 اۋىلعا كوشە جولدارىنا 1 ملرد 586 ملن تەڭگە, 3 اۋىلعا كوپىرلەردى جوندەۋ جۇمىسىنا 68 ملن تەڭگە جۇمسالدى. ءبىز اۋىلدارعا ساپالى سۋ بەرۋ ماسەلەسىن بىرتىندەپ شەشەمىز», دەدى ق.ەسبولاتوۆ.
ايتا كەتەيىك, وبلىس ورتالىعىندا دا اۋىزسۋمەن جابدىقتاۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى. نەگە دەسەڭىز, قالا كولەمى جىل سايىن ۇلعايىپ كەلەدى. جاڭا شاعىن اۋداندار بوي كوتەرگەلى بەرى اۋىزسۋعا قاجەتتىلىك ارتا ءتۇستى. اسىرەسە 8,9-شاعىن اۋدانداردىڭ تۇرعىندارى ءجيى نارازىلىق ءبىلدىرىپ, ءتيىستى ورىندارعا ءوتىنىش-ارىزدارىن جولداپ ءجۇر. مۇندا اۋىزسۋ مەن سارقىندى سۋلاردى اعىزاتىن كارىز جۇيەسى رەتكە كەلتىرىلمەگەن.
«قوس اۋداندا 200-دەن استام ءۇي بار. وسى ورايدا 10 شاقىرىمعا جۋىق سۋ قۇبىرى مەن كارىز جەلىسى تارتىلاتىن بولادى. بۇگىندە جوبانىڭ بەستەن ءبىر بولىگى اياقتالدى. سۋ مەن كارىز قۇبىرى ءار شاڭىراقتىڭ ىرگەسىنە دەيىن جەتكىزىلەدى. الايدا ءۇي ىشىنە كىرگىزۋ ماسەلەسى ءار وتباسىنىڭ جەكە قارجىسىنا كەلىپ تىرەلەدى. بۇعان جاۋاپتى مەردىگەر كومپانيا – «قۇرىلىس ساپا» جشس. ولار كۇزدىڭ ورتاسىنا دەيىن جۇمىستى تولىعىمەن ءتامامداۋى كەرەك», دەيدى قالا اكىمى ەرنات ءبازىل.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە جالپى ۇزىندىعى 400 شاقىرىمدى قۇرايتىن ارىق جەلىلەرى دە تازارتىلعان. ولاردى قالپىنا كەلتىرۋ, جاڭا ارىق لاتوكتارىن سالۋ جۇمىستارى جۇيەلى ءجۇرىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا شاھاردىڭ ىشكى ارىق ارنالارى 65 پايىزعا دەيىن جاڭارا تۇسەدى. بۇل باۋ-باقشا سۋارۋ, سونداي-اق قالا كوشەلەرىندەگى, باقتارداعى تال مەن گۇلدەردى سۋارۋدا ماڭىزى زور شارۋا.
كوكتەم مەزگىلىنىڭ باسىندا قالا ماڭىنداعى ساياجايلاردا كوپىر وتكەلدەرى مەن شاعىن كانالدار تازارتىلعان ەدى. تاۋلىك سايىن كوممۋنالدىق قىزمەت وكىلدەرى قالانى قاتتى قالدىقتان ارىلتىپ, ارىق ارنالارىن تازارتۋ شارالارىن ىسكە اسىرىپ جاتىر. قازىر قالاداعى قاراتال وزەنىنىڭ ارناسى قايتا تولا باستادى. سەبەبى شارۋالار ەگىن سۋارۋدى توقتاتتى. قاراتال وزەنىنىڭ سۋىن ءىشىپ وتىرعان مالدى اۋىلدىڭ تۇرعىندارى وزەننىڭ لايلانا تۇسكەنىن جەتكىزىپ وتىر.
جەتىسۋ وبلىسى
