سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – يۋري بەككەر
سوڭعى ۋاقىتتارى ەلىمىزدىڭ عىلىم سالاسىندا جاسالىپ جاتقان جۇيەلى رەفورمالار ناتيجەلى بەتبۇرىستارعا جول اشادى دەگەن سەنىم مول. جاڭا جۇيەنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى – مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلگەن, قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن قۇرۋ يدەياسى بولدى. جاقىندا قابىلدانعان «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭعا سايكەس ول ەلدەگى جالعىز جوعارى عىلىمي ۇيىم اتانعانى ءمالىم. القالى جيىندى اشقان پرەزيدەنت جانىنداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى» كەاق باسقارما پرەزيدەنتى اقىلبەك كۇرىشباەۆ ۇيىمنىڭ جوعارى مارتەبەسى عىلىمي قاۋىمداستىققا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنىن, قازىرگى الەمدە وركەندەۋ مەن لايىقتى باسەكەلەسۋ ءۇشىن عىلىم پراگماتيكالىق جانە ناتيجەلى بولۋى كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.
– مەملەكەت باسشىسى عىلىم ەكونوميكانى جاڭعىرتۋدىڭ الدىڭعى قاتارىندا تۇرۋى, ەلگە قىزمەت ەتۋى جانە قوعامنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە پايدا اكەلۋگە ءتيىس ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. سول سەبەپتەن, ءبىزدىڭ ميسسيامىز – ەلىمىزدىڭ جەتەكشى عالىمدارىن بىرىكتىرەتىن اۆتونومدى, تاۋەلسىز جانە ءداستۇرلى بيۋروكراتيالىق ۆەرتيكالدان تىس, مەملەكەتتىك ساياسات پەن ەكونوميكانىڭ نەعۇرلىم وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋگە ۇلەس قوسا الاتىن وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن عىلىمي ۇيىم قۇرۋ ەدى. مەملەكەتتىك اكادەميانىڭ ەرەكشەلىگى – ول اكادەميك اتاعى «مانساپ ءتاجىن» بىلدىرەتىن نەمەسە زەينەتكە شىعۋدىڭ جايلى ورنى رەتىندە قاراستىرىلىپ كەلگەن ەرەكشە مارتەبەلى ۇيىم بولمايدى. ءبىز ونىڭ قۇرامىنا قوعام قايراتكەرلەرىن, ساياساتكەرلەردى, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردى نەمەسە تابىستى كاسىپكەرلەردى المايمىز. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – عىلىمنىڭ تەك بەلسەندى كوشباسشىلارىن, ناعىز عالىمداردى, ونىڭ ىشىندە دارىندى جاستاردى بىرىكتىرۋ. ولاردىڭ ەلىمىزگە ەلەۋلى پايدا اكەلۋىنە مۇمكىندىك جاساۋدى كوزدەيمىز. قولدانىستاعى زاڭدا كورسەتىلگەندەي, اكادەميك اتانۋ – تەك كونكۋرس نەگىزىندە سايلاۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى اتاعىن يەلەنۋدىڭ باسقاشا جولى زاڭدا جوق. وسى رەتتە, اكادەميانىڭ ناقتى مۇشەلەرىنىڭ ساندىق قۇرامى كوپ بولمايتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ءادىل سايلاۋ نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ ەڭ لايىقتى, ەڭ داڭقتى عالىمدارى عانا اكادەميك بولۋى كەرەك. ءبىز اكادەميكتەر قاتارىن جاساندى «وسىرۋگە» ءتيىستى ەمەسپىز. ءتىپتى دامىعان وزىق ەلدەردىڭ وزىندە عىلىمي الەۋەتى جوعارى بولۋىنا قاراماستان, ۇلتتىق اكادەميالاردىڭ تولىق مۇشەلەرىنىڭ سانى شەكتەۋلى. ەگەر دە ءبىز, الەمدە اكادەميكتەر سانى بويىنشا ءبىرىنشى ورىنعا شىقساق تا, بۇدان عىلىمىمىز وركەندەپ كەتپەيدى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قوعامداعى بۇرىنعى داڭقى مەن بەدەلىن قايتارۋعا ارنالعان اۋقىمى زور يگى ىستەردىڭ باستاۋىندا تۇرمىز. ارينە, اتقارىلاتىن جۇمىس وتە كوپ, بىراق بۇل عىلىمنىڭ بۇكىل جۇيەسىن پروگرەستىڭ ناقتى «قوزعالتقىشىنا» جانە ەلدىڭ دامۋ فاكتورىنا باعىتتايتىن وتە قىزىقتى ءارى العىسى مول جۇمىس بولماق, – دەدى اقىلبەك كۇرىشباەۆ.
اكادەميانىڭ جاڭا مۇشەلەرىن سايلاۋ بىرنەشە ساتى بويىنشا جۇزەگە اسقان. ەڭ الدىمەن, قولدانىستاعى زاڭنىڭ اياسىندا ەل ۇكىمەتىنىڭ شەشىمىنە سايكەس قۇرىلعان وتپەلى تورالقا ءۇش اكادەميكتى سايلادى.
بۇدان ءارى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى بەكىتكەن اكادەميكتەردى سايلاۋ قاعيدالارىنا سايكەس, ەلدىڭ عىلىمي ۇيىمدارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارى ۇسىنعان ۇمىتكەرلەر اراسىنان ءۇش كەزەڭدىك سايلاۋ وتكىزىلگەن. الدىمەن ۇسىنىلعان قۇجاتتاردىڭ تولىقتىعى جانە ۇمىتكەرلەردىڭ بەلگىلەنگەن كريتەريلەر مەن تالاپتارعا سايكەستىگى تەكسەرىلىپ, ساراپتاما كوميسسياسى ءاربىر جىبەرىلگەن ۇمىتكەردىڭ ساپالىق جانە ساندىق كورسەتكىشتەرى بويىنشا قورىتىندى جاساعان. ءۇشىنشى كەزەڭدە عىلىم اكادەمياسىنىڭ تورالقاسى ءاربىر ۇمىتكەر باعدارلاماسىنىڭ وزەكتىلىگىن, جاڭاشىلدىق دەڭگەيىن, تيىمدىلىگىن, نىسانالى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋى مەن ونىڭ رەسۋرستىق قامتاماسىز ەتىلۋىن تىڭداسا كەرەك.
ساراپتاما ناتيجەلەرى بويىنشا ەڭ كوپ ۇپاي جيناعان, باعدارلامانى قورعاۋ ناتيجەلەرى ەڭ جوعارى باعالاۋ كورسەتكىشىنە يە بولعان جانە اكادەميكتەردىڭ جالپى جينالىسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ جاسىرىن داۋىس بەرۋى ارقىلى جالپى سانىنىڭ كەمىندە ۇشتەن ەكىسى داۋىس بەرگەن ۇمىتكەرلەر عانا اكادەميك بولىپ سايلاندى.
سونىمەن جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, ۇكىمەت شەشىمىنە سايكەس قۇرىلعان وتپەلى تورالقا سايلاعان ءۇش اكادەميكتى قوسا العاندا 9 بىردەي عالىمعا پرەزيدەنت جانىنداعى ۇعا اكادەميگى توسبەلگىسى تابىستالدى.
عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك جينالعاندارعا بەينەقۇتتىقتاۋ جولداپ, عالىمدارعا اكادەميك اتاعىن راستايتىن كۋالىك پەن ارنايى توسبەلگىنى ۆيتسە-مينيستر دارحان احمەد-زاكي تابىس ەتتى. ءمينيستردىڭ بەينەقۇتتىقتاۋىندا اكادەمياعا ايرىقشا مارتەبە بەرىلۋى ەل تاريحىنداعى وتە ماڭىزدى بەتبۇرىس ەكەندىگى, وتاندىق عالىمداردىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرى مەن ونەرتابىستارى مەملەكەت يگىلىگىنە اينالۋى قاجەتتىگى ايتىلعان. مينيستر 2023-2025 جىلدارى ارالىعىندا عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمى ەداۋىر ۇلعايعانىن, عىلىمدى دامىتۋ ەڭ الدىمەن عالىمداردى قولداۋدان باستالاتىنىن, اسىرەسە, عالىمداردى الەۋمەتتىك قولداۋعا ايرىقشا نازار اۋدارىلاتىنىن مالىمدەدى.
پرەزيدەنت جانىنداعى ۇعا اكادەميگى توسبەلگىسى قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇلتتىق قۇرىلتاي, عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەس مۇشەسى اقىلبەك كۇرىشباەۆقا, پرەزيدەنت جانىنداعى عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستىڭ مۇشەسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى, عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەس مۇشەسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم جانە تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اسقار جۇمادىلداەۆقا, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, «ۇلتتىق نەيروحيرۋرگيا ورتالىعى» باسقارما توراعاسى, ءال-فارابي اتىنداعى عىلىم جانە تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى سەرىك اقشولاقوۆقا تابىستالدى.
وتپەلى تورالقا سايلاعان وسى ءۇش اكادەميكتەن بولەك جوعارى قۇرمەتكە يە بولعان 6 عالىم اكادەميك اتاندى. ولاردىڭ ساپىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, «Persona» حالىقارالىق كلينيكالىق رەپرودۋكتولوگيا ورتالىعىنىڭ باسشىسى ۆياچەسلاۆ لوكشين, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, عىلىم جانە تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى تىلەكقابىل رامازانوۆ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور, «وسىمدىكتەر بيولوگياسى جانە بيوتەحنولوگياسى ينستيتۋتى» مولەكۋلالىق گەنەتيكا زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەرلان تۇرىسپەكوۆ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, جاس عالىم, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ «يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى» استانا فيليالىنىڭ ديرەكتورى ماكسيم زدوروۆەتس, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, جاس عالىم, PhD, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى سۇراعان دوربەتحان, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, PhD, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى دارحان ءبىلالوۆ بار.
ايرىقشا قۇرمەتكە يە بولعان عالىمدار – عىلىمنىڭ ءار سالاسىندا ەلەۋلى تابىسقا جەتكەن جاندار. ءىس-شاراعا قاتىسقان الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ازامات قالدىبەكوۆ ەل عىلىمى مەن مادەنيەتىنىڭ ورتالىعى سانالاتىن الماتى ونەرتابىس يەلەرىنە قاشاندا قولداۋ كورسەتەتىنىن ايتىپ, قالا باسشىسىنىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى.
ەربولات دوساەۆ قۇتتىقتاۋىندا الماتى قالاسىنىڭ ەلدەگى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ نەگىزگى ورتالىعى ەكەندىگىن ەسكە سالىپ, اكادەميانىڭ ماقساتتارى قالا دامۋىنىڭ نەگىزگى باعدارلامالارىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن باسا ايتتى. ول جاڭا اكادەميكتەردى لايىقتى اتاقتارىمەن قۇتتىقتاپ, عالىمداردىڭ وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقاندىعىن اتاپ وتكەن.
ء«بىزدىڭ الدىمىزعا قويىلعان ۇلكەن تالاپ بار. وتاندىق عىلىم تالاي جىل داعدارىسقا ۇشىرادى, ارادا ۇلكەن ىركىلىس بولدى. مۇنىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ۇلكەن جۇمىستار جاسالۋى كەرەك. عىلىمعا نازار اۋدارۋدىڭ وزىندىك يندەكستەرى بار. كەيبىر كورسەتكىشتەر بويىنشا الەمدىك ورتاشا دەڭگەيدەن دە ءتۇسىپ كەتكەن كەز بولعان. سوعان قاراماستان سوڭعى جىلدارى قايتا ەڭسە تىكتەپ كەلەمىز. عىلىمي جوبالارعا اۋقىمدى قارجى بولىنە باستادى. ەگەر عىلىمعا تازا كوڭىلمەن كەلسەڭىز, لايىقتى يدەياڭىز بولسا, تالاپتانساڭىز جول اشىق. مۇنى عىلىمعا دەن قويعىسى كەلەتىن جاستار بىلۋگە ءتيىس. عىلىمعا اياق باساتىن ءسات ناق وسى كەز. سەبەبى بىزدە عالىمدار كوپ ەمەس. يۋنەسكو-نىڭ كورسەتكىشى بويىنشا, ەلىمىزدە ميلليون ادامعا شاققاندا 600 عالىمنان عانا كەلەدى. الايدا الەمدىك ورتاشا كورسەتكىش ميلليون ادامعا شاققاندا 1 300 عالىم. دەمەك قازىر جاستار ءۇشىن مۇمكىندىك مول», دەيدى پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى اتانعان ماتەماتيك-عالىم سۇراعان دوربەتحان.
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميكتەرىن كونكۋرستىق سايلاۋدىڭ كەلەسى كەزەڭى الداعى ايلاردا وتكىزۋ جوسپارلانعان. ونىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس عىلىمنىڭ بارلىق نەگىزگى باعىتى بويىنشا اكادەميكتەر قۇرامى قالىپتاساتىنى ايتىلدى.
ءىس-شارا اياسىندا پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى ءوتتى. كەڭەس توراعاسى ماقسات جاباعين كەڭەستىڭ التى ايلىق جۇمىسى تۋرالى ەسەپ بەرىپ, جاس عالىمدار تاراپىنان ۇسىنىس-تىلەكتەر ايتىلدى.
