«ەكولوگيانى ساۋىقتىرۋعا بورىشتىمىز»

– ۋراندى وزىمىزدە وندىرەمىز دەپ قۋانا­مىز, الايدا سونى جەر بەتىنە شىعارۋ ءادىسى قورشاعان ورتا ءۇشىن قولايلى ەمەس سياقتى؟

– دۇرىس ايتاسىز. ۋران قورى جانە ونى ءوندىرۋ جاعىنان الەمدە العاشقى ۇشتىككە كىرەمىز. بۇل – وتە باعالى قازبا بايلىق. 1 كەلى ۋران ءدال سول كولەمدەگى كومىردەن 20 مىڭ ەسە قۋاتتى ەنەرگيا بەرەدى. الايدا ۋراندى ءوندىرۋ وڭاي ەمەس. بىزدە ۋران شايمالاۋ ادىسىمەن الىنادى. مۇنىڭ قورشاعان ورتاعا – توپىراق, وسىمدىك, جەراستى سۋلارىنا زيانى تيەدى. سونداي-اق باتىس ايماقتا ءىرى مۇناي-گاز كەنىشتەرى جۇمىس ىستەپ تۇر. ول جاقتا ەكولوگيالىق احۋال وتە ناشار. ءوندىرىس ورىندارىنان بولىنەتىن ۋلى قالدىقتار كوپ. پارتيا ازاماتتارى ول وڭىردە سان مارتە بولدى. جاعدايمەن تانىستى. شەتەلدىك ءىرى كاسىپورىن باسشىلارىمەن كەزدەسىپ, تۇرعىندارعا قول ۇشىن بەرۋدى, ەكولوگيانى رەتتەيتىن زاماناۋي تەحنولوگيانى قولداۋ جونىندە ۇسىنىستار جاسادى. جالپى, قاي ءوڭىردى الساق تا, ەكولوگياسى ءماز ەمەس. تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگى بۇزىلعان. وسى ماسەلە كوپ تولعاندىرعاندىقتان, «بايتاق» جاسىلدار پارتياسىن قۇرعان ەدىك.

– جولداۋدا ەكولوگيا تاقىرىبىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ, ونى شەشۋ جولدارى ايتىلدى. ناقتى مىندەتتەر دە جۇكتەلدى. الىپ-قوسارىڭىز بار ما؟

– مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا ەلدەگى ەكولوگيا ماسەلەسىنە كەڭىنەن توقتالدى. كورەر كوز, ەستىر قۇلاق بولسا, كوپ نارسە قام­تىل­دى. البەتتە, ءبىز ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ وتىر­عان ورتامىزدىڭ جايلى بولعانىن قالاي­مىز. ەندەشە, قورشاعان ورتانى قورعاۋعا بارشامىز اتسالىسقانىمىز ءجون. وسى ورايدا «تازا قازاقستان» جالپىۇلتتىق ەكولوگيالىق اكتسيا دەر كەزىندە كوتەرىلدى.

كەي ەلدەردە «تابيعات كۇنى» دەگەن اتاۋلى كۇن بار. بىزگە دە سول كەرەك سياقتى. حالىق تىم بولماعاندا, ءبىر كۇن جاپپاي سەنبىلىك جاساپ, تابيعات اياسىنا شىعىپ, دەمالىپ, قورشاعان ورتانى جاندۇنيەسىمەن سەزىنەر ەدى. ەلدەگى ورمان كولەمى جەرىمىزدىڭ 5 پايىزىنا عانا بارابار. بۇل وتە از. دەمەك, ءشولدى-شولەيتى ايماقتارعا كوشەت وتىرعىزىپ, جەلكىلدەتىپ ورمان وسىرسەك ءجون بولماق. بىرىنشىدەن, ەلىمىزدىڭ ەكولوگياسى تۇزەلەدى, ەكىنشىدەن, اعاش – ۇلكەن پايدانىڭ كوزى.

– «بايتاق» يگى باستامالاردىڭ باسى-قاسىندا جۇرەدى. باستامانى كوتەرۋ بار دا, ورىندالۋىن قاداعالاۋ بار. ناتيجە قانداي؟

– پارتيانىڭ كوتەرگەن تىڭ ۇسىنىستارى بارشىلىق. ءبىز قوزعاعان ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – جەو-لاردى گازعا كوشىرۋ جايى. قانداي قۇرىلعىلار كەرەك ەكەنىن ايتتىق. وكىنىشتىسى, باس شۇلعىعاننان باسقا, ونى قولداپ, دەمەپ كەتەر بيلىكتى كورمەدىك. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ستراتەگيالىق كوپ كەنىشتى شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ قاراۋىنا بەرىپ جىبەردىك. كەلىسىمشارتتار شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ مۇددەسىنە ورايلاستىرىلدى. ەل مۇددەسى شەت قالدى. بىرەر اي بۇرىن وسى ماسەلەنى كوتەردىك. قاشاعان, تەڭىز جانە قاراشىعاناق كەنىشتەرىنە بايلانىستى جاسالعان كەلىسىمشارتتار قايتا قارالىپ, ەل مۇددەسى ءبىرىنشى ورىنعا شىعۋ كەرەك دەگەن شارت قويدىق. ءتىپتى پەتيتسيا دا جاريالادىق.

ءبىر عانا قاشاعاندى الايىق. ونى «قازمۇنايگاز», «Eni», «Shell», «ExxonMobil», «TotalEnergies», «قىتايدىڭ ۇلتتىق مۇناي گاز كورپوراتسياسى» جانە جاپونيانىڭ «Inpex» مۇناي-گاز كومپانياسى يگەرىپ جاتىر. وسى كەنىشتە وندىرىلگەن مۇنايدان تۇسەتىن پايدانىڭ 2 پايىزى عانا ەلدە قالاتىن كورىنەدى. قالعانى قايدا؟ ارينە, الگى الپاۋىتتاردىڭ قالتاسىندا. بۇل كەلىسىمشارت قالاي جاسالدى؟ ۇكىمەتتىڭ نە ويلاعانى بار؟ كەزىندە تاجىريبە از بولدى ما, كەلىسىمشارتتار وتە ساۋاتسىز جاسالدى. سونىڭ ءبارىن قايتا قاراۋ كەرەك. وسى مۇناي-گاز كەنىشتەرىنە بايلانىستى باستامالارىمىز ازىرگە شەشىمىن تاپپاي جاتىر.

– اەس تاقىرىبى كەشە نەمەسە بۇگىن عانا ەمەس, ونداعان جىل بۇرىن كوتەرىلدى. وسى رەتتە اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ەكولوگياعا اسەرىن ءتۇسىندىرىپ وتسەڭىز؟

– اەس ءبىزدىڭ ەلگە كەرەك. ول جونىندە داۋ كوتەرۋدىڭ قاجەتى شامالى. ءتىپتى قارجىلىق, ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا ۇتارىمىز كوپ. رەسەي ەنەرگياسىنا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋدىڭ بىرەگەي امالى دا – وسى اەس. تىزبەلەسەك, اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ پايداسى كوپ, بىرىنشىدەن, ەكولوگيالىق تازا, ەكىنشىدەن, ءتيىمدى, قاۋىپسىز, ۇشىنشىدەن, ۋران وزىمىزدە وندىرىلەدى, تەك مامان دايارلاي الساق بولعانى.

قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدە ەلەكتر قۋاتىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى اڭعارىلا باستادى. بۇرىنعى توقتاپ قالعان كوپتەگەن زاۋىت-فابريكانى, وندىرىستىك كاسىپورىنداردى قايتا جانداندىرۋ ءۇشىن ەنەرگيا قاجەت. بۇگىندە الەمنىڭ 31 ەلىندە, جالپى قۋاتى 391 گۆت بولاتىن 439 رەاكتور جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇعان قوسىمشا تاعى 52 رەاكتور سالىنىپ جاتىر. وسىنىڭ ءبارىن ەسەپكە الساق, اەس سالۋدىڭ قاجەت ەكەنىن باعامدايمىز. ءارى ءبىز كومىر­تەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەت­كىزۋ بويىنشا مىندەتتەمە الىپ وتىرمىز. دەمەك, الداعى ۋا­قىتتا كومىرتەكسىز ءوندىرىستى دامى­تۋعا ءتيىس­پىز. سول سەبەپتى پارنيكتىك گاز شىعا­راتىن سەكتور ۇلەسىن قىسقارتىپ, اتوم ەنەرگەتيكاسىنا كوشۋ اسا ماڭىزدى. بۇل – ەكولوگيانى ساۋىقتىرۋ جولىنداعى يگىلىكتى قادام.

– راحمەت!

اڭگىمەلەسكەن –

نۇرباي جولشىباي ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»