پاۆلودار: قازاق مەكتەبىنىڭ جايى قالاي؟

وبلىس ورتالىعىنا جاقىن ورنا­لاسقان پاۆلودار اۋدا­نىن­داعى وقۋشىلاردىڭ قا­زاق تىلىندە ءبىلىم الۋ كورسەتكىشتەرى كوڭىل كونشىتپەيدى. اتا-انالاردىڭ ءبىرازى قازاق سىنىبىندا وقيتىن بالالا­رىن جىل ورتاسىندا ورىس سىنىبىنا اۋىس­تىرعان جاعدايلار تىركەلگەن. ەڭ وكى­نىش­تىسى, مۇنداعى ميچۋرين اۋىلىندا بيىلعى وقۋ جىلىندا قازاقشا ءبىرىنشى سىنىپقا باراتىن بالا جوق. ال ورىسشا ءبىرىنشى سىنىپقا بارعانداردىڭ سانى – 35 بالا. قىزىق بولعاندا, بيىلعى وقۋ جىلىندا بۇل مەكتەپتى قازاقشا ءتامامداپ شىعاتىن سىنىپ تا جوق كورىنەدى. ياعني مەكتەپتە ءبىرىنشى جانە ون ءبىرىنشى سىنىپتار قازاق تىلىندە مۇلدە ءبىلىم المايدى.

بىزگە بۇل ماسەلەنى جەتكىزگەن اۋىل تۇرعىنى, جەرگىلىكتى كىتاپحانا قىزمەتكەرى التىناي سەسەرحان جۋىقتا قىزىلوردا جاقتان كوشىپ كەلگەن وتباسى بالاسىن امالسىزدان الگى 21 وقۋشىنىڭ قاتارىندا ورىس سىنىبىنا بەرىپ وتىرعانىن ايتتى.

 – بىلۋىمشە ميچۋرين مەكتەبىندە 350 بالا ءبىلىم الىپ جاتىر. ارالاس مەكتەپ دەگەن اتى عانا. قازاق تىلىندە وقيتىن بالالار سانى ءارى كەتسە ءبىر سىنىپتا 7-8-دەن, ەڭ كوبى 12-دەن اسپايدى. تۇپتەپ كەلگەندە قازاقشا وقيتىنداردىڭ ۇلەسى 15-20 پا­يىزداي عانا بولىپ قالار. بيىل باستاۋىش قازاق سىنىبىنىڭ ءبىر مۇعالىمى جۇمىسسىز قالىپ وتىر. سەبەبى ءبىرىنشى سىنىپقا بالا جينالمادى. 4-5 اتا-انا بەرگىسى كەلگەن ەكەن, ولاردى مەكتەپ ديرەكتورى ميچۋرين اۋىلدىق بالاباقشاسىنداعى مەكتەپالدى دايارلىق توبىنا بەرۋگە كوندىرىپتى. نەگىزى قۇجات جۇزىندە بۇل بالاباقشا 100 پايىز مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم-تاربيە بەرەتىن مەكەمە دەپ كورسەتىلگەن. الايدا ءىس جۇزىندە بارلىعى رەسمي تىلدە جۇرگىزىلەدى. مۇندا بارعان بالالارىمىز ۇيگە ورىسشا سويلەپ كەلەدى. مەنىڭ قىزىم بەس جارىم جاستا, الگى بالاباقشانىڭ جوعارى توبىندا ءجۇر ەدى. بيىل مەكتەپالدى دايارلىق توبىنا اپاردىم. سەبەبى الگى توپتا جۇرە بەرسە, ءوز انا ءتىلىن ۇمىتىپ قالاتىنىن ءتۇسىندىم. بالاباقشا باسشىلىعىنىڭ بالدىرعانداردىڭ قازاق تىلىندە تاربيەلەنبەي جاتقانىنا جەتە نازار اۋدارمايتىنى بايقالمايدى. بيىل ءبىرىنشى سىنىپقا بارعان 21 بالانىڭ 60 پايىزعا جۋىعى قازاق بالالارى ەكەنىن كورگەندە ءىشىم ۋداي اشىدى, – دەپ قىنجىلدى انا.

نەگىزى ميچۋرين اۋىلىندا 2 800 ادام تۇرسا, ونىڭ باسىم بولىگى – جەرگىلىكتى ۇلتتان.

الداعى وقۋ جىلىندا پاۆلودار اۋدا­نى بويىنشا ورتا مەكتەپتەردە 4086 بالا ءبىلىم الادى. بارلىعى 24 مەكتەپ بار بولسا, سونىڭ جەتەۋى عانا قازاق تىلىندە وقىتادى. ارالاس مەكتەپ سانى – ون ءۇش, ورىس تىلدەگىسى – التاۋ. مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم الىپ جاتقانداردىڭ ۇلەسى 37 پايىزدىڭ اينالاسىندا, بۇل وبلىستىق كورسەتكىشتەن دە تومەن دەگەن ءسوز.

پاۆلودار اۋداندىق قوعامدىق كەڭەس­تىڭ توراعاسى, بيلەر كەڭەسىنىڭ مۇشەسى باقىتبەك باتكەەۆتىڭ سوزىنشە, قازاق تىلىندە ءبىلىم الىپ جاتقان وقۋ­شىلاردىڭ كوبىندە ءوز انا تىلدەرىن مەڭگەرۋ دەڭگەيى تومەن. بالا قازاق تىلىندە جازىلعان وقۋلىقتان تۇك تۇسىنبەگەن سوڭ, وقىتىپ جارىتپايتىنى بەلگىلى. وسىنىڭ سالدارىنان مەكتەپتەردەگى ءبىلىم ساپاسى اقسايدى. كەيبىر اتا-انالار امالسىزدان ورىس سىنىپتارىنا اۋىستىرۋعا ءماجبۇر. قازاق سىنىپتارىنداعى بالا تاپشىلىعىن قويىپ, بۇگىندە بالا­باقشالاردا مەملەكەتتىك تىلدە تاربيە­لە­نەتىن بالدىرعاندار دا سيرەگەن. مىسال ءۇشىن, ميچۋرين اۋىلىنداعى بالا­باقشانىڭ مەكتەپالدى دايارلىق توپتارىندا قازاق ءتىلدى پسيحولوگ جوق. اۋدان بويىنشا وزگە دە ماماندار جەتىسپەيدى.

 – قازىر بالالاردىڭ وينايتىن, دەمالاتىن ورىندارىنىڭ بارلىعى رەسمي تىلدە قىزمەت كورسەتەدى. قاراپايىم مىسالدار كەلتىرەيىن. جىل سايىن جازعى دەمالىس لاگەرلەرى ۇيىمداستىرىلادى. ونداعى شارالاردىڭ كوبى قازاق تىلىندە وتپەيدى. اۋدان پاۆلودار قالاسىنىڭ ىرگەسىندە بولعاندىقتان, بالالاردىڭ بارلىعى شاھاردىڭ قالالىق ساياباعىنداعى اتتراكتسيونداردا ويناعاندى ۇناتادى. اتتراكتسيونداردا قىزمەت كورسەتۋ دە وزگە تىلدە. بالالارعا قاۋىپسىزدىك شارالارىن ءتۇسىندىرۋ, كورنەكى اقپارات مەملەكەتتىك تىلدە جازىلماعان. ولاردى تەكسەرىپ جاتقان, ءمان بەرگەن ەشكىم جوق. قالالىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى ماسەلەنى بىلسە دە, ارالاسپاي وتىرعانى تاڭعالدىرادى. تاعى ءبىر كوڭىلگە ۇنامايتىنى, پاۆلوداردا, جالپى وبلىستا ەلىمىزدىڭ, سونىڭ ىشىندە تۋعان ولكەمىزدىڭ تاريحىن بۇرمالاپ, جەر اتاۋلارىن وزگە تىلدە ناسيحاتتايتىن, ونىسىن ءبىزدىڭ بالالارىمىزدىڭ ساناسىنا قۇيىپ جاتقان ۇيىمدار بار. «پاۆلودار گەوگرافيا ءۇيى» دەگەن بىرلەستىك جىل سا­يىن بالالاردى جيناپ الادى دا, ەرتىس وزەنى ۇستىمەن سەرۋەندەتىپ, كەزىندە سىرت ەلدىڭ ساياحاتشىلارى كارتاعا بۇرمالاپ جازىپ كەتكەن جەر اتاۋلارىن ناسيحاتتايدى. جاز بويى ەرتىس پرومەناد ساحناسىندا وتەتىن كونتسەرتتەر, مەرەكەلىك ءىس-شارالاردا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس تابۋى كەمشىن. جالپى, بالالاردىڭ بوس ۋاقىتىن قامتۋ, مادەني ءىس-شارالارمەن قامتۋدا قازاق تىلىنە ورىن بۇيىرماي تۇر. ءوزىم تۋعان جەرتۇمسىق اۋىلىندا ولكەتانۋ جانە ەكولوگيا باعىتىندا «ەلىم» اتتى بالالاردىڭ جاساعىن قۇر­عان ەدىك. ۇستىمىزدەن ارىز جازىپ ءجۇ­رىپ, اقىر-سوڭى توبىمىزدى تاراتىپ تىندى. ولكەنىڭ تاريحىن بىلمەيتىن جاسوسپىرىمنەن پاتريوت تاربيەلەپ ءوسىرۋ قيىن. وسىنى يدەولوگياعا, ءبىلىم سالاسىنا جاۋاپتى ورگاندار ەسكەرەتىن ۋاقىت جەتتى, – دەيدى باقىتبەك باتكەەۆ.

ءبىزدىڭ ناقتى مىسال كەلتىرگەنىمىز تەك ءبىر اۋىل توڭىرەگىندە عانا. ماسەلەگە دەندەي بەرسەك, وبلىستا بۇدان دا سوراقى فاكتىلەرگە كەزىگەرىمىز انىق. وسىدان ەكى جىل بۇرىن گازەتىمىزدە «اۋىلداردا قازاق مەكتەبىنىڭ ۇلەسى از» دەگەن ماقالا ۇسىنعان ەدىك. بيىل ماسەلەنى تاعى ءبىر مارتە تارازىلاپ كورىپ, وزگەرىستىڭ شامالى ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى.

ايماقتىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى ستاتيس­تيكالىق دەرەكتەرگە ءسوز سالىپ كورەيىك. 2024–2025 وقۋ جىلىندا پاۆلودار وبلىسىندا 360 جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكتەبى جۇمىس ىستەسە, ونىڭ ىشىندە 137-ءسى - قازاق تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپ (مەكتەپتەردىڭ سانى, اراسالماعى بويىنشا 2022 جىلعى ستاتيستيكا وزگەرمەگەن). ولاردا جالپى سانى 118 مىڭعا جۋىق وقۋشى وقىسا, 50 مىڭنان استامى نەمەسە 43 پايىزى عانا قازاق تىلىندە ءبىلىم الادى. ءيا, 2022–2023 جىلدارى وقۋشى سانى 114 مىڭ ەدى دە, قازاق تىلىندە وقيتىندار نەبارى 38 پايىزدى قۇراعان. كورسەتكىش 5 پايىزعا وسكەن. دەيتۇرعانمەن مەكتەپ­تەردەگى بالا سانىنىڭ ارتقانىن ەسكەرسەك, كورسەتكىش بۇدان دا جوعارى بولۋى كەرەك ەدى دەپ ويلايمىز. بۇل جەردەگى ماسەلە نەگىزىنەن ارالاس مەكتەپتەرگە قاتىستى ەكەنىن شامالادىق. سەبەبى 100 پايىز قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە جاڭا وقۋ جىلىندا 33 مىڭ وقۋشى ءبىلىم السا, ارالاس مەكتەپتەردەگى قازاق سىنىپتارىندا وقيتىن وقۋشىلار سانى – نەبارى 17,5 مىڭ بالا. ال ارالاس مەكتەپتەردە ورىسشا ءبىلىم الاتىندار سانى – 60 مىڭ وقۋشى. ياعني ارالاس مەكتەپتەردەگى ءار ءۇش سىنىپتىڭ ەكەۋى – ورىسشا. بۇل جەردە تازا ورىسشا وقىتاتىن مەكتەپتەردى ساناتقا قوسقان جوقپىز. وبلىستا ارالاس مەكتەپتەردىڭ جالپى سانى – 174. ولاردىڭ باسىم بولىگى وزگە ۇلت وكىلدەرى مول شوعىرلانعان پاۆلودار, ەكىباستۇز, اقسۋ قالالارىندا ورنالاسۋى تۇسىنىكتى جاعداي. الايدا كەيىنگى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى كوبەيە باستاعان تەرەڭكول اۋدانىندا – 18, ەرتىس پەن پاۆلودار اۋداندارىنىڭ ارقايسىسىندا – 13, اقتوعاي مەن جەلەزين اۋداندارىندا – 12, اققۋلىدا – 8, ۋسپەن مەن شارباقتىدا – 6 ارالاس مەكتەپتەن ساقتالىپ وتىرعانى قىنجىلتادى.

جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, وڭىرلىك ءبىلىم بەرۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى گۇلميرا باشيروۆا 2022 جانە 2023 جىلدارى وبلىس بويىنشا مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان 23,5 مىڭ وقۋشىنىڭ 43 پايىزى قازاق تىلىندەگى سىنىپتاردى تاڭداعانىن ايتادى. ال بيىل 11 مىڭعا جۋىق بالانىڭ 45 پايىزىنىڭ تاڭداۋى قازاق مەكتەپتەرىنە ءتۇسىپ وتىر. بۇل ءسال دە بولسا ۇنامدى ستاتيستيكا دەپ تۇيدىك.

الايدا ۋسپەن, شارباقتى, تەرەڭكول, پاۆلودار, جەلەزين اۋداندارىنداعى قازاق سىنىپتارىندا وقيتىن وقۋشى­لاردىڭ كونتينگەنتى وتە تومەن. مىسالى, ۋسپەندە 1 852 وقۋشىنىڭ 450-ءى (24 پا­يىز), شارباقتىدا 2 929 وقۋشىنىڭ 1 083-ءى (36 پايىز), تەرەڭكولدە 3 208 وقۋشىنىڭ 918-ءى (28 پايىز), جەلەزيندەگى 1 933 ءبىلىم الۋشىنىڭ 409-ى (21 پايىز), پاۆلودار اۋدانىندا 4 086 وقۋشىنىڭ 1 535-ءى (37 پايىزى) عانا مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم الادى. كوپ ءوڭىر «ارالاس مەكتەپ» دەگەندى جالاڭ ۇران رەتىندە پايدالاناتىنى دا بايقالادى. الگىندەي مەكتەپتەردە قازاق سىنىپتارى باسقاسىمەن سالىستىرعاندا الدەنەشە ەسە از. مۇنداي مىسالدار پاۆلودار, ەكىباستۇز, اقسۋ قالالارىن ايتپاعاندا, جەلەزين, تەرەڭ­كول, شارباقتى, ۋسپەن اۋداندارىندا ءجيى كەزدەسەدى.

وبلىستىق قوعامدىق كەڭەستىڭ مۇ­شەسى ەركەعالي جانعازى رەسەيمەن شەكارالاس اۋداندارىمىزدا تۇلەكتەردىڭ كورشى مەملەكەتتىڭ جوعارى وقۋ ورنىن جاعالاپ, رەتى كەلسە سول جاققا كەتكىسى كەلىپ تۇراتىن ءۇردىسى ءالى باسەڭدەمەي تۇرعانىن ايتادى. «بۇعان ءوزىمىزدىڭ وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى دا كىنالى. ەڭ اۋەلى ستۋدەنتتەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى تولىق شەشىلمەگەن. بۇرىن س.تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وزىندە 5 جاتاقحانا بولدى. ال قازىر شە؟ بيىل بالام الماتىداعى جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇستى. بىراق جاتاقحانا جوق. وسىنداي ماسەلەلەر وقىتۋ ءتىلىن تاڭداۋدا بالالارىمىزدى جاڭساقتىققا ۇرىندىرادى.

ۇشىنشىدەن, كوپ اتا-انا ۇلتتىق پاتريوتيزم دەگەننەن جۇرداي. كەشە عانا اۋىلدان كوشىپ كەلگەن ازاماتتار بىرتىندەپ وزگە تىلگە جۇيرىك بولا باس­تايدى. سەبەبى ول جەردەگى ورتا – ورىسشا. ول بايلانىس ءتىلى بىرتىندەپ وتباسىنا ورنىعادى. تۇپتەپ كەلگەندە الگىنىڭ ۇيىندەگى بالالارى ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ ورىسشا سۋداي بولىپ شىعادى. قازاق مەكتەبىنە بەرەيىن دەسە, بالانىڭ ءتىلى ورىسشا شىققان. امالسىزدان وزگە تىلدەگى مەكتەپتىڭ تابالدىرىعىنان اتتاتقىزادى. 2020 جىلى پاۆلودار قالاسىندا مۇزافار الىمباەۆ اتىنداعى مەكتەپ اشىلدى. تازا قازاق مەكتەبى ەتۋ ءۇشىن وزگە ازاماتتارمەن بىرگە جۇگىرىپ ءجۇرىپ, قىنجىلتاتىن جايتتارعا كەزىكتىك. ءوزىم سويلەسكەن 600 اتا-انانىڭ نەبارى 6-ۋى عانا بالاسىن قازاق تىلىندە وقىتۋعا ىقىلاستى ەكەنىن ەستىگەندە, كوڭىلىم سۋ سەپكەندەي بولدى. مۇنداي جايتتاردى تىزە بەرسەك جەتەرلىك, – دەيدى قوعام بەلسەندىسى.

قورىتا ايتقاندا, انا تىلىمىزدەگى سىنىپتار قاتارىن ارتتىرۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. كۇنى كەشە وسى جىلى ەلىمىزدە مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتايتىن بالدىرعانداردىڭ 70 پايىزى قازاق سىنىبىن تاڭداعانى جونىندە ءسۇيىنشى جاڭالىق جاريالاندى. بۇل – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ باعىتىنداعى وڭ وزگەرىس. ەلدىك دەڭگەيدەگى وسىنداي جۇمىستىڭ كەرەكۋ وڭىرىندە قارقىنداماي وتىرعانى قىنجىلتادى. جەرگىلىكتى بيلىك, سونىڭ ىشىندە ءبىلىم باسقارمالارى بۇل باعىتتاعى ستاتيستيكانى جاقسارتۋ ءۇشىن ارنايى جوسپار قۇرىپ, جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزبەسە, العا جىلجۋ قيىن.

پاۆلودار وبلىسى