سەمەي پوليگونى قالاي جابىلدى؟

سەمەي پوليگونىندا العاشقى اتوم بومباسى 1949 جىلى 29 تامىزدا جارىلدى. سىناق الاڭى 18 ملن گا جەردى الىپ جاتتى. ايماقتا بارلىعى 456 جارىلىس جاسالدى, ونىڭ 116-سى جەر ۇستىندە جانە اۋادا ءوتتى. بۇل 1949-1962 جىلدارى بولعان جارىلىستار ەدى. اۋا مەن توپىراق لاستاندى. ەكىنشى كەزەڭدە – 1963-1989 جىلدارى جارىلىستار جەر استىنا اۋىستى. سەمەي پوليگونىندا اۋەدە جانە جەر بەتىندە سىناقتان وتكىزىلگەن يادرولىق زاريادتاردىڭ جالپى قۋاتى 1945 جىلى حيروسيماعا تاستالعان اتوم بومباسىنىڭ قۋاتىنان 2,5 مىڭ ەسە كوپ. اتوم بومبالارىنىڭ جارىلىستارى سۇمدىق اۋىر بولدى. سەمەي ما­ڭىن­داعى رادياتسيالىق اسەر ايماعىندا تۇرا­تىن 500 مىڭداي ادام وسى سىناقتان ازاپ شەكتى.

سوڭعى ۋاقىتتا سەمەي پوليگونىنىڭ قالاي جابىلعانى تۋرالى اقپاراتتىڭ اۋقىمى كەڭەيىپ, پوليگوندى «جاپقان» ادامدار سانى كوبەيىپ كەلەدى. بىراق ءباسپاسوز بەتتەرىندە پوليگوندى جابۋ ماسەلەسىن العاش كوتەرگەن ادام – سول كەزدەگى سەمەي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كەشىرىم بوزتاەۆ دەلىنگەن. ويتكەنى ول 1989 جىلدىڭ 20 اقپانىندا كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى م.گورباچەۆكە قۇپيا حات جولداپ, «يادرولىق سىناقتار تۋرالى جۇرتشىلىققا ءتۇرلى پىكىر تارالىپ, تۇرعىندار اراسىندا مورالدىق-پسيحولوگيالىق كۇيزەلىس بايقالادى. ولاردىڭ وسىنىڭ ءبارى سىناق تۋدىرعان كەسەل, دەرتتەرمەن بايلانىستى دەۋى دە نەگىزسىز ەمەس» دەي وتىرىپ, جارىلىستاردى توقتاتۋدى نەمەسە ونىڭ قۋاتىن كەمىتىپ, جارىلىس ارالىقتارىن سيرەتۋدى, ودان ءارى جارىلىستاردى باسقا ءبىر قولايلى جاقتاردا وتكىزۋدى ءتيىستى مينيسترلىكتەر مەن مەكەمەلەرگە تاپسىرۋىن وتىنەدى. الايدا بۇل حات تۋرالى ارحيۆتە ەشقانداي مالىمەت ساقتالماعان.

سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋ تاريحىن زەرتتەۋ كەزىندە پرەزيدەنت ءارحيۆى, ورتالىق ارحيۆ جانە استاناداعى مەملەكەتتىك ارحيۆكە بىرنەشە رەت حات جولداعان ەدىك. اتالعان مەكەمەنىڭ بارلىعى 1991 جىلى 29 تامىز كۇنى جوعارعى كەڭەس سەسسياسىندا سەمەي پوليگونىن جابۋ ماسەلەسى قارالماعانىن جانە باسقا قۇ­جاتتاردىڭ جوق ەكەنىن حابارلادى. تەك اباي وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحي­ۆىنىڭ بۇل سۇراۋدىڭ توڭىرەگىندە ۇسىنعان ءارى قولدارىندا بار قۇجاتى – سەمەي وبلىستىق حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى, وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كسرو پرەزيدەنتى م.گورباچەۆقا 1990 جىل­دىڭ 29 ناۋرىزىندا جازعان حاتى. حات يەسى پوليگوننىڭ حالىققا زيانىن ايتا كەلە, يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋ تۋرالى شەشىمنىڭ شىقپاي جاتقانىن ەسكە سالىپ, قورعانىسقا زيانى بولا قويمايتىن جارىلىستاردى توقتاتۋدى سۇرايدى. الايدا بۇل حاتتا پوليگوندى جابۋ تۋرالى ءسوز جوق.

ماسكەۋگە كسرو باسشىسىنا حات جازىپ, پوليگوندى جاپقان ادام – مۇحامەدعالي سۋجيكوۆ. 1958 جىلى سەمەي وبلىسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ تاعايىندالعان مۇحامەدعالي سۋجيكوۆ جارىلىستاردى ءوز كوزىمەن كورىپ, ونىڭ زاردابىن قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ارنايى جاساقتاعان ەكسپەديتسيا باسشىسى س.بالمۇحانوۆتان ەستىپ-بىلەدى. كەيىننەن ول كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ن.حرۋششەۆ پەن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبى­رىنشى حاتشىسى ن.بەلياەۆكە «و تياجەلىح پوسلەدستۆياح يسپىتاني اتومنوگو ي تەرمويادەرنوگو ورۋجيا نا سەميپالاتينسكوم پوليگونە» دەگەن قۇپيا حات جولدايدى.

بۇل حاتتى كەيىنگى ىزدەنۋشىلەر ارحيۆتەردەن تاپپاعان, بىراق ونىڭ بار بول­عانى اكادەميك س.بالمۇحانوۆ پەن م.سۋجيكوۆتىڭ «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە 1991 جىلدىڭ 20 شىلدەسىندە جا­ريا­لانعان «بومبا دليا ترەتەي ميروۆوي ۆوينى», «انا ءتىلى» ءتىلى گازەتىندە 2001 جىلدىڭ 23 تامىزىنداعى «پوچەمۋ يا ناپيسال حرۋششەۆۋ» دەگەن سۇحباتىندا راستالادى.

سول حاتتىڭ ارقاسىندا كسرو ۇكىمەتى سەمەي حالقىنا ازداعان كومەك جاسايدى, بىراق حات جازعان وبلىس باسشىسى ماسكەۋدىڭ قاھارىنا ىلىگىپ, ونى جۇمىستان شىعارۋ ماسەلەسى قاراستىرىلا باستايدى. ءتىپتى بۇرىن قىزمەت اتقارعان اقتوبە مەن قىزىلوردا وبلىستارىندا ونىڭ جۇ­مىسى «سۇزگىدەن وتەدى». الايدا ەش ىلىك تابا الماعان بيلىك اقىرى ەكى جىل تەكسە­رۋ جۇرگىزىپ, مال باسىنىڭ قىستا كەمىگەنىن جە­لەۋ ەتىپ, «پراۆدا» گازەتىندە «سلوۆا نە سووتۆەتستۆۋيۋت دەلام» اتتى ماقالا شى­­عىپ, ورنىنان الىنادى.

پوليگوننىڭ جابىلۋىنا زور ۇلەس قوسقان «نەۆادا-سەمەي» حالىقارالىق قوزعالىسى قوعامدىق-ساياسي ۇيىمى. بۇل قوزعالىس 1989 جىلى 26 اقپاندا قۇرىلىپ, قازان ايىن­دا رەسمي تىركەلدى. رەسپۋبليكا حالقىنان كەڭىنەن قولداۋ تاپقان ۇيىم يادرولىق جارىلىستارعا قارسىلىق ءبىلدىرىپ, الەمدەگى يادرولىق قاۋىپتى جويۋدى ماقسات ەتتى جانە سەمەي پوليگونىندا يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋعا قول جەتكىزدى.

جۇرگىزىلگەن جۇمىس ءوز ناتيجەسىن بەر­دى. قازاقستان مەن بۇكىل الەمدەگى سو­عىس­قا قارسى قوعامداستىقتىڭ العاشقى جەڭىس­تەرىنىڭ ءبىرى – 1989 جىلى سەمەي پوليگونىندا جوسپارلانعان 18 يادرولىق جارىلىستىڭ 11-ءىنىڭ توقتاتىلۋى. تەك جەتەۋىن ورىنداۋ مۇمكىن بولدى, سوڭعىسى سول جىلدىڭ 19 قازان كۇنى ىسكە قوسىلدى. بۇل جەتىستىك – قازاقستان حالقىنىڭ ەرىك-جىگەرىنىڭ ناتيجەسى. 1989 جىلى 20 قاراشادا ەلىمىزدىڭ جوعارعى كەڭەسى قاۋلى قابىلداپ, سەمەي جانە جاڭا جەر پوليگوندارىنداعى يادرولىق جارىلىس توقتاتىلدى. 1989 جىلدىڭ 19 قازانىنان باستاپ كەڭەس وداعى اتوم قارۋىن سىناۋدى توقتاتتى.

ءبىز پوليگوننىڭ جابىلۋىنا سەبەپكەر بولعان سەمەي وبلىسىنىڭ ەكى باسشىسى تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. ولاردىڭ حات جازۋلارىنىڭ ايىرماشىلىعى بار ەدى. م.سۋجيكوۆ ماسكەۋگە جازعان حاتىن قازاقستان باسشىلىعىنا ايتپاعان, ال ك.بوزتاەۆ رەسپۋبليكا باسشىسى ۆ.كولبين بولعاندىقتان ءوز قادامىن مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىمەن كەلىسكەن. دارا شاپقان م.سۋجيكوۆ قۋدالانىپ, جالا جابىلىپ, قىزمەتىنەن الىنعان. ال ك.بوزتاەۆ بولسا قۋدالاۋعا ۇشىراماعان, ونىڭ, اري­نە, قوسىمشا سەبەپتەرى دە بولدى. بۇل كسرو بيلىگى السىرەي باستاعان كەز ەدى. ال شىن­دىعىنا كەلسەك, پوليگوننىڭ جابىلۋى­نا تانىمال قوعام قايراتكەرى ولجاس سۇ­­لەي­مەنوۆ باستاعان «نەۆادا-سەمەي» ان­تيادرولىق قوزعالىسى زور ۇلەس قوستى.

بۇل جەردە قازاقستان ۇكىمەتى دە باتىل­دىق تانىتتى. 1991 جىلدىڭ 6 مامىرىندا پرەزيدەنت اپپاراتى كسرو پرەزيدەنتىنىڭ سەمەي پوليگونىندا جارىلىستاردى تولىق توقتاتۋ تۋرالى جانە پوليگوندى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنا اينالدىرۋ, سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى حالىققا وتەماقى تولەۋ ءۇشىن 1,2 ملرد رۋبل كولەمىندە قار­جىنى 1991-1995 جىلدار بويى ءبولۋ, وسى جىلدارعا ارنالعان الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكا­لىق ءوسۋ, تۇرمىس دەڭگەيىن كوتەرۋ مەن مە­ديتسينالىق قىزمەتتى جاقسارتۋعا مەم­لە­كەتتىك باعدارلاما قابىلداۋ جونىندە جار­لىق جوباسى دايىندالدى. وكىنىشكە قاراي, التى اي بويى ماسكەۋدەن ەش حابار بولمادى.

1991 جىلدىڭ 29 تامىزى. پرەزيدەنت اپپاراتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كۇندەلىك­تى جۇمىسىنا كەلدى. ول كەز كوشە دەموكرا­تياسىنىڭ شارىقتاپ تۇرعان كەزى, تالاپتارىن ترانسپاراتقا جازىپ العان ادامدار پرە­زيدەنت رەزيدەنتسياسىنىڭ الدىندا تۇراتىن. ونەركاسىپ ورىندارىندا باس­شى سايلاۋى دا داۋ, شەشىم شىعارۋ دا تار­تىس بولىپ تۇرعان ۋاقىت. ول كەزدە قازىرگىدەي ينتەرنەت جوق, اقپاراتتى كۇندىز ءار كا­بينەتتە سايراپ تۇراتىن راديودان ەستي­مىز. سول كۇنى «نەۆادا-سەمەي» قوزعا­لى­سىنىڭ ۇيىمداستىرۋى­مەن كەشكى ساعات 5-6 شاماسىندا ۇلتتىق عى­لىم اكا­دەمياسى عيماراتىنىڭ الدىندا شەرۋ ۇيىم­داستىرعالى جاتقانىن ەستىدىك. حالىق نارازىلىعى شەكتەن شىعىپ كەتكەن جاعدايدا تاياقتىڭ ءبىر ۇشى بيلىككە تيەتىنى بەلگىلى. ال شەرۋدىڭ ەكى جىلدان بەرى ەلدى ۇلى دۇبىرگە ەلەڭدەتىپ, ءتىپتى تالاپتارىن وزگە يادرولىق ەلدەرگە دە جەتكىزىپ جاتتى. ونىڭ ۇستىنە كوپتىڭ اشۋىن باساتىن, ءۇيدى-ۇيلەرىنە تاراتاتىن ءبىر قۇرال كەرەك بولدى. ول ءۇشىن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ جونىندەگى پرەزيدەنت جارلىعىنىڭ جوباسىن ازىرلەي باستادى. ارينە, مۇنداي زاڭ-جارعىلاردىڭ ءبىر كۇندە دايىندالمايتىنى بەلگىلى. كەم دەگەندە ءبىر اي ۋاقىت قاجەت. مينيسترلىكتەر, وزگە دە ءتيىستى ورگان­داردىڭ قولدارى جينالىپ, پرەمەر-مينيستر, اپپارات باسشىسىنىڭ كەلىسىمىمەن جارلىق پرەزيدەنتكە بەرىلەدى. بۇل جارلىقتى دايىنداۋ جالعىز ناردىڭ كوتەرەر جۇگى ەمەس ەدى. سونى بىلسەك تە, ەگەر جينالعان توپتىڭ اشۋى شەكتەن شىعىپ كەت­كەن جاعدايدا, تىم قۇرىسا حالىقتىڭ الدى­نا شىعىپ: «مىنە, جارلىق دايىندا­لىپ جاتىر. جوعارىداعىلاردىڭ ءبارى تانى­سىپ, قولدارىن قويعاننان كەيىن, ماس­كەۋ­دىڭ كەلىسىمىن العان سوڭ پوليگون دا جابى­لا­دى. قاراپ وتىرعان جوقپىز, جۇمىس ىستەۋ­دە­مىز» دەپ ايتىپ, ۇيلەرىنە تاراتاتىن سايا­سي قۇرال بولار دەگەن نيەتپەن دايىندالىپ ەدى.

جارلىقتىڭ نۇسقاسىنا تۇسكەن قولدار كوبەيگەن سايىن, ءبىزدىڭ دە تۇساۋى شەشىلگەن اتتاي ادىمىمىز كەڭىپ, ىسكە قىزىعا كىرىسە باستادىق. بىراق الدا ەڭ قيىن دا, ءبىتىمى جەڭىل سوقپايتىن شارۋا جارلىقتىڭ نۇسقاسىن پرەزيدەنتتىڭ قولىنا جەتكىزۋ مىندەتى قالعان ەدى.

سۇراستىرىپ كورسەك, پرەزيدەنت ءوز كابينەتىندە ەمەس, تۇستەن كەيىن باستالعان جوعارعى كەڭەستەگى جيىندا وتىر ەكەن. ورايىن تاۋىپ, سەسسيادا وتىرعان پرەزي­دەنتكە كومەكشىلەرى ارقىلى جارلىق جوباسىن تابىستاپ كەتتىك. ەندى تەك كۇنى بويعى جۇگىرىستىڭ اقىرىن كۇتۋ عانا قالعان ەدى.

سەمەيدەگى يادرولىق اسكەري پولي­گوننىڭ جابىلۋى تاريحي وقيعا ەدى, ونىڭ ورىندالۋى «ساتتىلىك» دەگەن ۇعىمعا سايادى. بىرىنشىدەن, سول كەزدەگى وداقتاعى ساياسي احۋال­دىڭ سەبەبى ءتيدى – گورباچەۆ پەن ەل­تسين­نىڭ بيلىككە تالاسى باستالعان ەدى. تامىز ايىنداعى ساياسي وقيعالار كەزىندە جوعار­عى بيلىك ەسەڭگىرەپ قالعان ۋاقىت, اسكە­ريلەر مەن اسكەري-ءوندىرىس كەشەنى توقى­راۋدا جۇرگەن كەز. مىنە, ءدال وسى ءسات جاقسى پايدالانىلدى. ەگەر ەكولوگيا ءبولىمى «جوعارىدان تاپسىرما تۇسكەن جوق», «جارلىق ءتيىستى ادامدارمەن كەلىسىلگەن جوق» دەپ جالتاقتاپ, سوزبالاپ جۇرگەندە, بۇل جارلىق شىقپاس ەدى, ال ەسىن جيعان ماسكەۋ ەشقاشان رۇقسات بەرمەس ەدى. «قۇلاننىڭ قاسۋىنا مىلتىقتىڭ باسۋى» ءدوپ كەلىپ, ينەنىڭ كوزىنەن وتكەندەي جۇمىس بولدى. سول وتكەن كۇندەرگە قاراپ وتىرىپ, پرەزيدەنت اپپاراتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ تاريحي ەرلىك جاساعانىن تۇسىنۋگە بولادى. ويتكەنى پوليگوننىڭ جابىلۋى الەم ەلدەرى الدىندا قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىز مەملەكەت ەسەبىندە ابىرويىن كوتەردى. ەلىمىزدى بۇكىل الەم تەز تانىدى.

...ساعات كەشكى التى. عىلىم اكادەمياسى عيماراتى الدىنا جينالعان حالىق كوپ. جۇزدەرىندە – اشۋ, نالا. ءبارىنىڭ تىلەگى ءبىر – سەمەي اجداھاسىنىڭ وتىن ءوشىرۋ. كوپ ىشىنەن «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ب.ءادىلوۆ, سوعىس ارداگەرى ب.اقىلبەكوۆ ءسوز سويلەپ, پوليگوننىڭ حا­لىققا, جەرگە تيگىزىپ وتىرعان زيانىن, زار­دابىن ءسوز قىلدى. پروفەسسور ي.چاس­ني­كوۆ پوليگوننىڭ رادياتسيالىق كارتالارىن, وزگە دە جاسىرىن ساقتالىپ كەل­گەن قۇ­جاتتارىن كورسەتۋدى تالاپ ەتىپ, قۇ­­پيا­لىقتان جاريالىلىققا كوشە­تىن ۋا­قىت جەتكەنىن باسا ايتتى. كوپتىڭ اشۋى ءسال سايابىرسىعان تۇستا پرەزيدەنت اكىم­شىلى­گىنىڭ وكىلدەرى قازاق كسر پرەزي­دەن­تىنىڭ «سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ جونىندەگى» جارلىعىن جاريا ەتتى. جانارلارىندا ىزا وتى ويناعان قا­لىڭ ءنوپىر ءۇشىن بۇل قۇجات قارا بۇلت اراسى­نان جارق ەتە تۇسكەن جارىق ساۋلەدەي بولدى.

كەيىن بىلدىك – پرەزيدەنت قولىنا جار­لىق نۇسقاسى تيگەندە, ءتىپتى قىزمەت ورنىنا بارماستان جوعارعى كەڭەستە وتىرىپ, تەلەفون ارقىلى وداق باسشىسى ميحايل گورباچەۆپەن تىكەلەي سويلەسىپ, كەلىسىمىن الادى. سول ساتتە-اق جارلىققا قول قويىپ, ءسۇيىنشى حاباردى شەرۋگە جينالعان حالىققا جەتكىزۋگە تاپسىرما بەرىپتى. بىلايعى كۇن­دەرى زاڭدىق قۇجاتتارعا بىرنەشە اي بويى قول قويىلىپ, ءمور باسىلماي تۇرىپ الاتىن بولسا, سەمەي پوليگونىن جابۋدىڭ قۇجات­تىق جۇمىستارى جارتى-اق كۇندە جۇزەگە اسقان.

بۇل – مەملەكەت تاريحىنىڭ ءبىر پاراعى, سول تاريحي وقيعادا ءوز قولتاڭبالارىن قال­دىرعان, سول كەزدەگى پرەزيدەنت اپپاراتىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى ۆاسيلي سۋحوۆ, پانگەرەي وسپانوۆ, قايىربەك سۇلەيمەنوۆ, ۆيكتور شكليار جانە مەملەكەتتىك كەڭەسشى يۋري ءحيتريننىڭ ەسىمدەرىن اتاعانىمىز ورىندى. بۇل تاريحي جۇمىستىڭ ۇلگى بولارلىق ەكىنشى جاعى بار. ول مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ, مينيسترلىكتەر جانە وبلىس باسشىلارىنىڭ باستاماشىل بولۋى, جاۋاپكەرشىلىكتى مويىندارىنا الىپ, حالىققا قاجەتتى شەشىمدەردى تەز قابىلداپ وتىرۋ قاجەتتىلىگى ەدى.

سەمەي پوليگونى جابىلعاننان كەيىن «سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1992 جىلعى 18 جەلتوقساندا №1787-حII زاڭ قابىلدانىپ, ۇكىمەت قاۋلىسى دايىن­دالدى. سول كەزدە رادياتسيادان ادام­­داردىڭ قالاي زارداپ شەككەندەرىن انىق­­تاۋدا ءبىراز قيىندىق تۋىنداعانى دا راس. ويتكەنى وبلىستا تۇرعانمەن دە يادرو­­لىق جارىلىستان ادام زارداپ شەك­پەۋى مۇمكىن, سوندىقتان ونىڭ ولشە­مىن بەر (بيولوگيالىق ەكۆيۆالەنتتى دوزا) كولەمىندە الۋ كەرەك دەگەن شەشىم قابىل­داندى. ال ەڭ تومەن رادياتسيالىق قاۋiپتi ايماق – سول جەرلەردىڭ بۇكiل سىناق كەزەڭiندە حالىققا 0,1-دەن 7 بەرگە دەيiن اسەر ەتەتiن مولشەرi بار رادياتسيالىق لاستانۋعا ۇشىراعان بولiگi بولىپ بەكىتىلدى. ەڭ جوعارى رادياتسيالىق قاۋiپتi ايماق – اۋماقتىڭ بۇكiل سىناق كەزەڭiندە حالىققا 35-تەن 100 بەرگە دەيiن اسەر ەتەتiن مولشەرi بار رادياتسيالىق لاستانۋعا ۇشىراعان بولiگi جاتقىزىلدى. ەڭ جوعارى رادياتسيالىق قاۋىپتى ايماققا سەمەي وبلىسىنىڭ اباي, بەسقاراعاي جانە جاڭاسەمەي اۋداندارىنىڭ, سەمەي قالا­سى اقبۇلاق, ابىرالى, العاباس, اينا­بۇلاق, قاراولەڭ جانە تاڭات اۋىلدىق وك­رۋگ­تەرىنىڭ, پاۆلودار وبلىسى ماي اۋدانىنا قاراستى اقجار جانە مالدار اۋىلدىق وكرۋگتەرىنىڭ ەلدi مەكەندەرi جاتادى.

زاڭدا حالىقتى الەۋمەتتiك جاعى­نان قولداۋ قاراستىرىلدى. اتاپ ايت­قاندا, ايەلدەرگە, بالالارعا جانە جاس­وسپىرىمدەر مەن ولاردىڭ اتا-انالارىنا بەرىلەتىن قوسىمشا جەڭىلدىكتەر مەن وتەمدەر, اسكەري قىزمەتشiلەرگە جانە ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتكەرلەرىنە بەرiلەتiن جەڭiلدiكتەر بەلگىلەندى.

اتامۇرات شامەنوۆ,

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى