الايدا قازىرگى قارتتار ۇيىنە بارا قالساق, قاپتاعان قاراكوزدەردى كورەمىز. بۇل قالاي بولدى؟ «اكە-شەشەڭ جىندى بولسا دا, بايلاپ باق» دەگەن اتا-بابا وسيەتىنەن اتتادىق پا؟ ءيا, بۇل كەلەڭسىزدىكتىڭ ءتۇبىن قازىپ, تەرەڭىنە ءۇڭىلىپ كورسەك, تۇبىرىندە ءبىر كىلتيپان بار سەكىلدى...
ءماجىلىس دەپۋتاتى قازىبەك يسا ءبىر سوزىندە «15-20 جىل بۇرىن «قازاق ءۇنى» گازەتىنىڭ جۋرناليستەرى الماتىداعى قارتتار ۇيىندە ساۋالناما جاساعاندا, ولاردىڭ 97 پايىزى ورىس مەكتەبىندە وقىعان بولىپ شىقتى» دەگەن مالىمەتتى ايتقانى بار. بەلگىلى ءتىل جاناشىرى ورازكۇل اسانعازى دا «بالاسىن ورىس مەكتەبىنە بەرگەن اتا-انا قازىر قارتتار ۇيىندە وتىر», دەگەن بولاتىن. بۇل ايتىلعان سوزدەرگە باستاپقىدا قاتتى ءمان بەرمەپ ەدىك. الايدا جۋىردا استاناداعى قارتتار ۇيىنە (رەسمي اتاۋى – «شاراپات» الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى) باس سۇعىپ, ونىڭ ديرەكتورىمەن اڭگىمەلەسكەندە, بۇل جەردە تۇرىپ جاتقان اتا-اجەلەردىڭ دە باسىم كوپشىلىگى ءورىستىلدى قازاقتار ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك...
سوندا بۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ ورىس مەكتەبىندە وقىپ, ورىسشا سويلەپ, قازاقتىڭ سالت-داستۇرىنە ساي تاربيە الماعان ادامداردىڭ ءبارى اكە-شەشەسىن قارتتار ۇيىنە سۇيرەيدى دەگەن ويدان اۋلاقپىز. دەگەنمەن بۇل جايت كوڭىلگە كۇپتى وي سالعانى راس.
قازىرگى كۇنى, اسىرەسە جاس بۋىننىڭ ۇلتتىق تامىرىنان اجىراپ بارا جاتقانى بەلگىلى. ەس كىرگەن شاعىنان كوبى شەتەلدىڭ كينوسى مەن ءمۋلفيلمىن كورەدى, شەتەلدىڭ كىتاپتارىن وقيدى. قازىر ءبارى ينتەرنەتتە شەتەل بلوگەرلەرىنىڭ «ساندىراقتارىنان» موتيۆاتسيا الاتىن بولىپ ءجۇر. بالكىم كەرەگىن الىپ, كادەڭە جاراتا بىلسەڭ, ىشىندە پايدالىسى دا بار شىعار. الايدا شەتەلدىڭ تاربيەسى مەن دۇنيەتانىمىندا ءبىزدىڭ دىلىمىزگە جات ەرەجەلەر مەن ۇستانىمدار دا كوپ ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. سونىڭ ءبىرى – «بۇل ومىردە ماعان ەشكىم ەشنارسە مىندەتتى ەمەس, مەن دە ەشكىمگە ەشنارسە مىندەتتى ەمەسپىن» دەگەن تۇسىنىكتى بىرتىندەپ ساناعا سىڭىرەدى. ءيا, ءبىر قاراساڭ, ادىلەتتى ۇستانىم سياقتى. بىراق وسى «ەرەجە» كەيدە قازاقتىڭ وتباسى ينستيتۋتىن ىشتەن ىرىتۋگە دە ءوزىنىڭ كەسىرىن تيگىزىپ جاتقانىن ويلاي بەرمەيتىنىمىز وكىنىشتى.
شىن مانىندە, ءبىزدىڭ دۇنيەتانىمدا مۇنداي تۇسىنىك جوق. ءاربىر ادام اتا-اناسىنىڭ الدىندا ماڭگىگە قارىزدار. ءبىزدى ومىرگە اكەلىپ, كىشكەنتايىمىزدان ماپەلەپ وسىرگەن اكە-شەشەمىزگە جاقسىلىق جاساۋعا, قارتايعاندا ولاردى باعىپ-قاعۋعا مىندەتتىمىز. بۇل – ەڭ الدىمەن, بىزگە قۇراننان جەتكەن قاعيدا. وندا: «...ەگەر ولاردىڭ (ياعني اكە-شەشەنىڭ) ءبىرى نەمەسە ەكەۋى دە قولدارىڭدا تۇرعان كەزدە قارتايسا, ولارعا ء«ۇھ» دەپ تە ايتپا (ياعني كەيىس بىلدىرمە). سونداي-اق ولارعا زەكىمە جانە ولارعا سىپايى سويلە. مەيىرىممەن قۇشاق جايىپ بىلاي دەپ دۇعا جاسا: «قۇدايىم! ولار مەنى كىشكەنتاي كۇنىمدە قالاي ماپەلەپ وسىرگەن بولسا, ولاردى سولاي مەيىرىمىڭە بولەي گور», دەلىنگەن.
قازاقتىڭ كونەدەن جەتكەن دانالىق سوزدەرى دە بىزگە اكە-شەشەگە مەيىرىممەن قاراۋدى, ولارعا قارتايعاندا جاقسىلىق قىلۋدى ۇيرەتەدى. «قارتى بار ءۇيدىڭ قازىناسى بار», «اۋىلىڭدا قاريا بولسا, جازىپ قويعان حاتپەن تەڭ», «اتا-انانىڭ قارىزى – ۇرپاقتىڭ ومىرلىك پارىزى» دەگەن ماقال-ماتەلدەردى بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەن بالا ءوزىنىڭ پەرزەنتتىك پارىزىن ەشقاشان ەستەن شىعارمايدى, قارتايعان اكە-شەشەسىن دالاعا تاستامايدى. قوناقجايلىق, جاقىنىڭا جاناشىرلىق, اتا-اناعا, بالاعا دەگەن مەيىرىمدىلىك, وتباسىنداعى تاتۋلىق سەكىلدى ۇلتىمىزعا ءتان قاسيەتتەردىڭ ءبارى انا تىلىمىزدە, سالت-ءداستۇرىمىز بەن ۇلتتىق سانامىزدا جاتىر. قازاقى دۇنيەتانىمدا اسىرەسە اتا-اناعا جاقسىلىق قىلۋدى قاسيەتتى پارىز سانايدى. ال ونى ءبىلىپ وسكەن بالا بۇل قاسيەتتەن ەشقاشان اتتامايتىنى ءسوزسىز.
بالكىم, بۇگىنگى قارتتار ۇيىندە ءورىستىلدى قازاقتاردىڭ كوبەيۋى وسى ايتىلعان قازاقى تاربيەنىڭ جوعالۋىنان دا شىعار, كىم ءبىلسىن؟ تامىرىنان قول ۇزگەن جۇرت قاسيەتتى پارىزىن اياقاستى ەتىپ جاتىر. ء«ومىر الما-كەزەك» دەگەن شىندىققا مويىن بۇراتىندار, اتا-اناعا جاساعان ءىسى ەرتەڭ وزىنە دە كەلەرىن ويلايتىندار ازايعانى اششى دا بولسا شىندىق.
قوعامداعى مۇنداي كەلەڭسىزدىكتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ءاربىر قازاق ءوز بالاسىن قازاق مەكتەبىنە بەرىپ, قازاقى تاربيە الۋىنا, ۇلتتىق دۇنيەتانىمنان سۋسىنداپ وسۋىنە مۇمكىندىك جاساۋعا ءتيىس. بۇل – ءبىزدىڭ تاريح الدىنداعى, ۇرپاق الدىنداعى مىندەتىمىز. بالاپان ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەتىنىن ەسكەرىپ, بالا بولاشاعىن بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ بايىپتاعانىمىز ابزال.
