باياندى بايلانىستار بايلامى

سوناۋ 1991 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن ەۋروپا تورىندەگى مەملەكەتتەردىڭ ىشىنەن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تانىعان گەرمانيا ەدى. ىلە ەكى ەل اراسىنداعى كەلىسىم-شارتقا وراي الماتىدا “نەمىس ءۇيى” اشىلعان بو­لاتىن. ول ءبىزدىڭ ەلدەگى نەمىس­تەرگە اتالعان مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ, كومەك كورسەتۋ ماقساتىمەن تۋىنداعان يگى شەشىم-ءتىن. سوعان وراي جۇمسالاتىن شىعىندى باستاما يەلەرى تىك كوتەرىپ العان. تەگىندە بۇل مەملەكەتتىڭ تاۋەل­سىز قازاق ەلىنە بىردەن كوڭىل اۋدا­رۋى بەكەردەن بەكەر ەمەس-ءتى. ءويت­كەنى, كوپ ۇلتتى قازاقستاندا كە­زىن­دە ءبىر ميلليوننان استام نەمىس ەتنو­سى تۇرىپ جاتتى. مۇندا, ءتىپتى تاۋەلسىزدىك تۋى كوتەرىلمەي جاتىپ-اق وسىنداعى نەمىستەردىڭ “ۆوز­روج­دەنيە” اتتى قوعامدىق قاۋىمداس­تى­عى قۇرىلعان بولاتىن. باس­تاپ­قىدا سول اتالعان قاۋىمداستىق ەكى ەل اراسىنداعى قانداي ماسەلەدە دە دانەكەر بولا ءبىلدى. ال ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن دەگەندەي, ەكى ەل ارا­سىن­دا رەسمي بايلانىس ورنىققان سوڭ, ول ەندى زاڭدى تۇردە ءوز جال­عاسىن تاپقان. ءسويتىپ جۇرگەندە بۇرناعى جىل­دىڭ كۇزىندە, ءبىزدىڭ ەلگە گەرما­نيا­نىڭ  كۇنى كەشە عانا وتستاۆكاعا كەتكەن پرەزيدەنتى حورست كەللەر رەسمي ساپارمەن كەلە قالدى. ەكى ەل باسشىلارىنىڭ سىندارلى كەزدەسۋى بارىسىندا 2009 جىلى گەرمانيا­داعى قازاقستان, ال 2010 جىلى قازاقستانداعى گەرمانيا جىلىن وتكىزۋ تۋرالى ءوزارا ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلگەن. “2009 جىلى قازاقستاننىڭ گەر­مانياداعى جىلىنىڭ ءوز ءمانى­سىندە وتكەندىگى بارشامىزعا ءمالىم. سونىڭ ناقتى ءبىر كورىنىستەرىن سەمەي ءوڭىرىنىڭ مىسالدارىنان دا ايقىن اڭعارۋعا بولادى”, دەيدى وسىنداعى نەمىستەردىڭ “ۆوزروج­دە­نيە” وبلىستىق بىرلەستىگىنىڭ ءتور­اعا­سى اناتولي ۆيزە مىرزا. ول سولاي دەي كەلىپ, “ۆوزروجدەنيە” قوعامدىق قاۋىمداستىعىنىڭ – 20 جانە الماتىداعى “نەمىس ءۇيىنىڭ” 15 جىلدىعى دا بىلتىرعى يگى شارا اياسىندا اتالىپ وتكەندىگىنە توق­تا­لا كەتۋدى ۇمىتپاعان. ءسويتىپ, قا­زاق­ستاننىڭ گەرمانياداعى جىلى ول جاقتا دا, بۇل جاقتا دا ماعى­نالى ءىس-شارالار ارقىلى كورىنىس تاپتى. – رەسپۋبليكالىق “ۆوزروج­دە­نيە” قوعامدىق قاۋىمداستىعى رەسپۋبليكا ۇكىمەتىمەن بىرلەسە وتى­رىپ, سول وتكەن جىلعى شاراعا وراي قىرىقتان استام ءىس بەلگىلەگەن بولسا, سونىڭ ءبارى دەرلىك ورىن­دالدى, – دەيدى اناتولي رۋدول­فو­ۆيچ. – قازاقستاننىڭ گەر­ما­نيادا جىلى ءوتىپ جاتقانىنان ەل قۇلاعدار بولسىن دەگەن ماقساتپەن جەرگىلىكتى تەلەديداردان حابار مەن ءباسپاسوز بەتتەرىندە ماقالالار ۇيىمداستىردىق. مادەنيەت ۇيلەرى مەن كىتاپحانالاردا تاقىرىپتىق كەشتەر مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر, كور­مەلەر, ۆيكتورينالار كوپتەپ وتكىزىلدى. ولاردىڭ سوڭى ءبىزدىڭ بىرلەستىك جانىنداعى “اينحايت” (“بىرلىك”) ۆوكالدى-اسپاپتى ءانسامبلدىڭ مازمۇن­دى ويىن-ساۋىعىنا ۇلاسىپ جاتتى. وسىنداي كەزدەسۋلەر بارى­سىن­دا جۇرەك تەربەگەن قۋانىشتى ءسات­تەر از بولمادى. ايتالىق, اباي اتىنداعى كىتاپحانادا نەمىس ادە­بيەتى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى كىتاپ­تار بارشىلىق ەكەن. ول ەندى – زاڭدىلىق. ويتكەنى, زامانىندا بۇل كىتاپحانادا حاكىم اقىننىڭ ءوزى دە بولىپ, اۋدارما تۇرىندە بولسا دا گەتە, شيللەر شىعارمالارىمەن تانىسقان, تانىسىپ قانا قويماي, سولاردىڭ قايسىبىرىن قازاق تىلىنە وتە جاتىق اۋدارعان. وتكەن جىلى, سونداي-اق مەك­تەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىن­دا­رىن­دا بولىپ, وقۋشى-ستۋدەنت­تەر­مەن ءجيى كەزدەسۋلەردىڭ ءساتى ءتۇستى.   سوندا جاستارىمىزدىڭ بىلمەككە قۇلشىنىسىن اڭعارىپ, ريزا بول­دىم. ولاردىڭ الەم حالىقتارى­نىڭ تىنىسىن تامىرشىداي تاپ باسقان تانىمىنا سۇيسىنە وتىرىپ, ەلدەر اراسىنداعى وسىنداي باي­لانىستىڭ قاي كەزدە دە قاجەت ەكەندىگىن ءتۇيسىندىم. وتكەن جىل وقيعاسىنا وسى­لاي­شا بىرەر مىسالدارمەن كوز جۇگىر­تىپ وتكەن بىرلەستىك توراعاسى بۇدان كەيىن اڭگىمە بارىسىن بيىلعى شا­راعا قاراي بۇرعان. گەرمانيانىڭ قازاقستانداعى بيىلعى جىلىنا وراي رەسپۋبليكالىق قوعامدىق قاۋىمداستىق تاراپىنان دا, بۇلار­دىڭ بىرلەستىگى تاراپىنان دا ءىس-شارالار ءتىزىمى جىل باسىندا-اق جاسالىپ ۇلگەرىلىپتى. ادەتتەگىدەي ول جەرگىلىكتى تەلەديدار حابارىنا قاتىسىپ, بيىلعى شارانىڭ وزىندىك ماڭىزىنا توقتالعان. وسى ورايدا, اناتولي رۋدول­فو­ۆيچ جەرگىلىكتى تەلەجۋرنا­ليس­تەردىڭ قۇرعاق سوزبەن شەكتەلمەي, حاباردى قىزعىلىقتى سيۋجەتتەرمەن تولىقتىرا بىلگەندىگىنە ءوز ريزا­شى­لىعىن ءبىلدىرىپ وتىردى. ماسەلەن, قالا كوشەلەرىندە گەرمانيانىڭ قازاقستانداعى جىلىنا وراي جۇرگىزىلگەن ساۋالدامالار مەن سول گەرمانيادان جەتكىزىلگەن ساپالى قۇرال-جابدىقتاردىڭ ءوڭىر ەكونو­ميكاسىن دامىتۋداعى ماڭىزىن كورەرمەن قىزىعا كورەتىندىگىنە داۋ جوق. حاباردا, سونداي-اق عىلىم مەن مادەنيەت جاڭالىقتارى دا نازاردان تىس قالماعان. ايتالىق, وسى وڭىردەگى دەلبەگەتەي دەگەن جەردە گەرمانيادان كەلگەن ەكس­پە­ديتسيا جۇمىس ىستەپ جاتقان كورى­نە­دى. الگى ەكسپەديتسيا وسى جەردەن بۇدان 3-3,5 مىڭ جىل بۇرىنعى شاح­تا ورنىن تاپقان كورىنەدى. كەيىن بۇل جەر اشىق اسپان استىن­داعى مۇراجايعا اينالۋى ابدەن مۇمكىن. سودان سوڭ الگى حاباردا ءۇش ءتىلدى – قازاق, ورىس جانە نەمىس ءتىل­دەرىن جەتىك بىلەتىن لاريسا زاحا­روۆا دەگەن نەمىس قىزى 2001 جىلى ابايدىڭ قارا سوزدەرىن الماتىدا نەمىسشە باستىرىپ شىعارسا, بيىل ول گەرمانيادا قايتا باسىلىپ شىققالى جاتقانى ايتىلادى. بۇل, ارينە, ۇلكەن جاڭالىق. كەزىندە سەمەيدە قىزمەت جاساعان, قازىردە الماتىدا تۇرىپ جاتقان لاريسا ارتاشەۆنانى ءبىز دە ءبىلۋشى ەدىك. ول كىسىنىڭ مىنا قارەكەتىن حاكىم ابايعا, اباي ارقىلى قازاق حالقىنا كورسەتىپ وتىرعان قۇرمەتى دەپ تۇسىندىك. ال سەمەيلىكتەر تارا­پىنان نەمىس حالقىنىڭ ۇلى اقى­نى گەتەگە قۇرمەت كورسەتىلگەنىنە دە ءبىرشاما جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ قالدى. ياعني, مۇندا ورتالىقتاعى ءبىر كوشەگە گەتە ەسىمى بەرىلگەن بولاتىن. بىرلەستىك توراعاسى ەكى ەل ءومى­رىنە قاتىستى مۇنداي جارقىن مى­سالدار كوپ ەكەنىن ايتا كەلىپ, سو­نىڭ جانە بىرىنە توقتالعان. كە­زىندە سەمەي وڭىرىندەگى نەمىستەردىڭ سانى 40 مىڭنىڭ ۇستىندە بولعان. قازىردە سودان 13 مىڭى قالىپتى. “ەندى مىنا ءبىر دەرەككە نازار اۋدارىڭىزشى, – دەيدى ول. – گەرمانيادا شپايحەن دەگەن قالا بار. سەمەي وڭىرىندەگى پەرەمەنوۆ اۋىلىنان سول جاققا قونىس اۋدار­عان وسى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ 80-گە جۋىعى اتالعان قالانىڭ ءبىر كا­سىپ­ورنىندا جۇمىس ىستەيدى ەكەن. سو­نىڭ ىشىندە قالالىق مۋني­تسي­پا­ليتەتكە قىزمەتكەر بولىپ كىرگەن كەشەگى جەرلەسىمىز دە بار كورىنەدى. نەمىس قىزىنا ۇيلەنگەن ءداۋىتوۆ دەگەن قازاق ازاماتى دا سول جاقتا تۇرادى. بۇلاردىڭ قاي-قايسى بول­ماسىن سەمەي وڭىرىمەن بايلا­نى­سىن ۇزگەن ەمەس. ەندى ولار سەمەي مەن شپايحەندى باۋىرلاس قالالار­عا اينالدىرۋعا كۇش سالىپ ءجۇر”. اناتولي رۋدولفوۆيچ سولاي دەي كەلىپ, كەلەسى كەزەكتە ءبىزدى ءوز­دەرىنىڭ گەرمانيانىڭ قازاقستان­دا­عى بيىلعى جىلىنا وراي جا­ساعان ءىس-شارالارىمەن تانىستىر­عان. بۇگىندە مۇنداعى قازاقستان حالقى كىشى اسسامبلەياسىنىڭ كو­مەگىمەن وبلىستا تۇراتىن نەمىستەر تۋرالى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىلىپ جا­تىر ەكەن. ونىڭ اراسىندا وسىن­داعى بىلتىرعى جىلى جاڭادان اشىلعان قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ مەكتەبىندە, قارتتار ۇيىندە, ادەتتەگىدەي مادەنيەت مە­كە­مەلەرى مەن كىتاپحانالاردا تاقى­رىپ­تىق كەشتەر مەن دوڭگەلەك ۇستەل­دەر, كورمەلەر وتكىزىلمەك. ونىڭ سوڭى “اينحايت” انسام­بلىنىڭ ونەر ساۋىعىنا ۇلاسپاق. ءسوز اراسىندا بۇل ءانسامبلدىڭ جەتەك­شىسى مارينا لياپينانىڭ كەزىندە گەرمانيادا وقىپ, ءبىلىم تولىقتى­رىپ كەلگەنىن ايتا كەتەيىك. ياعني, م.لياپينانىڭ الگىندەي كەشتەردە الىستاعى ەل تۋرالى دا ايتارى بار. وتكەن ناۋرىز ايىندا نەمىس مادەنيەتىنە ارنالعان وبلىستىق فەستيۆال وتكىزىلدى. ودان كەيىنگى جەردە “الىس تا جاقىن گەرمانيا” دەگەن تاقىرىپپەن دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىلدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ جونىنەن وتەتىن وبلىس­تىق سايىسقا نەمىس جاستارىن دايار­لاۋ ىسىنەن دە بىرلەستىك سىرت قالماق ەمەس. مىنە, جوسپارداعى ءىس-شارا ءوستىپ ءبىر-بىرىنە جالعاسا بەرمەك. سودان سوڭ وڭىرىمىزگە گەرمانيا جاعىنان كەلەتىن ءتۇرلى ونەر دەلە­گاتسيالارىن دا كۇتىپ وتىرعان جايى­مىز دا بار, دەيدى ول. سوعان وراي اتالعان ەلدىڭ سالالىق مي­نيسترلىگىنەن مادەنيەت جونىندەگى ساراپشى بۇل جاققا ارنايى كەلىپ, بىرقاتار مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ مۇمكىندىگىن الدىن الا كورىپ كەتىپتى. كەلگەنشە قوناق, كەلگەن سوڭ ءۇي يەسى ۇيالادى, دەيدى عوي قا­زاق حالقى. بۇل تۇرعىدان العاندا ەكى جاقتىڭ دا ۇيالىپ قالماي­تىن­دىعىنا نىق سەنىمدىمىز, دەيدى اناتولي ۆيزە مىرزا. ەكى ەل اراسىنداعى جالعاسا ءتۇ­سىپ كەلە جاتقان باياندى بايلانىس بايلامى, مىنە, وسىنداي. داۋلەت سەيسەن ۇلى. سەمەي.