عالىم جايلىبايدىڭ قازىرگى شىعارماشىلىق باعىتىندا, ونىڭ ىشىندەگى ليرو-پالساپالىق ولەڭدەرى مەن ەڭ كەيىنگى جازىلعان «سودوم مەن گوموررا» اتتى سۇيەكتى شىعارماسى كىسىلىك كەلبەتتىڭ ايعىزدالۋى, جۇرەكتىڭ قارايىپ, تۇنەكتىڭ مولايۋى سەكىلدى تارازى تارتا المايتىن ماسەلەلەردى كەڭىنەن كوتەرەدى.
تۋىندىعا نەگىز بولعان – ءىنجىل مەن قۇران اياتتارىندا باياندالاتىن لۇت پايعامبار جانە ونىڭ قاۋىمىنىڭ وقيعاسى. بۇل – وتە كەڭ تاراعان ءدىني-ميفولوگيالىق سيۋجەت. عىلىمدا مۇنى سينكرەتيزم داۋىرىنە ءتان «قالىپتاسقان سيۋجەتتى» ارقاۋ ەتۋ دەپ اتايدى.
شىعىس انادولى, تيگر مەن ەۆفرات وزەندەرىندەگى مەسوپوتاميا ويپاتى, ارابيا تۇبەگى جانە افريكا ماتەريگىنىڭ سولتۇستىك-باتىس بولىگى ەجەلگى الەمنىڭ ەڭ ءىرى وركەنيەتتەرى پايدا بولعان ادامزات تاريحىنىڭ بەسىگى بولدى. تاريحتا وسى جەرلەردى مەكەندەگەن بارلىق حالىققا اللا تاعالا ادامدارعا دۇرىس جول تۋرالى حابارلاعان ءوز ەلشىلەرىن جىبەردى. بىراق كوپتەگەن حالىق وزدەرىنىڭ يەلەرىنە قارسى كوتەرىلىس جاسادى, ونىڭ ەلشىلەرىن قابىلدامادى, قۇدايدىڭ پايعامبارلارىن قۋىپ شىعاردى جانە ءولتىردى. سونداي قارعىس اتقان حالىقتاردىڭ ءبىرى ءولى تەڭىز جاعاسىندا, قازىرگى يزرايل ايماعىندا ءومىر سۇرگەن. ونى لۇت پايعامبار قاۋىمى دەيدى. قاسيەتتى جازبالارعا سايكەس لۇت بۇل حالىقتى ءناپسى باتپاعىنان ارشىپ, كىسىلىك بيىككە كوتەرۋگە جىبەرىلگەن ەلشى ەدى.
بىردە پايعامبار سودوم جۇرتىنىڭ ارەكەتتەرىنەن جيىركەنەتىنىن جەتكىزىپ, حاق تاعالاعا ء«تاڭىرىم, مەنى جانە وتباسىمدى مىنالاردىڭ ز ۇلىمدىقتارىنان قۇتقار» دەپ دۇعا قىلادى.
ءارى قاراي عالىم جايلىباي لۇت پايعامباردى قۇتقارۋ ءۇشىن كوكتەن جەرگە تۇسكەن ءۇش پەرىشتەنىڭ جايىن بايان ەتەدى. ءتاڭىرى تاعالا ونىڭ تىلەگىن قابىل قىلعان ەدى. پەرىشتەلەر جۇزدەرىنەن نۇر تامعان ءۇش جىگىتتىڭ بەينەسىندە كەلەدى.
وسى تۇستا پوەمانىڭ ماڭىزدى كەيىپكەرى بوي كوتەرەدى. ول لۇتتىڭ زايىبى – ۋاحيلا ەدى.
...سىرتقا شىعىپ جار سالىپتى ۋاحيلا:
– ۇيىمىزگە قوناق كەلىپ قالدى, – دەپ.
ءارى قاراي اقىن ۋاحيلانىڭ پورترەتىن جاساۋعا كىرىسەدى:
«حاق پايعامبار قاتىنى ەدى – ۋاحيلا,
سايتان ويعا جاقىن ەدى – ۋاحيلا.
بۇل-داعى ءبىر حاتقا تۇسكەن وقيعا –
يماندىنىڭ تىرناعىنا تاتي ما !؟».
وسى تۇستا ۋاحيلانىڭ انتوگونيستىك پوزيتسياسى انىقتالادى. پايعامبارلار اللانىڭ دارگەيىندە كەشۋلى بولعانمەن, ولاردىڭ جارلارىنىڭ ءبارى تاقۋا ەمەس ەدى. لۇتتىڭ جاعدايىندا سولاي. ءبىر كەزەكتە بۇل دەتال حاۋا انانىڭ ادام اتانى رۇقسات ەتىلمەگەن جەمىستى جەۋگە شاقىرعانىنداي بولىپ كورىنگەنىمەن, ەكەۋىنىڭ مارتەبەسى جەر مەن كوكتەي. ۋاحيلانىڭ ءدال وسى ارەكەتى كەيىنگى باقىتسىزدىعىنىڭ سەبەپشىسى بولاتىنىن اقىن استىرتىن ۇقتىرا باستايدى.
ۋاحيلانىڭ حابارى جەلدەي تارايدى. ازعان جۇرتتىڭ بارلىعى انتالاپ, لۇتتىڭ ۇيىنە كەلەدى. ءبارىنىڭ دە ويىندا جالعىز نارسە. ءناپسى توياتى. ء«اي, لۇت! ەسىگىڭدى اش! قوناقتارىڭدى بەر بىزگە», دەپ ايقايلايدى. لۇت قاتتى ساسادى.
سودان كەبىننەن تىرداي, سەنىمنەن جۇرداي سودوم جۇرتىنىڭ استە تۇزەلمەسىن ءبىلىپ, جاراتۋشى ولارعا جۇلدىز جاڭبىرىن جاۋدىرادى. لۇتتىڭ وتباسىنا قالانى تاستاپ قاشىڭدار دەپ ەسكەرتەدى.
«لۇتتىڭ جارىن ەسكە الىڭدار» دەيدى ءىنجىلدىڭ ىلكى اياتىندا [لۋكا 17:32]. راسىندا, لۇتتىڭ ايەلى كىم بولعان؟ ونىڭ الپەتى قانداي, ءناسىلى نەشىك؟ ول تۋرالى ءبىز ماع ۇلىمدار ەمەسپىز. ءبىز تەك ونىڭ لۇتپەن بىرگە شايتان شاھارىن تاستاپ شىعىپ, ەسكى كۇندەگى ەسىرگى ساتتەرىن قيماي جالت بۇرىلعان ءساتىن بىلەمىز.
...سودوم مەن گوموررا وتقا ورانادى. جالعىز لۇتتىڭ عانا وتباسى جاراتۋشىنىڭ فازىلىمەن قۇتقارىلادى. لۇت پەن ۋاحيلانىڭ قولىنان ۇستاپ, پەرىشتەلەر ولاردى قالادان الىپ شىعادى. «ارتتارىڭا قاراۋشى بولماڭدار» دەيدى پەرىشتەلەر لۇتتىڭ وتباسىنا. بىراق ۋاحيلا ول ەسكەرتۋدى ۇمىتىپ كەتەدى.
«قۇدايسىزدار قالاسىن قيا الماي تۇر,
ۇجماق مەكەن وسى – دەپ قيالداعان».
سوڭعى رەت جالت بۇرىلعانىندا ءتاڭىرى ونى تۇز مۇسىنگە اينالدىرىپ جىبەرەدى. جاراتۋشىنىڭ جازاسىن اقىن قالامى بىلاي بەينەلەيدى:
«قىران قۇستىڭ قياسى قۇزدان بولار,
قاراشادا قاق تۇرسا ىزعار قونار.
ەسى اداسقان ەسسىزدىڭ ەسكەرتكىشى
مۇزدان بولار, بولماسا تۇزدان بولار...»
ەندى اتالعان وقيعانىڭ تانىمدىق تامىرىنا گەرمەنەۆتيكالىق, سەميوتيكالىق بارلاۋ جاساپ كورەلىك. ۋاحيلا نەگە شايتان شاھارىن قيماي قالدى؟ ول پايعامباردىڭ جارى بولا تۇرا, نەگە قۇتقارىلماي قالدى؟ ۋاحيلا مەن قۇدايدىڭ اراسىنداعى بايلانىس قانشالىقتى بەرىك ەدى؟ وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋ ءۇشىن وقيعاداعى بىرنەشە مەزەتتەرگە كوڭىل ايالداتايىق.
اڭداساڭىزدار, لۇتتىڭ وتباسىن كۇناھارلار كەنتىنەن پەرىشتەلەردىڭ ءوزى الىپ شىقتى. بۇل لۇتتىڭ ءۇي-ىشىنە عانا بۇيىرىلعان باق ەدى. ۋاحيلا قولىن پەرىشتەنىڭ ءوزى ۇستاعان باقىتتى جاننىڭ ءبىرى ەدى. جالت بۇرىلىپ قاراعانعا دەيىن. بۇدان ءبىز نەنى ۇعىنامىز؟ ءتاڭىردىڭ الدىندا ەشكىمدە جايدان-جاي ارتىقشا قۇقىق بولمايدى. مەيلى پايعامباردىڭ جارى نەمەسە ۇلى بولساڭ دا, توزاق وتىنان قۇتقارىلدىڭ دەگەن سەنىمنەن الشاق بولعان ءجون. حريستيانداردا «قۇدايدىڭ «نەمەرەلەرى» بولمايدى» دەگەن ءتامسىل بار. قۇدايعا اپاراتىن باسپالداعىن اركىم ءوزى قاشاۋ كەرەك دەگەن ماعىنا جاتىر مۇندا. ايتپەسە سونداي ۇلىقتاردىڭ جاقىن ادامى بولا تۇرا, ءتاڭىردىڭ كەشىرىمىنەن تىس قالعان پەندەلەر از ەمەس. ماسەلەن, ەليسەي پايعامباردىڭ قىزمەتشىسى گيەزي, اپوستول پاۆەلدىڭ شاكىرتى ديماس, يسۋس حريستوستىڭ ون ەكىنشى شاكىرتى يۋدا يسكاريوت.
ەكىنشى, بۇل تامسىلدە قۇدايدىڭ قانشا سۇيىكتى دوسى بولعانىمەن, ونىڭ شارتتارىن ءبارىبىر ورىنداۋ كەرەك دەگەن مازمۇن مەنمۇندالايدى.
ءۇشىنشى, ارعا قيعاش كەلەتىن بارلىق ىستەن جيىركەنۋ. قولىڭمەن قارسى كەلە الماعان كۇننىڭ وزىندە, ىشتەي جەك كورۋ كەرەگى – وسى سيۋجەتتىڭ باستى نىسانى. ۋاحيلا سودومنان شىققانىمەن, سودوم ونىڭ جۇرەگىنەن شىقپاعان ەدى.
«اق قارانىڭ اراسى» اتتى پوەمانىڭ قورىتىندى بولىگىندە اقىن قالانىڭ قىزىل-جاسىل شامدارىنان جان ۇشىرا بەزىنەدى. ساق-ساق كۇلگەن سايتاندار سالتاناتىنان قاشىپ كەلىپ اقيقاتتىڭ اق شۇعىلاسىنان پانا ىزدەيدى. ءتىپتى كۇناھارلار كەنتىن تىپ-تيپىل ەتكەن جاراتقان امىرىندەي, اقىندا تاڭىرلىك دياپازوندا الەمگە ءۇن قاتادى. ارتىنشا ءوزىنىڭ ەكى-اق ءتۇستى: اق پەن قارانى عانا مويىندايتىنىن اشىپ ايتادى.
ءيا, سودوم مەن گوموررا – ينسانيات پەن سايتانيات نەكەسىنەن تۋعان قوس شاھار. ونىڭ اتى تاريحتا كۇناھارلار كەنتى دەپ ماڭگىلىك بادىزدەلىپ قالادى.
توزاقى تاستاردىڭ استىندا قالعان توزعان قالالار ادامزات ساناسىندا ۇلى ەسكەرتۋ بولىپ ساقتالارى حاق. لۇتتىڭ پايعامبارلىق ميسسياسى مەن ۋاقيلانىڭ ۋاقيعاسى – ەشقاشان بىتپەيتىن عيبرات عازالى. ع.جايلىبايدىڭ ۆارياتسياسىنداعى «سودوم مەن گوموررا» پوەماسى – ادەبيەتىمىزدىڭ جاۋھار تۋىندىلارى ساناتىنداعى سالۋالى شىعارما.
