تۇيە مىلتىق تۇرلەرى

جوعارىداعى دەرەكتەردەن اتالارىمىز ەرتە كەزدە ەلى مەن جەرىن جاۋ-جاردان قورعاۋ ءۇشىن تۇيە مىلتىق (زەڭبىرەك) قولدانعانىن اڭعارامىز. كوپ جاعدايدا بۇل قارۋدى تۇيە ۇستىنە ورناتقاندىقتان «تۇيە زەڭبىرەك» دەپ اتاعان. قارۋتانۋشى, ەتنوگراف قاليوللا احمەتجان 2016 جىلى جارىق كورگەن «قازاق وتتى قارۋلارىنىڭ تاريحى» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە: «زەڭبىرەك قولادان قۇيىلىپ جاسالىپ, قازىنا ء(دارىحانا) جانە وقپان اتتى ەكى بولىكتەن تۇرادى. ءدارى زەڭبىرەكتىڭ قازىنا بولىگىنە سالىنىپ, ونىڭ تۇبىندەگى ارناۋلى تەسىك ارقىلى پىلتەمەن وت بەرىلەدى. زەڭبىرەك وعىن «توپ» («دوپ») دەپ اتايدى» دەپ جازىپتى. 

سونىمەن قاتار قازاق جاساقتارى ورتا عاسىردا بەلگە بايلاپ الىپ ءجۇرىپ اتاتىن قول زەڭبىرەك, ات ۇستىندە ەردىڭ قاپتالىنا بەكىتكەن ارنايى قۇرىلعىعا ورناتىپ اتاتىن ۇزىن زەڭبىرەك, ت.ب. قولدانعان ەكەن. مىسالى, قازاقتىڭ باتىرلىق داستانى «قوبىلاندى باتىر» جىرىندا (س.ءدىلمانوۆ نۇسقاسى) قالماق حانى ساحارانىڭ بارلىق باتىرىن شاقىرىپ, مەرگەندەر سايىسىن وتكىزەدى. ول ءۇشىن التىن باعانا باسىنا التىن جامبى ءىلىپ قويىپ, كىم اتىپ تۇسىرسە, سوعان قىزىمدى بەرەم دەپ جار سالادى.

حاننىڭ قىزىنان ۇمىتكەر نەبىر سايىسكەر مەرگەندەر كەلىپ, جامبىعا وق كەزەيدى. بىراق ەشكىم اتىپ تۇسىرە المايدى. بۇل حابار قازاق دالاسىنا دا جەتىپ, قوبىلاندى باتىردىڭ قۇلاعىنا تيەدى. جىردا ايتىلعانداي, قوبىلاندى اتامىز التىن جامبىنى قول زەڭبىرەكپەن اتىپ ءتۇسىرىپ, حاننىڭ قىزىن الىپ قايتادى. بۇل وقيعا تۋرالى جىردا:

«بۇلايشا دەپ قوبىلاندى,

ات ۇستىندە تۇرادى.

زەڭبىرەگىن قوندىرىپ,

 وڭ تىزەگە قويادى.

 كوز جەتپەيتىن قاباعىن,

 ۇزەيىن دەپ ساباعىن,

تولعاي تارتىپ قالادى.

ءبىر اتقاننان قالدىرماي,

قالماقتىڭ التىن قاباعىن

ءۇزىپ جەرگە ءتۇسىردى» (بابالار ءسوزى: ءجۇز تومدىق. – استانا: «فوليانت», 2004.

 37– توم. 238 -239 بب).

 ەردىڭ قاپتالىنا قوندىراتىن ارنايى قۇرىلعىسى بار ات ۇستىندە اتۋعا ارنالعان زەڭبىرەك.

XVIII – XIX ع.ع. تەمىردەن قۇيىلعان, ۇزىندىعى 183,6 سم.

موڭعوليا اسكەري مۋزەيى. ۇلانباتىر.

سول سياقتى قىرعىز حالقىنىڭ باتىرلىق داستانى «ماناس» ەپوسىندا باتىردىڭ «اقكەلتە» اتتى شاعىن زەڭبىرەگى بولعانى تۋرالى دەرەك بار.

«ەسىنە ءتۇستى اقكەلتە,

وزەگى بولات, اۋزى وبىر,

ءتۇتىنى تۇمان, ءدۇمى ءزىل,

كوزەسەڭ تاجال, وعى اجال,

اسىنىپ جۇرگەن اقكەلتە,

اشۋى كەلسە قىرىپسال,

شىندىعىندا زەڭبىرەك,

بابىن بىلسەڭ تىم بولەك», دەپ جىرلانادى («ماناس» ءبىرىنشى توم. قمكاب. الماتى – 1961 ج. 81-ب).

وتكەن ناۋرىز ايىندا ۇلانباتىر قالاسىنا بارعان ساپارىمىزدا اسكەري مۋزەيدەن قولادان قۇيىلعان شاپ-شاعىن ءدال وسى «اقكەلتە» زەڭبىرەكتى كوردىك. ءاتۇستى شايقاستاردا قولدانۋعا ىڭعايلى بۇل قارۋدىڭ ۇزىندىعى 44,2 سم بولسا, سالماعى 1575 گرامم ەكەن. سىرتىندا قىتايشا كونە جازۋ بار. وندا: «بۇل زەڭبىرەك 1372 جىلى جاسالدى» دەپ جازىلىپتى.

اقكەلتە زەڭبىرەك

سول سياقتى «ماناس» ەپوسىندا:

«تۇيە ۇستىنەن وق اتتى,

كۇركىرەتە بوراتتى,

تۇيە مىلتىق كۇركىرەپ», دەپ جىرلاعانداي, اتان تۇيەگە ارتىپ جۇرەتىن «جەزايىر» اتتى زەڭبىرەك قازاقتا دا بولعان. بۇل تۋرالى قازاق داستانى «ەر شوبان» جىرىندا:

«ون ەكى قۇرساۋ جەزايىر,

قارا مىلتىق جۇمساعان,

بۇ جيىننىڭ ىشىندە,

قارا نايمان جاناق بار» ( «بەس عاسىر جىرلايدى». 1-ت., 56-ب).

وسى جەزايىر تۇيە زەڭبىرەكتى وتكەن اقپان ايىندا ۇلانباتىر قالاسىنا بارعان ساپارىمىزدا شىڭعىس حان مۋزەيىنەن كوردىك. زەڭبىرەكتى تۇيەنىڭ ۇستىنە ورنالاستىراتىن ەرشىگى دە بار ەكەن (سۋرەتتە).

جەزايىر تۇيە زەڭبىرەك

ءحVىى – ءحىح ع.ع. تەمىردەن قۇيىلعان, ۇزىندىعى 217 سم.

شىڭعىس حان مۋزەيى. ۇلانباتىر.

سول سياقتى حالقىمىزدىڭ باي فولكلورى جيناقتالىپ, 2006 جىلى جارىق كورگەن «بابالار ءسوزى» اتتى جۇزتومدىقتىڭ 44-تومىنىڭ 324-بەتىندە «اقورمە» اتتى زەڭبىرەك تۋرالى مالىمەت بار ەكەن:

«تاستاي بەرىپ ساداقتى,

تارس ەتكەن دە قورس ەتكەن,

قورس ەتكەندە قان شىققان,

قانعا ەرە جان شىققان.

جاۋ تالاۋى اق ورمە

سىپىرىپ باستان الادى-اي.

ءبىرىن-ءبىرى كوزدەسىپ,

باسىپ كەلىپ سالادى-اي», دەپ جىرلانسا, 1961 جىلى الماتىدا جارىق كورگەن «ماناس» باتىر ەپوسىنىڭ 1-تومىنىڭ 130-بەتىندە: «كوك شىبىق» اتتى زەڭبىرەك حاقىندا ايتىلىپتى:

«بىلتەلىگە وت بەردى,

كوزدەپ تۇرىپ ءدال باسىن,

كوك شىبىق ءۇنى گۇرس ەتتى,

بۇرقانا كەلگەن سۇقساقتىڭ

باسىن جارىپ وق ءوتتى», دەگەن جولدار بار.

تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, قازاق جاساعى ءحىV عاسىردا قىزىلباستارمەن (پارسىلار) شايقاستا زەڭبىرەك قولدانعانى تۋرالى دەرەك بار. بۇل تۋرالى «كورۇعلى» («بوزايحان») داستانىندا:

«الاتاۋعا زەڭبىرەكپەن اتادى,

سوعىسقاندار قىزىل قانعا باتادى,

قارسى كەلگەن قىزىلباستىڭ اسكەرى,

كەلگەن جەردەن قازا تاۋىپ جاتادى», دەلىنگەن ەكەن.

ات ۇستىندە الىپ ءجۇرىپ اتۋعا ارنالعان زەڭبىرەك.

XV-XVI ع.ع. تەمىردەن جاسالعان, ۇزىندىعى 113 سم.

موڭعوليا اسكەري مۋزەيى. ۇلانباتىر.

قول اتۋعا ارنالعان مىس زەڭبىرەك

يۋان يمپەرياسى. مىستان قۇيىلعان.
سالماعى 3,55 كيلو, ۇزىندىعى 34 سم. قحر. حەيلونجان پروۆينتسياسى. 1287 ج.

قول اتۋعا ارنالعان قولا زەڭبىرەك

يۋان يمپەرياسى. قولادان قۇيىلعان.

 سالماعى 6,94 كيلو, ۇزىندىعى 35,5 سم, ۇڭعىسىنىڭ ديامەترى 10,5 سم.

قحر. شانشي پروۆينتسياسى. سيان قالاسى مۋزەيى.

ال وتكەن كۇندەر بەدەرىنە ۇڭىلسەك, قازاقتىڭ سوعىس تاريحىندا سوڭعى رەت زەڭبىرەك قولدانعان – كەنەسارى حان. بۇل قارۋلاردى كەنەكەڭە بۇقار ءامىرى سىيلاعانى تۋرالى جازبا دەرەك بار. وندا: «بۇقار حانى كەنەسارىعا 60 مىلتىق, 15 زەڭبىرەك سىيلاسا, حيۋا ءامىرى ەكى زەڭبىرەكتى وق-دارىسىمەن بىرگە بەرگەن» دەگەن مالىمەتتى كوردىك.

كەنەسارى حان وسى قارۋلاردى قىرعىزدارعا قارسى قولدانعان. وعان دالەل حاننىڭ قاسىندا بولعان نىسانباي جىراۋ جامانقۇل ۇلىنىڭ:

«ەمبىدەن العان زەڭبىرەك,

سالىپ ەرگە تەڭدەدى...» دەگەن ءسوزى دالەل بولسا, تاعى ءبىر دەرەك: تىلەگەن اتتى اقىننىڭ «كەنەسارى – ناۋرىزباي» اتتى تولعاۋىندا:

«اتتاندى ون ءتورت مىڭ قول جەر قايىسىپ,

باسى ەكەن – كەنەسارى, ءبىر زەڭبىرەك», دەگەن جىر ءماتىنى بار ەكەن («قازاق حالىق ادەبيەتى», 1996, ت.3. 200-ب).

قارۋتانۋشى قاليوللا سامات ۇلى ءوزىنىڭ «قازاقتىڭ وتتى قارۋلارىنىڭ تاريحى» اتتى ەڭبەگىندە: «كەنەسارىعا قارسى قىرعىزدار الاتاۋدىڭ ءبىر اسۋىنا قامال تۇرعىزىپ, بەكىنىپ سوعىسادى. كەنەسارى قامالدى زەڭبىرەكپەن اتۋعا بۇيىرادى» دەپ جازسا, بۇل وقيعا تۋرالى نىسانباي جىراۋ:

«قاھارلانىپ حان كەنە,

اشۋلانىپ سول جەردە,

الدىردى ەكى تۇيەنى,

شوگەرىپ سالىپ تۇيەگە,

زەڭبىرەگىن سۇيەدى», دەپ جىرلاپتى.

كەنەسارى قىرعىزعا قارسى زەڭبىرەك قولدانعانى تۋرالى ورىس پورۋچيگى گرەن: «كەنەسارىنىڭ اسكەرىندە تۇيەگە ارتىپ جۇرەتىن ءۇش ۇزىن زەڭبىرەك بولدى» دەپ جازىپتى (ق.احمەتجان. «قازاقتىڭ وتى قارۋلارىنىڭ تاريحى». استانا. «فولينات», 2016. 61-ب). وسىنداعى ەكى زەڭبىرەكتى كەنەسارى جەڭىلگەن سوڭ ورىس اكىمشىلىگى پىشپەك قورعانىسىنىڭ بەگىنە سىيلاعان ەكەن.