– كەيبىر سالىقتىق, باسقا دا كەدەرگىلەرگە بايلانىستى كوپتەگەن شاعىن بيزنەستىڭ ورتا بيزنەسكە اۋىسقىسى كەلمەيتىنى ايتىلىپ ءجۇر. مۇنىڭ سەبەبى نە دەپ ويلايسىز؟
– ورتا بيزنەستى قولداۋ جانە دامىتۋ ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى مىندەت جانە «بايتەرەك» حولدينگى بۇل ۇدەرىسكە بەلسەندى اتسالىسىپ كەلەدى. الايدا شاعىن بيزنەس كوبىنە بىرقاتار كەدەرگىگە تاپ بولىپ جاتادى, سونىڭ ىشىندە سالىق جانە اكىمشىلىك كەدەرگىلەر عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كەڭەيۋگە بايلانىستى جوعارى تاۋەكەلدەر دە بار. كوپتەگەن كاسىپكەرگە ورتا بيزنەس ساناتىنا كوشۋ ۇلكەن ينۆەستيتسيانى جانە ولاردى جۇزەگە اسىراتىن كۇردەلى ۇدەرىستەردى باسقارۋدى بىلدىرەدى. مۇنداي جاعدايدا مەملەكەتتىك قولداۋ ماڭىزدى ءرول اتقارادى. قولداۋ قولجەتىمدى, تۇسىنىكتى بولۋى كەرەك.
بۇگىندە حولدينگتىڭ ەنشىلەس ۇيىمى – «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» جەلىسى بويىنشا «ەكونوميكالىق ليفت» جۇيەسى ارقىلى كاسىپكەرلەرگە كومەك كورسەتۋگە باعىتتالعان باعدارلاما ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. باعدارلاما سەگمەنتكە, سالاعا جانە جوبانىڭ ورنالاسقان جەرىنە بايلانىستى 6 قولداۋ باعىتىن قامتيدى. 3 ملرد تەڭگەدەن استام سوماعا جوبالارى بار كومپانيالار ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ءۇش جىلىنان كەيىن رەسمي قارجىلىق دەرەكتەر نەگىزىندە تىركەلەتىن ورتا بيزنەسكە كوشۋدى راستاۋ تالاپ ەتىلەدى.
ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – بۇل قولداۋ شارالارىن بيزنەسكە مۇمكىندىگىنشە قولجەتىمدى ەتۋ. بۇل شاعىن بيزنەستى ورتا ساناتقا كوشۋگە ىنتالاندىرادى. ورتا بيزنەستى قولداۋ بويىنشا جۇمىس تەك قۇرالداردى عانا ەمەس, مەملەكەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردان باستاپ قارجى ينستيتۋتتارىنا دەيىنگى بارلىق دەڭگەيدە كاسىبي كوزقاراستى قاجەت ەتەدى. ءبىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ۇكىمەتپەن, بيزنەس-قاۋىمداستىقپەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتا ورىندايتىن بولامىز.
– پرەزيدەنت «شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن فينتەح تاسىلدەرىن پايدالانۋعا بولادى, بۇل ماسەلە بويىنشا ءتيىستى ۇسىنىستار بار» دەدى. سىزدىڭشە, قانداي فينتەح تاسىلدەردى قولدانىسقا ەنگىزگەن پايدالى بولماق؟ شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ شارالارىن سۇرىپتاۋ دا ۇلكەن جۇمىسقا اينالعالى تۇر. بۇل جايىندا نە ايتاسىز؟
– شاعىن جانە ورتا بيزنەستى (شوب) دامىتۋدا فينتەح تاسىلدەرىن پايدالانۋ وتە ءتيىمدى. فينتەح تەحنولوگيالارى شوب ءۇشىن قارجى قىزمەتتەرىن قولجەتىمدى ءارى ىڭعايلى ەتىپ, ولاردىڭ وسۋىنە ىقپال جاسايدى. كەيبىر فينتەح تاسىلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىمەن ونلاين ءوزارا ءىس قيمىل جاساۋ ءۇشىن تسيفرلىق قۇرالداردى قولدانۋدى ايتا الامىز. مىسالى, بىزدە حولدينگ كومپانيالار توبى ۇسىناتىن قىزمەتتەردىڭ «بىرىڭعاي تەرەزەسى» رەتىندە «Bgov» – بيزنەستى قولداۋدىڭ بىرىڭعاي پورتالى جۇمىس ىستەيدى. كاسىپكەر حولدينگتىڭ ەنشىلەس ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتتەرىن ءبىر جەردەن تاۋىپ, ءوتىنىم بەرە الادى. بۇگىندە پورتالدا نەسيە بەرۋ, سۋبسيديا بەرۋ, ليزينگ, ساقتاندىرۋ, كەپىلدىك بەرۋ جانە ينۆەستيتسيالاۋ سياقتى باعىتتار بويىنشا 47 قىزمەت قولجەتىمدى.
– اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ جانە بۇل سالاعا ساپالى ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەسى حولدينگ شەڭبەرىندە قالاي جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر؟
– ەلىمىز نەگىزىنەن ءوزىن بارلىق نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك ونىمىمەن قامتاماسىز ەتە الادى جانە ماڭىزدى ەكسپورتتاۋشى بولا الادى. سەبەبى اگروونەركاسىپ كەشەنىندە (اوك) دامۋ ءۇشىن ۇلكەن ينۆەستيتسيالىق الەۋەت شوعىرلانعان. قاراجاتتىڭ شامامەن 70%-ى مەملەكەت ەسەبىنەن اوك-كە, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ دامۋ ينستيتۋتتارى ارقىلى جىبەرىلەتىنى قالىپتى جاعداي ەمەس. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ۇلكەن وتىمدىلىكتى جيناقتايدى, ونى ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورلارىن, سونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باعىتتاۋ قاجەت.
بيىل حولدينگ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ كوكتەمگى ەگىس جانە ەگىن جيناۋ جۇمىستارىنا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە ۇسىنۋ جانە جىلدىق 5% مولشەرلەمە بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ ليزينگى باعدارلامالارىن ىسكە قوستى. باعدارلاما اياسىندا قورلاندىرۋدىڭ كوزى رەتىندە حولدينگ نارىقتىق قاراجاتتى تارتتى. فەرمەرلەر ءۇشىن كرەديتتەردى ارزانداتۋ وبليگاتسيالار بويىنشا كۋپوندىق سىياقىنى سۋبسيديالاۋ ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل بيۋدجەت شىعىندارىن پروپورتسيونالدى تۇردە ارتتىرماي, اگروسەكتوردى قارجىلاندىرۋدى قىسقا مەرزىمدە ايتارلىقتاي ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل وڭ تاجىريبەنى بانكتەر دە قولدانۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز.
باعدارلامالارىمىزداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى جاڭالىق – «دامۋ» قورى جەتكىلىكتى كەپىلمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن فەرمەرلەرگە كرەديت سوماسىنىڭ 85% مولشەرىندە كەپىلدىك الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل – وتكەن جىلى جانە بيىل ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا قولايسىز اۋا رايىنىڭ سالدارىنان قارجىلىق جاعدايى ناشارلاعان اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردى قولداۋدىڭ پارمەندى شاراسى.
– پرەزيدەنت «اگروونەركاسىپ كەشەنىن تىكەلەي سۋبسيديالاۋ تاسىلىنەن ارزان نەسيە بەرۋ تاسىلىنە بىرتىندەپ كوشۋ – اسا ماڭىزدى مىندەت» دەدى. وسىنىڭ ءمانىن تەرەڭىرەك ءتۇسىندىرىپ بەرسەڭىز. پرەزيدەنت ايتىپ وتىرعان قارجىلاندىرۋدىڭ بۇل ءتاسىلى سالاداعى تيىمدىلىكتى قالاي ارتتىرادى؟
– تىكەلەي سۋبسيديالاۋدان تىكەلەي جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەۋگە كوشۋ – اگروبيزنەستى مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ تاسىلدەرىندەگى جۇيەلى وزگەرىس. سۋبسيديا – اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ءوندىرۋشى ءوز قالاۋى بويىنشا باسقاراتىن قايتارىمسىز قاراجات. ونى فەرمەرلەر اقىلى تۇردە قايتا ينۆەستيتسيالاي الادى. سونداي-اق باسەكەگە قابىلەتتىلىگى مەن قارجىلىق تۇراقتىلىعىن ارتتىرا وتىرىپ, ءوز ءوندىرىسىن دامىتادى. نە بولماسا وندىرىسپەن بايلانىستى ەمەس ماقساتتارعا سۋبسيديا جۇمساي الادى. سودان كەيىن ول مەملەكەتتىك قولداۋعا ودان ءارى تاۋەلدى بولا بەرەدى, باسەكەگە ءتۇسۋ جانە قىزمەتتىڭ رەنتابەلدىلىگىن ساقتاۋ قيىنعا سوعادى. بۇدان باسقا, تاۋارلىق-سپەتسيفيكالىق سۋبسيديالاردا سىبايلاس جەمقورلىق, مەملەكەتتىك قاراجاتپەن الاياقتىق تاۋەكەلدەرى بار. بۇل تۋرالى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بىرنەشە رەت حابارلادى.
جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەۋ كەزىندە مەملەكەتتىك قاراجاتتى قايتارۋ قامتاماسىز ەتىلەدى, سودان كەيىن ولار جاڭا جوبالارعا, قولدانىستاعى جوبالاردى دامىتۋعا قايتا ينۆەستيتسيالانادى. مۇنى شارتتى تۇردە ەكونوميكانىڭ باسقا سەكتورلارىنا, جەكە تۇتىنۋعا جۇمسالمايتىن, بىراق اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن ماقساتتى جۇمىس ىستەيتىن جابىق اينالىم جۇيەسى دەپ اتاۋعا بولادى. نەسيەلەۋ كەزىندە قاراجاتتىڭ ماقساتتى پايدالانىلۋى باقىلانادى. قارىز الۋشىلار بىزگە قاراجاتتىڭ قايدا باعىتتالعانى, ولاردىڭ ءوندىرىسى قالاي دامىپ جاتقانى تۋرالى ەسەپ بەرەدى. ءبىزدىڭ قارجى ينستيتۋتتارىمىزدا كرەديتتىك قاراجاتتى پايدالانۋعا مونيتورينگ جاساۋ جۇيەسى قۇرىلعان.
جەڭىلدىكتى نەسيەلەۋ دە – سۋبسيديا نىسانى. مىسالى, قازىر كوكتەمگى ەگىس جانە ەگىن جيناۋ جۇمىستارىن, جىلدىق 5% جەڭىلدىكتى مولشەرلەمەمەن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ ليزينگىن نەسيەلەندىرىپ جاتىرمىز. جىلدىق ينفلياتسيا شامامەن 8-9% بولعاندا, قارىز الۋشى بىزگە ناقتى ماندە, ينفلياتسيانى شەگەرگەندە, از سومانى قايتارادى. ياعني ءىس جۇزىندە ءبىز تەرىس پايىزدىق مولشەرلەمەمەن نەسيە تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. بۇل سۋبسيديا نىسانى – جەڭىلدىك پەن نارىقتىق مولشەرلەمە اراسىنداعى ايىرماشىلىق.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ العا قويعان مىندەتىن قولدايمىز, جەڭىلدىكتى نەسيەلەۋ كولەمىن ودان ءارى ۇلعايتۋعا نيەتتىمىز. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سالالىق ورگان رەتىندە سۋبسيديالاۋ مەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەندىرۋدەن بىرتىندەپ كوشۋدىڭ تاسىلدەرى مەن كەزەڭدەرىن انىقتايدى.
اڭگىمەلەسكەن –
اباي ايماعامبەت,
«Egemen Qazaqstan»
