كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «اتا زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ جونىندەگى جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمنىڭ ناتيجەسى حالقىمىزدىڭ بىرلىگىن جانە ەلىمىزدى جان-جاقتى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى رەفورمالاردىڭ بارىنشا قولداۋ تاپقانىن كورسەتتى. ءبىز زاڭ ۇستەمدىگى, ادىلدىك جانە جالپىعا بىردەي مۇمكىندىك قاعيداتتارىن ۇستانىپ, ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋعا كىرىستىك. ەلىمىزدىڭ ءاربىر جاۋاپتى ازاماتىنىڭ رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋعا بەلسەنە قاتىسىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوساتىن كەزى كەلدى. كونستيتۋتسيادا بەلگىلەنگەن دەموكراتيا قۇندىلىقتارى, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ كەپىلدىكتەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسى دامۋىنىڭ ناقتى ستراتەگيالىق باعدارىن ايقىندايدى» دەگەن بولاتىن.
سودان بەرى ەلىمىزدە جان-جاقتى جاڭعىرۋ ۇردىستەرى ءجۇرىپ جاتىر. كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋدەن باستالعان بۇل رەفورما ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى. ەلدىڭ ساياسي جۇيەسى تۇبەگەيلى وزگەرىسكە ۇشىرادى: پارلامەنتتىڭ ىقپالى ارتىپ, ۇكىمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيتىلدى, قوعامدا ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولى جوعارىلادى. ەل ازاماتتارىنىڭ ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ, الەۋمەتتىك بەلسەندىلىكتەرىن كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تەتىكتەر جاسالىندى. اۋىلدار مەن اۋداندار اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ قولعا الىندى.
سونىمەن قاتار ادىلەتتىلىك, ينكليۋزيۆتىلىك جانە سىندارلىلىق قاعيدالارىنا نەگىزدەلگەن جاڭا ەكونوميكالىق كۋرس قالىپتاستى. بۇل وزگەرىستەردىڭ بارلىعى – ءبىزدىڭ الدىڭعى قاتارلى ەل بولۋىمىزعا مۇمكىندىك بەرەتىن العىشارتتار.
ەلىمىز العا قويىلعان ستراتەگيالىق باعىتتان اينىماي, بولاشاققا قادام جاساپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ساياساتىمىزدىڭ باستاپقى قاعيداتتارى – زاڭ مەن ءتارتىپ بولسا, سونى قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارلى قۋاتتى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتارى مەن دامىعان قۇقىقتىق جۇيەسى بار ادىلەتتى مەملەكەت قۇرۋ جالعاسىن تاۋىپ جاتىر. بۇل جەردە زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ تەك مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس, ازاماتتاردىڭ دا تىكەلەي مىندەتى ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. وسىعان وراي ەل تۇرعىندارى دا اتالعان قاعيداتتىڭ قوعامدا ورنىعۋىنا اتسالىسقانى ابزال.
كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ جونىندەگى رەفەرەندۋم وتانداستارىمىزدىڭ اۋىزبىرلىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگى جاڭا دەڭگەيگە شىققانىن كورسەتتى. ءبىز بۇل كورىنىستى سودان كەيىن بولعان پرەزيدەنتتىك جانە پارلامەنتتىك سايلاۋدان دا بايقادىق. ال ءبىزدىڭ اتا زاڭىمىز بۇۇ حالىقارالىق ستاندارتتارى مەن قۇقىقتىق اكتىلەرىنە تولىق سايكەس كەلەدى, ياعني ول ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋعا باعىتتالعان.
2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق سوت قىزمەتىن باستادى. بۇگىندە مىڭداعان ەل تۇرعىنى وعان ءوتىنىش-ارىزدارىن جازىپ جاتىر. مىسالى, وسى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا كونستيتۋتسيالىق سوتقا ازاماتتاردان 2 مىڭنان اسا ارىز تۇسكەن. ناتيجەسىندە, كونستيتۋتسيالىق سوت 39 شەشىم شىعارىپ, سونىڭ ىشىنەن ازاماتتاردىڭ 7 ءوتىنىشى بويىنشا ۇكىمەت پەن ۋاكىلەتتى ورگاندارعا زاڭنامانى جەتىلدىرۋ بويىنشا ۇسىنىس جازىلعان قورىتىندى شەشىمدەرى قابىلداندى. مىنە, بۇل كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ پايدا بولۋىمەن وتانداستارىمىز ءۇشىن ءوز قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋدىڭ قوسىمشا تەتىگى ومىرگە كەلگەنىن كورسەتەدى.
ەلدەگى ساياسي رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە قوعام ومىرىنە ەنگەن تاعى ءبىر ماڭىزدى جاڭالىق – پرەزيدەنتتىڭ 7 جىلدىق مەرزىمگە ءبىر رەت قانا سايلانۋى. ءماجىلىس دەپۋتاتى بولات كەرىمبەكتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي تاجىريبە 90-جىلدارى بولعان, كەيىن ول مەرزىم 5 جىلعا قىسقارتىلدى. «بۇل ۋاقىت تالابىنان تۋىنداعان قاجەتتىلىك بولاتىن. سوندىقتان كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلىپ, حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولدى. ەكىنشى تاعى ءبىر وزگەرىس – ءماجىلىستىڭ قۇزىرەتتىلىگى كەڭەيە ءتۇستى. سەگىزىنشى شاقىرىلىمداعى ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ 70 پايىزى پارتيالىق تىزىممەن, 30 پايىزى ءبىر مانداتتى وكرۋگتەردەن سايلانۋى – سونىڭ ايعاعى. ولار پارلامەنتتەگى كوپتەگەن وزگەرىسكە تۇرتكى بولدى. سونىمەن قاتار «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» دەگەن فورمۋلاعا سايكەس كەلدى. بۇدان بولەك, جوعارى اۋديتورلىق پالاتا توراعاسى جىلىنا ەكى رەت ءماجىلىس دەپۋتاتتارى الدىندا ەسەپ بەرەتىن بولدى. ويتكەنى پارلامەنت قازىرگى تاڭدا بيۋدجەتتى بەكىتەتىن نەگىزگى ورگان بولۋمەن قاتار, ونىڭ دۇرىس يگەرىلۋىن دە قاداعالاپ, اتالعان پالاتادان تالاپ ەتۋگە تولىق قۇقىعى پايدا بولدى», دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.
ونىڭ ايتۋىنشا, بيىل ءماجىلىس زاڭ شىعارۋشى ورگان رەتىندە قوعامداعى اسا وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا بىرنەشە زاڭ جوباسىنا باستاماشىلىق ەتىپ, ولاردى قابىلدادى. «قازىرگى تاڭدا ءماجىلىستىڭ وزىندە التى فراكتسيا بار. وسى وزگەرىستىڭ ىشىنەن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەتىنى – بۇل پارتياىشىلىك باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋمەن قاتار, التى پارتيا اراسىنداعى ءوزارا باسەكەلەستىكتى دە كۇشەيتە ءتۇستى. سەبەبى ەندى پارتيا وكىلدەرى قوعامداعى ماڭىزدى ماسەلەلەردى وزدەرى انىقتاپ, ۇكىمەتتى توسپاي-اق زاڭ جوبالارىنا باستاماشىلىق بىلدىرە الادى. مۇنداي قۇزىرەت پارلامەنتتە بۇرىن دا بولعان. بىراق قازىرگى كوپپارتيالىق جۇيە وسى قۇزىرەتتى ودان ءارى ءتيىمدى پايدالانۋعا ءوز اسەرىن تيگىزدى.
ءبىر سوزبەن ايتساق, كونستيتۋتسيانىڭ 33-بابىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىس – تاريحي تۇرعىدان العاندا ۋاقىت تالابىنان تۋىنداعان وتە دۇرىس شەشىم. رەفەرەندۋم ارقىلى بولعاندىقتان, ءبىز مۇنى حالىقتىڭ قالاۋى دەپ ايتا الامىز. بۇل كوپتەگەن وڭ وزگەرىسكە الىپ كەلدى. ماسەلەن, پەتيتسيا جاريالاۋدى الايىق. بۇرىن ادامدار تاراپىنان ايتىلىپ جاتاتىن تالاپتار مەن ۇسىنىستار كوپ جاعدايدا ەسكەرۋسىز قالاتىن بولسا, قازىر كەز كەلگەن ادام كوشەگە شىقپاي-اق پەتيتسيا جاريالاپ, حالىقتىڭ داۋىسىن جيناي الادى», دەيدى بولات كەرىمبەك.
ەلىمىزدەگى ءاربىر تۇرعىن حالىقتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا كەپىلدىك بەرەتىن اتا زاڭىمىزدىڭ تالاپتارىنا بويسۇنىپ, ءومىر ءسۇرۋى كەرەك. زاڭ مەن ءتارتىپ ۇستەمدىك ەتەتىن ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ ءۇشىن كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتار قوعامدىق سانانىڭ بولىنبەس بولشەگىنە اينالىپ, كۇندەلىكتى تىرشىلىگىمىزدىڭ تىرەگى بولۋعا ءتيىس.
