ءوزىمىزدىڭ مامانداردى وزەككە تەپپەيمىز
اتوم ەنەرگەتيكاسى ىسىندە الدىڭعى قاتارداعى مەكەمە سانالاتىن «ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتا» 74 جانە 54 جىل بۇرىن سالىنعان ەكى زەرتتەۋ رەاكتورلىق كەشەنى بار. بۇل رەاكتورلار عىلىمي زەرتتەۋ مەن كوپتەگەن جوبانى ىسكە اسىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. قازىر ورتالىقتا ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن كەلگەن جوعارى بىلىكتى ماماندار جۇمىس ىستەيدى. دەسە دە, «ەسكىنىڭ اتى – ەسكى» دەپ حالىق تاراپىنان كولدەي كۇمان تۋادى. ودان بولەك وتانداستارىمىزدىڭ كوكەيىندە اەس-كە قاتىستى قانشاما سۇراق بار. «ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتاعى» ەنەرگيا ينستيتۋتىنىڭ ەكسپەريمەنتتەردى جوبالاۋ جانە باسقارۋ قىزمەتىنىڭ باسشىسى اسحات دۇيسەنباەۆ ورتالىقتىڭ جەتىستىكتەرى مەن بولاشاقتاعى جوسپارلارىن ايتىپ, كوڭىلىمىزدى ورنىنا ءتۇسىردى. ول وسى رەاكتورلار جۇمىسىنا تىكەلەي قاتىسىپ, ولاردىڭ پايدالانۋىن جانە جەتىلدىرىلۋىن ءجىتى باقىلاپ وتىرادى ەكەن.
ء«بىز ءوزىمىزدىڭ ينجەنەرلەر كومانداسىمەن ماقتانامىز. ولار جوعارى ناتيجە كورسەتىپ, كاسىبي داعدىلارىن ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىرادى. ورتالىق جاڭا مامانداردى بەلسەندى تارتىپ, ولاردى ىشكى ستاندارتتار مەن قاجەتتىلىكتەرگە سايكەس دايارلايدى. ءبىزدىڭ سالاعا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا كەڭىنەن دارىپتەلۋ جەتىسپەيدى. عىلىم مەن يادرولىق ەنەرگەتيكانى ناسيحاتتاۋ وتە ماڭىزدى. اتوم ەنەرگەتيكاسىن جەدەل تۇردە دامىتۋ قاجەت. كومىر مەن مۇناي سياقتى ءداستۇرلى رەسۋرستار تاۋسىلىپ جاتىر. سوندىقتان تۇراقتى ەنەرگيا كوزدەرىنە, اتاپ ايتقاندا, اتوم ەلەكتر ستانسالارىنا نازار اۋداراتىن كەز جەتتى. قازىرگى جاڭا رەاكتورلار قاۋىپسىزدىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىمەن جانە اپاتتىق جاعدايلاردىڭ مينيمالدى قاۋپىمەن ەرەكشەلەنەدى», دەدى ا.دۇيسەنباەۆ.
مامان جوندەۋشى, سلەسار جانە ينجەنەر سياقتى ىرگەلەس سالا ماماندارىن تارتۋدىڭ وزەكتىلىگىن دە اتاپ ءوتتى. راسىندا, جۇمىسشى ماماندىقتار, تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ ءجاي-كۇيى الاڭداتارلىق حالدە تۇر. دامىعان ەلدەر نارىق پەن وندىرىسكە قاجەتتى بىلىكتى كادر دايارلاۋ ماقساتىندا تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ءبىر ىزگە قويعان. ءتىپتى بۇۇ دەكلاراتسياسى بۇل جۇيەنى مىڭجىلدىق دامۋ ماقساتىنا جاتقىزعان. ءوندىرىس, اۋىل شارۋاشىلىعى, باسقا دا جۇمىسشى ماماندىقتار قارىشتاپ دامىپ, جۇمىسشىلارمەن تولىق قامتىلسا, ەل ەكونوميكاسىنىڭ تاسى ورگە دومالار ەدى.
اتوم ەنەرگەتيكاسىنا كوشۋ يمپورت ۇلەسىن ازايتادى
مۇنىڭ ءبارى – اڭگىمەمىزگە وزەك بولىپ وتىرعان ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ۇدەمەلى تاپشىلىعىنا قاتىستى جاناما تۇيتكىلدەر. ولاردى اينالىپ وتسەك تاعى بولمايدى. ەلىمىزدىڭ نەگىزگى ءوندىرۋشى قۋاتتارى توزىپ تۇر, وعان قوسا ەكولوگيالىق سىن-قاتەرلەر ەسىگىمىزدى قاعا باستادى. وسى تۇيتكىلدەردىڭ شەشىمى رەتىندە مەملەكەت 2060 جىلعا قاراي كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ باعىتىن قابىلدادى. تاۋەلسىز ەكولوگ بەكبەرگەن كەرەيدىڭ سوزىنشە, اتوم ەنەرگەتيكاسىنا كوشۋ كورشى ەلدەن جاسالاتىن يمپورت ۇلەسىن ازايتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسا الادى.
«ەلىمىزدە 148 جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزىنىڭ ورناتىلعانىنا قاراماستان, ولاردىڭ قۋاتى تۇراقتى ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز. اەس تۇراقتى ەنەرگيا بەرۋدى قامتاماسىز ەتە الادى جانە تاپشىلىقتى وتەي الادى. اەس قۇرىلىسىن بالقاش ماڭىندا جۇرگىزۋدىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بار. بىرىنشىدەن, ەلدىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان بالقاش كولى – ورنالاسۋى مەن جوعارى ەنەرگيا تۇتىناتىن ايماقتارعا جاقىندىعى ارقىلى بولاشاعى زور الاڭعا اينالىپ وتىر. ەكى قۋاتتى رەاكتورى بار اتوم ەلەكتر ستانساسىنان ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ءۇشىن جابىق تسيكلدە پايدالانىلاتىن 63 ملن تەكشە مەتر سۋ قاجەت. بۇل كولدىڭ تابيعي بۋلانۋىنىڭ تەك 0,32%-ىن قۇرايدى», دەيدى ول.
وسى تۇستا قازاقستاننىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى تالعات تەمىرحانوۆتىڭ دا پىكىرىن ۇسىنايىق. ول يادرولىق ەنەرگەتيكاعا كوشۋ كومىر ونەركاسىبىنە جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ ارتۋىنا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كومىرتەگى شىعارىندىلارىن ازايتۋ جونىندەگى حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ قاجەتتىلىگىنە دە بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«بولاشاقتا بىزگە نە ماڭىزدى؟ كومىر ءوندىرىسىن قولداۋعا قاراجات قۇيار بولساق ەكولوگيالىق مىندەتتەمەلەرىمىزدى, ەلدىك مىندەتتەمەلەرىمىزدى ورىندامايمىز. سونىمەن قاتار حالىق كوكەيىندە جۇرگەن تاعى ءبىر ساۋال – اەس وندىرگەن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۇنىنا بايلانىستى. بولاشاق تاريف, اسىرەسە كورشىلەردەن ەلەكتر ەنەرگياسىن ساتىپ الۋدى ەسكەرە وتىرىپ, اعىمداعى تاريفتەردەن اسپايتىنىن ايتا الامىز. قازىر كوپتەگەن وتانداسىمىز اتوم ەلەكتر ستانساسى ارقىلى وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسى قىمبات بولادى دەپ قاتەلەسەدى. ءبىزدىڭ باعالاۋىمىزشا, بۇل كورشىلەرىمىزدەن الاتىن ەڭ جوعارى جۇكتەمەلەردەگى پەريتوكالار ءۇشىن تولەيتىن باعادان قىمبات بولمايدى», دەدى ت.تەمىرحانوۆ.
