امانجان جامالوۆ: ەكونوميكانىڭ مودەلى وزگەرۋگە ءتيىس

– پرەزيدەنتتىڭ وسى جولعى جول­داۋىنا نەگىزىنەن ەكونوميكالىق, قار­جىلىق ماسەلەلەر وزەك بولدى. ءسىز نە بايقادىڭىز؟ پىكىرىڭىز قانداي؟

– پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەن ەكونوميكانى ىرىقتاندىرۋ, نەسيەلەۋدى قايتا ىسكە قوسۋ, شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردى دامىتۋ سياقتى جاڭا شارالار ۇزاقمەرزىمدى ءوسىم ءۇشىن نەگىز بولا الادى. قازىر ءبىز يندۋستريالاندىرۋ بويىنشا سونى سەرپىلىستەردى كورىپ وتىرمىز. 17 مەگا جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. وڭدەۋشى ونەركاسىپ سالاسى تاۋ-كەن سەكتورىنان جىلدامىراق ءوسىپ كەلەدى. ينفلياتسيا 2,5 ەسە باياۋلادى. ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق رەزەرۆى 100 ملرد دوللاردان استى. ياعني ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەر جامان ەمەس. بىراق ەكونوميكا قۇرىلىمىنداعى ساپالى وزگەرىستەر الدەقايدا ماڭىزدىراق.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىن ۇكىمەت ءۇشىن قازىرگى جاعدايداعى ءىس-قيمىلدىڭ ناقتى باعدارى دەۋگە بولادى. ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگى ەل ەكونوميكاسىنىڭ مودەلىن وزگەرتۋ بويىنشا كۇردەلى قۇرىلىمدىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋى كەرەك. مۇنداي ىرگەلى وزگەرىستەر ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. بىردەن ناتيجە كۇتە المايمىز – ەكونوميكاداعى قۇرىلىمدىق رەفورمالار بىرنەشە جىل وتكەن سوڭ جەمىسىن بەرەدى. ەكونوميكا – تەك ءدال ەسەپتەۋدى ەمەس, ءتوزىمدى دە تالاپ ەتەتىن كۇردەلى مەحانيزم.

– جولداۋداعى ماڭىزدى تاقى­رىپتىڭ ءبىرى – ناقتى سەكتورعا كرەديت بەرۋ جايى. بۇل باعىتتان قانداي
پەرس­پەكتيۆا كورەسىز؟

– قولجەتىمدى نەسيەلەۋ ارقىلى بيزنەستى قولداۋ – ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ قوزعاۋشى كۇشى. ناقتى سەكتوردى, اسىرەسە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا, سالىقتى ارتتىرۋعا, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

سوڭعى جىلدارى بانكتەر بيزنەس­كە قاراعاندا, حالىققا جوعارى پا­يىزبەن نەسيە بەرۋدى كۇشەيتتى. ءسويتىپ, تەڭسىزدىك تۋدى: ازاماتتار تۇتىنۋشىلىق نەسيە قامىتىن كيىپ جاتسا, شاعىن جانە ورتا بيزنەس قارجىلاندىرۋ بويىنشا قيىندىققا تاپ بولدى. 14 پا­يىز دەڭگەيىندەگى جوعارى بازالىق مول­شەر­لەمە كوپتەگەن كاسىپكەرگە نەسيە الۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى, سەبەبى مۇنداي قارىزدى دەر كەزىندە تولەپ وتىرۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. ناتيجەسىندە, ۇكىمەت بيز­نەستىڭ قارجىعا قول جەتكىزۋىن جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا پايىزدىق مولشەرلەمەنى سۋبسيديالاۋعا ءماجبۇر. بۇل ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق مولشەرلەمەنى تومەندەتپەۋىنە سەبەپ. مۇنداي تۇيىق شەڭبەردى جويۋ كەرەك. كاسىپكەر نەسيەنى قينالماي الىپ, قاراجاتىن وندىرىسكە, يننوۆاتسياعا جانە ەكسپورتقا سالا الاتىنداي جاعداي تۋعىزۋىمىز قاجەت. بۇل تۇيتكىلدى تارقاتۋ ءۇشىن ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك ورتاق شەشىم تابا الادى دەپ سەنەمىن.

– پرەزيدەنت «كورپەگە قاراي كوسىلۋىمىز كەرەك» دەدى. الداعى ۋاقىتتا بيۋدجەت ساياساتى قالاي وزگەرمەك جانە ازاماتتارعا قالاي اسەر ەتپەك؟

– كورپەگە قاراي كوسىلۋ – جەكە قارجىنى باسقارۋعا بايىپپەن قاراۋ عانا ەمەس, مەملەكەتتىك قارجى تۇراقتىلىعىن رەتتەي الاتىن جالعىز رەتسەپت. پرەزيدەنت ماڭىزى تومەن مىندەتتەرگە شامادان تىس اقشا شاشۋدان باس تارتىپ, ستراتەگيالىق ماڭىزدى جوبالارعا ءمان بەرۋىمىز كەرەك دەدى. دەمەك مەملەكەتكە تۇك پايدا اكەلمەيتىن شىعىندارعا توسقاۋىل قويىلىپ, بيۋدجەتتى باقىلاۋ قاتاڭداي تۇسەدى. مۇنداي شارالار بيىل جىل سوڭىنا دەيىن قابىلداۋدى جوس­پارلاپ وتىرعان بيۋدجەت كودەكسىندە قاراستىرىلماق. ماسەلەن, ۇلتتىق قوردان نىسانالى ترانسفەرتتى تەك اسا ماڭىزدى نىساندار مەن جالپىمەملەكەتتىك ماڭىزى بار جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن پايدالانۋ كوزدەلەدى. سونداي-اق مەملەكەتتىك بيۋدجەت شىعىنى ءوسىمى دە شەكتەلەدى. سوڭعى بىرنەشە جىلدا مەملەكەت بيۋدجەت شىعىنىن تىم ارتتىرىپ جىبەردى, اسىرەسە الەۋمەتتىك قاجەتتىلىكتەرگە بايلانىستى. الايدا مۇنداي شىعىنداردىڭ قايتارىمى كۇمان تۋدىرادى. پرەزيدەنت 3,3 ترلن تەڭگە جۇمسالىپ وتىرعان دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ جۇيەسىن مىسالعا كەلتىردى. ارينە, ەلىمىزدەگى مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ ساپاسى ونداي شىعىن دەڭگەيىنە سايكەس ەمەس. بۇل باسقا سالالارعا دا قاتىستى.

مەنىڭشە, بيۋدجەت شىعىندارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىراتىن بىردەن-ءبىر مۇمكىندىك – تسيفرلاندىرۋ. مەملەكەتتىك قارجىنى باسقارۋ ۇدەرىسىنە زاماندىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ مەملەكەت مۇددەسىنە باعىتتالعان ءار تەڭگەنى جەكە باقىلاۋعا جاعداي جاسايدى. شىعىن مەيلىنشە اشىق بولىپ ءارى جەڭىل قاداعالانعان سا­يىن جەمقورلىق تاۋەكەلى دە تومەندەيدى. مەملەكەت قارجىسى ناقتى ماقساتقا پايدالانىلادى.

تسيفرلىق تەڭگەنىڭ قولدانىسقا ەنۋى ۇلكەن پروگرەسسكە ىقپال ەتۋى مۇمكىن. بيىل شىلدەدە ۇلتتىق بانك بيۋدجەت قارجىسى شىعىندارىن تاڭبالاۋ ءۇشىن تسيفرلىق تەڭگەنى پايدالانۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبانى ىسكە قوستى. تسيفرلىق تەڭگەمەن ەسەپ-ايىرىسۋ تۇپكىلىكتى جەتكىزۋشى مەن مەردىگەرگە دەيىن بۇكىل تىزبەك بويىنشا باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ونداي جاعدايدا جەمقورلىق پەن «كۇماندى ىستەردىڭ» كولەڭكەسى دە قالمايدى.

– مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قور ماسەلەسىن دە قوزعاپ ءوتتى. قوردىڭ قازىرگى ستراتەگياسىن جانە قاراجاتتىڭ ەل ەكونوميكاسى يگىلىگىنە جۇمسالۋ مۇمكىندىگىن قالاي باعالايسىز؟

– قازىر قوردا 60 ملرد دوللار جينالىپ تۇر. بۇل قاراجاتتىڭ باسىم بولىگى كىرىستىلىگى تومەن شەتەلدىك اكتيۆتەرگە سالىنعان. سوڭعى 10 جىلدا ۇلتتىق قور كىرىستىلىگى نەبارى جىلدىق 2 پايىزدى قۇرادى. ەندى پارادوكستى قاراڭىز: ءبىز ءوز اقشامىزدى 2 پايىزبەن بەرىپ جاتقان كەزدە, 5 پايىزبەن سىرتتان زايم تارتىپ جاتىرمىز. ءىس جۇزىندە ءوز اقشامىزدى ەكونوميكامىزدى وسىرۋگە جۇمساماي, قارىزعا الۋ ءۇشىن تولەپ جاتىرمىز. بۇل ستراتەگيانى قايتا قارايتىن كەز جەتتى. ارينە, مۇنداي رەزەرۆ قيىن كەزدەردە بيۋدجەتتى تۇراقتاندىرادى. الايدا ونىڭ ءبىر بولىگىن ىشكى ەكونوميكانى دامىتۋعا جۇمساساق, ودان ءارى ءتيىمدى بولا تۇسپەك. ياعني ءبىز ۇلتتىق قور قاراجاتىن ناقتى ءوسىم مەن ەلگە پايدا اكەلەتىن ءوزىمىزدىڭ جوبالارعا ينۆەستيتسيالاۋعا ءتيىسپىز.

بىراق ەسكەرەتىن جايت بار – ولار راسىمەن ءتيىمدى ءارى ستراتەگيالىق ما­ڭىزدى جوبالار بولۋعا ءتيىس. جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسەيىك. بىزگە تەك ينۆەستيتسيا ەمەس, ۇزاقمەرزىمدى ءوسىم مەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتە الاتىن ينفراقۇرىلىم, تەحنولوگيا, ونەركاسىپكە ماقساتتى سالىم قاجەت.

– پرەزيدەنت جاڭارتىلعان سالىق كودەكسىن قابىلداۋدى كەلەسى جىلعا شەگەرتتى. ءبىزدى قانداي وزگەرىس كۇتىپ تۇر دەپ ويلايسىز؟

– جاڭا سالىق كودەكسى ۇزاق ۋاقىت ازىرلەندى جانە پارلامەنت تالقىسىنا ءتۇسىپ وتىر. ءسوزسىز, اۋقىمدى جۇمىس ىستەلدى. سوعان قاراماستان جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەتىن داۋلى ساتتەر دە از ەمەس. اسىرەسە سالىق جەڭىلدىكتەرى بويىنشا. سوندىقتان مەن پرەزيدەنت شەشىمىن تولىق قولدايمىن. ۇزاققا سوزىلسا دا ساپالى ەتىپ جەتىلدىرگەن ءجون.

پرەزيدەنت, بىرىنشىدەن, بانكتەر ءۇشىن سالىق سالۋدى ارتتىرۋ تۋرالى ايتتى. ۇكىمەت ولاردىڭ كورپوراتيۆتى تابىس سالىعىن 20-دان 25 پايىزعا (بيزنەس-نەسيەلەۋمەن بايلانىسى جوق, تەك كىرىسى بويىنشا) كوتەرۋدى ۇسىنعان. بۇل تالاپ جاڭا كودەكسكە ەنگىزىلىپ قويدى. ەكىنشى ماسەلە جەكە تابىس سالىعى بويىنشا پروگرەسسيۆتى شكالاعا قاتىستى. ەلىمىزدە بىركەلكى مولشەرلەمە – نەبارى 10 پايىز. الەمدەگى ەڭ تومەن مولشەرلەمەنىڭ ءبىرى. كوبىرەك تابىس تاباتىندار ءۇشىن بۇل مولشەرلەمە وسىرىلمەك. بۇل – كوپشىلىككە ەمەس, وتە اۋقاتتى ادامداردىڭ تار شەڭ­بەرىنە عانا اسەر ەتەتىن ادىلدىك ەلەمەنتى. ءۇشىنشىسى – سالىق جەڭىلدىكتەرى. بىزدە جەڭىلدىك كوپ, بىراق سودان كەلەتىن ەكو­نوميكالىق پايدا جوقتىڭ قاسى. ۇكى­مەتتىڭ باعالاۋىنشا, بۇكىل سالىق جەڭىلدىگى سالدارىنان تۋىندايتىن جوعال­تۋ – 3,5 ترلن تەڭگە. مىنە, تاپ وسى تۇسقا ءتارتىپ قاجەت-اق – جەڭىلدىكتەردىڭ جارتىسىن جويىپ, باسقاسىنىڭ تيىمدىلىگى بويىنشا قاتاڭ مونيتورينگ قاجەت-اق.

ەڭ باستى نارسە – سالىقتىق اكىمشى­لەن­دىرۋدى تولىق تسيفرلاندىرۋ. سالىق ورگاندارى قاتە ىزدەپ, جازالاۋدىڭ ورنىنا ادامدار مەن بيزنەسكە سالىقتى دۇرىس تولەۋ بويىنشا دەر كەزىندە كومەك قولىن سوزۋعا ءتيىس. قازىر جازالاۋ ەمەس, قىزمەت كورسەتە ءبىلۋ ماڭىزدى. ويتكەنى كوپ ادام سالىقتان ادەيى جالتارمايدى, ءبىرازى زاڭنىڭ ەگجەي-تەگجەيىن تولىق بىلمەي جاتادى. مەملەكەت بۇل ورايدا ادامدارعا سەرىكتەس بولۋى شارت: تۇسىنىكتى ينسترۋكتسيا ۇسىنسىن, ۇدەرىستەردى اۆتوماتتاندىرسىن, بيۋروكراتيالىق بارەرلەردى جويسىن. ەگەر ءبىز سالىق جۇيەسىن سەنىم مەن كومەك ۇستانىمىنا نەگىزدەپ قۇرار بولساق, ادامدار مەن كومپانيالار ەرىكتى جانە بايىپتى تۇردە سالىق تولەي باستايدى. بۇل سالىق ءتۇسىمىن ۇلعايتىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار مەملەكەتكە دەگەن سەنىمدى دە نىعايتادى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

اباي ايماعامبەت,

«Egemen Qazaqstan»