جيىندا اتالعان قازاق دراما تەاترىنىڭ تاريحى 1929 جىلدان باستالاتىنى ارحيۆتىك قۇجاتتار ارقىلى تولىق دالەلدەنگەنى, ياعني ونەر ورداسى بيىل ءوزىنىڭ 95 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتەتىنى ايتىلدى. القالى جيىندى اشقان شىمكەنت قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سارسەن قۇرانبەك تەاتردىڭ تاريحى جايىندا تىڭ دەرەكتەر كەلتىردى. «بۇعان دەيىن ونەر ورداسىنىڭ تاريحى 1934 جىلدان باستالادى دەپ ەسەپتەلەتىن ەدى. الايدا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى تورالقاسىنىڭ 1934 جىلعى 19 قاراشاداعى «قازاق ۇلتتىق تەاترى تۋرالى» قاۋلىسىندا «جۇمىس ىستەپ تۇرعان قازاق تەاترىنىڭ الەۋەتىن كۇشەيتۋگە دەرەۋ كىرىسۋ» جونىندە نۇسقاۋ بەرىلگەن. بۇل تەاتردىڭ تاريحى 1934 جىلدان ەمەس, ودان ارىدەن باستالاتىنىن كورسەتەدى. ارحيۆتەن قىزىلورداداعى قازاق مەملەكەتتىك تەاترىنىڭ (قازىرگى م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق اكادەميالىق دراما تەاترى) ساياسي اعارتۋ جونىندەگى باس كوميتەت مۇشەلەرى جينالىسىنىڭ 1927 جىلعى 16 قازانداعى حاتتاماسى الىندى. وندا سول تەاتردىڭ ديرەكتورى ج.شانين تەاتر رەجيسسەرلەرىنىڭ تاپشى ەكەنى جونىندە ايتا كەلىپ, «قازاقستاندا رەجيسسەر بولاتىن تەك ايماۋىت ۇلى عانا بار, ودان باسقا رەجيسسەر بولاتىنداي ەشكىم جوق» دەپ اتاپ كورسەتكەن. ال ج.ايماۋىت ۇلى 1926-1929 جىلدارى ارالىعىندا شىمكەنتتە ورنالاسقان سىرداريا وكرۋگتىك قازاق پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىندا قىزمەت اتقارعان. دەمەك ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ سول جىلدارى شىمكەنتتە تەاتر ءىسىن دامىتۋمەن اينالىسقانى انىق», دەدى سارسەن اباي ۇلى.
سونداي-اق س.قۇرانبەك تەاتر ونەرىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان جازۋشى, دراماتۋرگ 1915 جىلى ء«بىرجان – سارا» پەساسىن قويىپ, ءبىرجان ءرولىن سومداعانىن ايتىپ ءوتتى. 1916 جىلدان باستاپ پەسا جازا باستاعان. قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق تەاترى قۇرىلعاندا قىزمەتكە شاقىرىلعان. بىراق شىمكەنتتەگى جۇمىسىن تاستاي الماعان. دەگەنمەن ج.ايماۋىت ۇلى تەاتردان قول ۇزگەن جوق. پەداگوگيكالىق ۋچيليششەنىڭ وقۋ باعدارلاماسىنا پلاستيكا, ميميكا, گريم سەكىلدى ونەر تۇرلەرىن ۇيرەتەتىن پاندەر ەنگىزدى. سونىمەن قاتار ۋچيليششەدە 6 ۇيىرمە بولسا, سونىڭ ىشىندەگى شوقتىعى بيىگى دراما ۇيىرمەسى بولعان. شىمكەنتتەگى قىزمەتى بارىسىندا دراماتۋرگ ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ 8-9 پەساسى قويىلعان ەكەن. ونىڭ ەڭ العاشقىسى – «ەل قورعانى» پەساسى. جازۋشى ۋچيليششەنى باسقارىپ تۇرعاندا تەاتردىڭ وركەندەۋىنە سۇبەلى ۇلەس قوستى. بۇل سول كەزدىڭ وزىندە قالادا تەاتردىڭ بولعانىن ايعاقتايدى. وسىنداي دەرەكتەردى كەلتىرە وتىرا قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى شىمكەنتتەگى اكادەميالىق دراما تەاتردىڭ تاريحى 1929 جىلدان باستالادى دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىز دەگەن پىكىرىن جەتكىزدى.
تاريحي دەرەكتەردە «پەرۆىي تەاترالنىي سەزون گورودا شىمكەنتا 1929-30 گودوۆ» دەگەن جازبا بار. سول كەزەڭدە ورىسشا – 9, قازاقشا 8 پەسا قويىلعان, ياعني بۇل دەرەك اتالعان جىلدارى قازاق تەاترى جۇمىس ىستەگەنىن بىلدىرەدى. ءتىپتى 1940 جىلعى ارحيۆ قۇجاتىندا 1932-1940 جىلدار ارالىعىندا بەلگىلى ءبىر ازاماتتىڭ قازاق دراما تەاترىن باسقارعانى جونىندە دەرەكتەر كەلتىرىلگەن. ءباسپاسوز ءماسليحاتىنا قاتىسۋشىلار تەاتردا ەڭبەك ەتكەن تالاي مايتالمان ارتىستەر دە قازاق تەاترىنىڭ تاريحى 1934 جىلدان ەمەس, ودان ارىدەن باستالاتىنىن ايتىپ, سول ادىلەتتىلىكتىڭ ورنايتىن كۇنىن اڭساپ وتكەنىن جەتكىزدى.
تەاتر تاريحىنا قاتىستى ماسەلە كوتەرىپ, مۇراعاتتاعى دەرەكتەر نەگىزىندە جازىلعان ماقالا اۆتورى, جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, تۇركىستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى عالىمجان ەلشىباي بار عۇمىرىن ارتىستىك ونەرگە ارناعان, عاسىر جاساعان ايشا ابدۋللينامەن جۇرگىزگەن سۇحباتىن ەسكە ءتۇسىردى. سول سۇحباتتا دا ايشا ابدۋللينا تەاتردىڭ ىرگەتاسى 1934 جىلى قالانباعانىن, ونىڭ شەجىرەسى تىم ارىدە جاتقانىن ايتقان. سونداي-اق جۋرناليست قالانىڭ اتقارۋشى بيلىگىنە تەاتردىڭ ماتەريالدىق جاعدايىن جاقسارتۋ, ۇجىمنىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسىن تۇزەۋ سەكىلدى مىندەتتەر كىرەتىنىنە قاراماستان, ونىڭ تاريحىن زەرتتەپ, جاناشىرلىق تانىتىپ جاتقانى ءۇشىن بارشا ونەرسۇيەر قاۋىمنىڭ اتىنان العىسىن جەتكىزدى. قازاق دراما تەاترىنىڭ تاريحى 1929 جىلدان باستالادى دەۋگە تولىق نەگىز بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وعان 1928 جىلى قالادا ەكى تەاتر جۇمىس ىستەپ تۇرعانى جونىندە ايتىلعان ارحيۆ دەرەكتەرى دە دالەل بولا الادى. سونداي-اق 1932 جىلى وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى قىزمەت ەتىپ جاتقان تەاتردىڭ جۇمىسىن كۇشەيتۋگە 1 مىڭ رۋبل ءبولۋ تۋرالى شەشىم شىعارعان ەكەن. ەگەر 1932 جىلى ارنايى شەشىم شىعىپ جاتسا, تەاتر تاريحىن 1934 جىلدان تاراتۋ قيسىنعا كەلمەيدى دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. «ماقالانى جازۋ بارىسىندا كوپتەگەن قىزىقتى دەرەكتەر كەزدەستىردىم. تەك ج.شانين اتىنداعى ەمەس, جالپى قازاق تەاترىنىڭ تاريحىن قايتا زەردەلەۋ كەرەك سياقتى. قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاتر شەجىرەسى 1926 جىلى اقمەشىتتەن باستاۋ الادى دەيمىز. ال بىراق تا 1917 جىلى سەمەيدە م.اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەك» پەساسى قويىلادى. پەسا ابايدىڭ ەكىنشى ايەلى ايگەرىمنىڭ شاڭىراعىندا ساحنالانعان. ول ءۇشىن ەكى كيىز ءۇي تىگىلگەن. ءبىرى كورەرمەنگە, ەكىنشىسى ونەر ۇجىمىنا ارنالدى. سول زاماندا ايەلدەرگە ءارتىس بولۋعا ءداستۇر رۇقسات بەرمەدى. سوندىقتان ولاردىڭ ءرولىن ەركەكتەر ويناپ كەلدى. ماسەلەن, ەڭلىكتىڭ بەينەسىن م.اۋەزوۆتىڭ اعاسى احمەت اۋەزوۆ سومداعان دەگەن دەرەك بار. درامانى دايىنداۋعا ق.ساتباەۆ پەن ج.ايماۋىت ۇلى دا كومەكتەسكەن. كەيبىر ەلدە تەاتر تاريحىن دراماتۋرگ جازۋ ۇستەلىنە وتىرعان كەزدەن باستايدى ەكەن. ءبىز ولاي ەتپەسەك تە, 1900 جىلداردىڭ باسىندا قارقارالى جارمەڭكەسىندە قويىلىمدار قويىلا باستاعان ساتتەن باستاپ تاريحتى تارقاتىپ اكەتسەك تە جاراسادى. ءتىپتى ولاي بولماعان كۇننىڭ وزىندە كەيبىر تەاتر سىنشىلارى, زەرتتەۋشىلەرى ونىڭ باستاۋىن 1915 جىلدان باستاپ قاراستىرۋ كەرەگىن ايتادى. ولاردىڭ قاتارىندا امانگەلدى مۇقان, ايزات قادىراليەۆا, باقىت نۇرپەيىس سىندى ەلگە بەلگىلى تەاتر زەرتتەۋشىلەرى بار. قازاق تەاترىنىڭ تاريحى تۋرالى ايتقاندا باعىبەك قۇنداقباەۆتى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. الداعى ۋاقىتتا وسى زەرتتەۋشىنىڭ تەاتر تاريحىنا قاتىستى توم-توم ەڭبەكتەرىنەن قۇندى دەرەكتەر تابىلادى دەگەن ويدامىز. قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترى الىپ بايتەرەك دەسەك, ج.شانين اتىنداعى ونەر قارا شاڭىراعى – سونىڭ ءبىر بۇتاعى. دەمەك تەاتر شەجىرەسى قايتا قارالسا, مەگاپوليستەگى ونەر ورداسىنىڭ باستاۋ بۇلاعى دا قايتا زەردەلەنەدى. بۇل ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا ءالى تالاي عىلىمي كونفەرەنتسيا وتە جاتار. ياعني تەاتردىڭ قۇرىلعانىنا 95 جىل بولعانىنا بۇگىندە دەرەك تە, دايەك تە كوپ», دەدى ع.ەلشىباي.
سونداي-اق جيىنعا قاتىسۋشىلار تەاتردىڭ قالىپتاسۋ جولدارىن ەسكە الدى. مىسالى, ج.شانين تەاترى ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سايا قاسىمبەك وسىنداي ماڭىزدى ماسەلە كوتەرگەن «Egemen Qazaqstan» گازەتى ۇجىمىنا العىسىن بىلدىرە كەلە, ونەر ۇجىمىنىڭ ارتىستىك قابىلەتىن شىڭداۋ كەرەك دەگەن بيلىكتىڭ قاۋلىسىنان كەيىن ءبىر توپ تەاتر اكتەرلەرى لەنينگرادقا وقۋعا جىبەرىلگەنىن ايتتى. ولاردى وقۋعا الماتىداعى اۋەزوۆ تەاترىنىڭ ونەرپازى حالەل شاجەنوۆ باستاپ بارعان. «قازاق جاستارىنىڭ تالانتىنا تاڭداي قاققان ايگىلى ك.ستانيسلاۆسكي شاكىرتى ۆ.مەركۋرەۆ ءبىزدىڭ جاس ونەرپازدارعا جەتەكشىلىك ەتكەن ەكەن. 1938 جىلى ۆ.مەركۋرەۆ 22 قازاق ارتىسىمەن بىرگە شىمكەنتكە كەلىپ, تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى اتانادى. ەكى جىلداي وسى قىزمەتتى اتقارىپ, ارتىستەردىڭ شەبەرلىگىن شىڭداپ كەتەدى. كەيىن بۇل تىزگىندى ح.شاجەنوۆ الادى. كەزىندە ۆ.مەركۋرەۆ ونى تالانتىنا قاراي رەجيسسەرلىك ونەرگە دە باۋلىعان ەدى. ح.شاجەنوۆ «ەڭلىك –كەبەك», «قىز جىبەك» سەكىلدى اۋقىمدى دۇنيەلەر قويعان. «قىز جىبەكتە» بەكەجان ءرولىن ءوزى سومداعان. اكتەر ونى قانىشەر بەينەسىنەن باسقا كەيىپتە كورسەتكەنى ءۇشىن جازۋشى دراماتۋرگ ع.مۇسىرەپوۆ ەستەلىگىندە ماقتاپ جازعان. ح.شاجەنوۆ 11 اكتەرمەن بىرگە «اقان سەرى اقتوتى» پەساسىن قويىپ بولعان سوڭ سوعىسقا اتتانعان. بىراق ارادا 3 اي وتكەندە حاركوۆ تۇبىندە قازا تابادى. ەگەر ول كىسى ءتىرى بولعاندا كاسىبي رەجيسسەر رەتىندە قازاق دراماتۋرگياسىن تالاي بيىككە شىعارعان بولار ەدى», دەدى سايا قاسىمبەك.
ال تاريحشى, جازۋشىلار وداعى شىمكەنت قالاسى وكىلدىگىنىڭ باسشىسى مومبەك ابداكىم ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, كەڭەس وكىمەتى ءوز ناسيحاتىن تەاتر مەن گازەت ارقىلى جۇرگىزگەن. سول سەبەپتى 20-جىلداردىڭ باسىندا تەاتر بولمادى دەۋ اقىلعا قونىمسىز. 1924 جىلعا دەيىن شىمكەنت تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنا قارادى. تاريحشى سول داۋىردەگى ارحيۆتىك قۇجاتتاردا سىرداريا وبلىسىنداعى قازاق ترۋپپاسى جايىندا قىسقا عانا حابارلاما ساقتالعانىن تىلگە تيەك ەتتى. وسى سەكىلدى تاريحي قۇجاتتار كوپ ەكەنىن, مۇنىڭ ءبارى تەاتر شەجىرەسى ەرتەدەن باستالاتىنىن ايعاقتايتىنىن ەسكە سالدى. قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى سارسەن قۇرانبەك جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ونەر ورداسىنا قولداۋ ءبىلدىرۋ ماقساتىندا ءبىراز شارۋا تىندىرعانىن ايتتى. اتاپ ايتقاندا, 52 جاڭا شتاتتىق بىرلىك اشىلعان, ارتىستەردىڭ جالاقىسى ارتتى. سونىمەن بىرگە الماتىداعى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىنان 19 جاس ستۋدەنتتى ءدۋالدى وقىتۋ جۇيەسى ارقىلى شانين تەاترىنا جۇمىسقا تارتىپ وتىر. ولاردىڭ جاتاتىن ورنى, ايلىق جالاقىسى اكىمدىك تاراپىنان شەشىمىن تاپتى.
سونىمەن, ارحيۆتىك قۇجاتتار نەگىزىندە 95 جىل تولعانىن ايعاقتايتىن دەرەكتەرمەن باق وكىلدەرى تانىستىرىلعان بريفينگتە «ج.شانين تەاترىنا 95 جىل» دەگەن قورىتىندى جاسالدى. الداعى ۋاقىتتا, ياعني 6-13 قاراشا كۇندەرى, ورتا ازيا ەلدەرى IX حالىقارالىق تەاترلارىنىڭ فەستيۆالى بولاتىنى, سول ارالىقتا «ج.شانين تەاترىنىڭ 95 جىلدىعى» اتاپ وتىلەتىنى حابارلاندى. ال تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى سۇلتان سرايىلوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, 18 قىركۇيەكتە تەاتردىڭ جاڭا ماۋسىمى ش.ايتماتوۆتىڭ «اق كەمە» دراماسىمەن اشىلادى.
