اەس-ءتىڭ ەل دامۋىنداعى اسەرى

بيىلعى جولداۋىندا مەم­لەكەت باسشىسى دا ەنەرگەتيكا ماسەلەسىن شەشۋدىڭ ماڭىز­دى­لى­عىن ايرىقشالاپ ايتىپ كەتتى.

«بۇگىندە ەنەرگەتيكانىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى ءرولى زور. ەنەرگەتيكالىق قا­ۋىپ­­سىز­دىكتى قامتاماسىز ەتۋ – باس­تى مىندەتتىڭ ءبىرى. ەلى­مىز­­دە ەنەرگيا­نى تۇتىنۋ قار­قىنى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى.

2035 جىلعا قاراي ەل ەكو­­نوميكاسى مەن حالىق­تىڭ قو­سىمشا ەلەكترو ەنەر­گە­­تي­كالىق سۇرانىسى 18 گۆت-تان استام جاڭا بۋىندى قاجەت ەتەدى. ياعني بەلگىلەنگەن ۋاقىتقا دەيىن قول­دا­نىستاعى ەلەكترلى ستانسالاردىڭ گەنەراتسياسى تەك 135 ملرد كۆت ساعات بولسا, قازىرگى تاڭدا تۇتىنۋ مولشەرى 152,4 ملرد كۆت ساعاتتى قۇراپ وتىر. بۇل اعىمداعى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ بولجامدالعان مول­شەردەن بولەك, ءتىپتى قازىرگى جۇكتەمەلەردى تولىقتاي قام­تا­ماسىز ەتە المايتىنىن ايعاق­تايدى. يادرولىق گەنەراتسيانى دامىتۋدىڭ جانە كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنىڭ جاھاندىق كۇن تارتىبىندە ساقتاۋدىڭ قاجەت­تىلىكتەرى بار. ولار – ەلدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋدەگى تازا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ۇلەسىن ارت­تىرۋ, ەل ەكونوميكاسىنداعى كومىرتەگى ءىزىن ازايتۋ, ەلىمىزدىڭ CO2 شىعارىندىلارىن ازايتۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋ, ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيە­سىنىڭ تۇراقتىلىعىن قام­تاماسىز ەتۋ, سونىڭ ىشىندە جاڭار­­تىلاتىن ەنەرگيا ءوندىرۋ­دىڭ ءوسۋىن قولداۋ.

وسى تۇستا ەلىمىزدىڭ ەكولو­گيا­لىق جاعدايىنا توقتالاتىن بولساق, پارنيكتىك گازداردىڭ ىشىنەن كومىرقىشقىل گازى CO2 – 81,6%-ى قازبالى وتىندى جاعۋ كەزىندە بولىنسە, PI ەكستراكتسيا ۇدەرىسىندە مەتان سن4 – 12,4% شىعارىلىپ, ازوت وكسيدى N20 – 5,6%-دى قۇرايدى.

بولاشاقتا اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدىڭ بىرنەشە ەلەۋلى ارتىقشىلىعى بار ەكە­نىن دە ەسكەرۋ قاجەت. اەس ەلدى ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەرىن ار­تاراپتاندىرۋعا, كومىر مەن گازعا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋعا ىقپال ەتەدى. سونداي-اق اتموسفەراعا پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارىن ازايتاتىن ەكولوگيالىق تازا ەنەرگيا كوزى­نە جاتادى. اتوم ەنەرگياسى ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ تۇراقتىلىعىنا دا جاۋاپ بەرەدى. ويتكەنى اەس ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەيدى ءارى اۋا رايى جاعدايىنا تاۋەلدى ەمەس. زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ اەس-ءتىڭ جوعارى تيىمدىلىگى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اتوم ەنەرگەتيكاسى ەلى­مىزدىڭ تەحنو­لوگيالىق دامۋىنا جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا ىقپال ەتەدى. سونىمەن قاتار اەس-ءتىڭ جۇمىس ىستەۋى ولار ورنالاسقان ايماقتاردىڭ ەكونوميكالىق وسۋىنە تىكەلەي بايلانىستى. زاماناۋي اەس ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, سمارت-جەلىلىك جۇيەلەرگە بىرىكتىرىلۋى دە مۇمكىن. اتوم ەنەرگەتيكاسى يمپورتتىق ەنەرگيا رەسۋرس­تارىنا تاۋەلدىلىكتى ازايتىپ, ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىگىن نىعايتادى. اەس ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدىڭ ۇزاقمەرزىمدى بولاشاعىن  قامتاماسىز ەتەدى. ءتىپتى سۋتە­گى جانە باسقا دا جوعارى تەح­نو­لوگيالىق ونىمدەردى وندىرۋگە پايدالانۋعا بولادى. وعان قوسا يادرولىق فيزيكا مەن تەحنولوگيا سالاسىنداعى زەرتتەۋلەر مەن يننوۆاتسيالاردىڭ سەرپىلىسىنە جول اشادى.

اەس قۇرىلىسىنىڭ ەل دامۋى­نا مۋلتيپليكاتيۆتى اسەرى كوپ. الەۋمەتتىك اسەرى:

• عىلىمي-تەحنيكالىق, جوعا­رى بىلىكتى كادرلار الەۋەتى ارتادى;
• قۇرىلىستا 8 000 ادامعا دەيىن قامتيتىن جۇمىس ورنى اشىلادى, ەكسپلۋاتا­تسيا كەزەڭىندە
  2 000 ادامعا دەيىن جوعارى ساپالى مامان قالىپ­تا­سادى;
• اەس سالۋ كەزىندەگى 1 جۇمىس ورنى ىرگەلەس سالالاردا 10-نان استام جۇمىس ورنى اشىلادى.

تەحنيكالىق اسەرى:

• جەرگىلىكتى ونەركاسىپتى دامىتادى;
• جانارماي بازاسى كەشەندى پايدالانىلادى;
• 60 جىلدان استام ۋاقىتقا تۇتىنۋشىلاردى ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ شەشىمىن تابادى.

ەكونوميكالىق اسەرى:

• جەرگىلىكتى كاسىپكەرلىك قولداۋ (قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىسى كەزىندە شامامەن 2,5-3,5 ملرد دوللار تابىس تۇسەدى) تابادى;
• بۇكىل ومىرلىك تسيكل كەزىندەگى سالىق تۇسىمدەرى 2,5–3,0 ملرد دوللاردان اسادى;
• ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق تار­تىمدىلىعى ارتادى.

ەكولوگيالىق اسەرى:

• پارنيكتىك گاز شىعىندى­لارى جىلىنا 10 ملن تونناعا دەيىن ازايادى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, الەمدە ونەركاسىپ پەن ەكونوميكانى كومىرتەگىنەن ادا قىلۋدىڭ ورنىقتى ءۇردىسى باي­قالادى. ەو-عا مۇشە ەلدەردە پارنيكتىك گازداردىڭ قالدىعىن 2030 جىلعا قاراي 55 پايىزعا ازايتۋ جوسپارلانىپ وتىر. ەو-دا كومىرتەگى سالىعى («carbontax») ەنگىزىلەدى. بۇل وتاندىق ءونىمنىڭ ەكسپورتىن ەداۋىر قيىنداتۋى مۇمكىن. جاڭا جاعدايلارعا بايلانىستى تاۋارلارعا قويى­­لا­تىن تەحنيكالىق رەگلامەنتتەر, ستاندارتتار مەن تالاپتار وزگەرەدى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بو­يىنشا كومىرتەگىن از پايدالانىپ, دامىتۋ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنىپ جاتىر. سونداي-اق ۇكى­مەت ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ جونىندەگى ۇلتتىق جوبانى پىسىقتاپ, 2035 جىلعا دەيىنگى ەنەرگيالىق تەڭگەرىمدى ازىرلەۋدە.

رەسەيلىك وسى سالانىڭ عالىمى ر.اليەۆ اەس-تەگى جاعدايدى اۆياتسيالىق جاع­دايمەن سالىستىرىپ, تۇسى­نىكتى مىسال كورسەتكەن ەدى. اۋە كەمەسىندەگى ورىن العان اپات تۋرالى بارلىعى ەستىپ-بىلگەنمەن, كۇندە قانشاما رەيس ۇشىرىلادى. سوندا دا ۇشاق ەڭ قاۋىپسىز كولىك تۇرىنە اينالعان. اەس-تەن باس تارتقان ەلدەردە وسى ماسەلەگە قاتىستى قورقىنىش ءالى دە بار. مىسالى, چەرنوبىلدە بولعان جاعدايدان كەيىن يتاليا اەس قۇرىلىسىنا تىيىم سال­عان. ال فۋكۋسيما اپاتىنان كەيىن جاپونيا ەلدەگى كوپتەگەن ستانسانىڭ جۇمىسىن توقتاتتى. گەرمانيا دا اتومنان باس تارتتى. بىراق رەسەي, قىتاي, فرانتسيا, اقش ەلى ءالى كۇنگە دەيىن اەس قۇرىلىسىن جالعاستىرىپ, ولار­دى پايدالانۋعا ەرەكشە ۇمتى­لىپ وتىر. ۇلىبريتانيادا جاڭا 20 ەنەرگەتيكالىق بلوك سالۋ جوسپارلانعان, جاپپاي ەلەكتر موبيلگە كوشۋ ماسەلەسى قولعا الدى.

جوعارىدا اتالعان ماسەلە­لەردى قورىتىندىلاي كەلە, مىنانداي  وي تۋىندايدى:

1) اەس سالۋ جانە ونى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا ينفرا­قۇرىلىمدى ناقتىلاۋ قاجەت.

2) اەس سالۋ قۇرىلىسىن تا­جىري­بەسى بار ەلدىڭ كومپانيا­سىنا تابىستاعان ءجون.

3) اەس-كە قۇزىرەت­تىلىگى ج­و­عارى جاۋاپتى وپەراتور رەتىندە ارنايى ورگاندى بەكىتۋ جانە وعان پرەزيدەنتكە تىكەلەي ەسەپ بەرۋ مىندەتىن جۇكتەۋ كەرەك.

عالىمجان كەرىمبەك,

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى