مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ – جاستارعا سىن

بولاشاق قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-تىلدىك ۇستانىمدارى قازىرگى جاس­تار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى تىلدىك قاجەتتىلىكتەر­مەن بايلانىستى. ەلىمىزدە جاستار سانى 6 ملن-عا جۋىق, ولاردىڭ نەگىزگى ينستيتۋتسيونال­دىق الەۋمەتتەنۋ ورتاسى – ءبىلىم بەرۋ جۇ­يە­سى, وتباسى, ءتۇرلى ساياسي, مادەني, سپورتتىق توپتار, ۇيىمدار, ۇجىمدار, دوستارى, تۋىستار, كورشىلەر, جالپى سوتسيۋم.

بىلتىرعى دەرەكتەرگە سايكەس, جوو-دا قازاق تىلىندە ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنتتەر قاتارى جىلدان-جىلعا ارتىپ جاتىر. بۇل 65,3%-دى قۇرايدى, ال ورىس تىلىندە ءبىلىم الىپ جاتقاندار ۇلەسى – 27%. ءوز كەزەگىندە اعىلشىن تىلىندە 8% ازامات وقيدى.

جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرگە سايكەس, جاس­تار­دىڭ باسىم بولىگى – 67,6 پايىزى قازاق تىلىندە ءجيى سويلەيدى, جاقىندارمەن ۇنەمى انا تىلىندە قارىم-قاتىناس جاسايدى. ولار ورىس ءتىلىن جاقسى دەڭگەيدە مەڭگەرگەن, قوعامدىق جەردە كەرەك كەزدە قولدانسا, كەيدە ءورىستىلدى سوزدەر مەن تەرميندەردى پايدالانادى. سۇرالعانداردىڭ 30,2 پايىزعا جۋىعى قوس تىلدە قارىم-قاتىناس جاسايدى نەمەسە كوممۋنيكانت ءتىلىن پايدالانادى, قازاق تىلىندە جاۋاپ بەرۋگە تىرىسقانىمەن ورىس تىلىندە كوبىرەك سويلەيدى, ياعني ساباقتا قازاقشا, ساباقتان تىس جەرلەردە, دوستارىمەن ورىسشا تىلدەسەدى. قازاق تىلىندە ءبىلىم الىپ جاتقان جاستاردى ەكى الەۋمەتتىك-تىلدىك سيپاتىنا قاراي توپتاستىرۋعا بولادى. باسىم بولىگى – قازاق ورتاسىندا قالىپتاسقان, الەۋمەتتىك ۇدەرىستەردە ۇنەمى انا تىلىندە سويلەپ, ال قال­عان ۇشتەن ءبىر بولىگى قوس تىلدە ەركىن باي­لانىسقا تۇسە الاتىن بيلينگۆ-جاستار. الاي­دا جوعارى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الىپ جات­قان ستۋدەنتتەردىڭ بارلىعى كەم دەگەندە ەكى ءتىلدى ءتۇسىنۋ جانە قابىلداۋ دەڭگەيىندە بىلەدى.

مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىنىڭ ستراتە­گياسىنا سايكەس, قوعامداعى كوپتىلدىلىك جاع­دايىنداعى وزگەرىستەر, ءبىلىم جۇيەسىندەگى وزگەرىستەر ناتيجەسىمەن ايقىن­دالعان. قازاق بولىمىندە وقيتىن جاس­تار سانى ورىس جانە اعىلشىن تىلىندە ءبىلىم الاتىن وقۋشىلاردان جالپى العان­دا باسىم. سوندىقتان نەگىزگى وزگەرىستەر قازاق­تىلدى جاس ادامدارعا باعىتتالادى. بۇل مەملەكەتتىك تىلدەگى ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىن­­دەگى وقۋلىقتار مەن قوسىمشا ماتەريالدار­دىڭ سان مەن ساپاسىنىڭ كەمشىلىكتەرى­نە بايلانىستى, ناتيجەسىندە قازاقتىلدى جاستاردىڭ ورىس جانە اعىلشىن تىلىندەگى دەرەككوزدەردى پايدالانۋى الەۋمەت­تىك-تىلدىك ۇستانىمدارىنا ىقپال ەتەدى. سونداي-اق قازاق بولىمىندە وقيتىندار, زەرتتەۋ وبەكتىسى رەتىندە, وڭىرلەردەن ۇلكەن قالالارعا شوعىرلانىپ, الەۋمەت­تىك-تىلدىك ورتاعا بەيىمدەلۋ ۇدەرىسىنەن وتەدى.

انىقتالعانداي, انا ءتىلدىڭ مارتەبە­سىن كوتەرۋ باعىتىنداعى وڭ وزگەرىستەر تەك ءبىلىم بەرۋ سالاسىمەن شەكتەلمەي, مادەنيەت جانە مەديا سالالارىندا دا قارقىن الدى. ماسەلەن, قازاق تىلىندەگى تەلەباعدارلامالار, فيلمدەر, ينتەرنەت كونتەنتتەر جانە ءباسپاسوز ماتەريالدارىن كوبەيتۋ ماقساتىندا بىرقاتار مەملەكەتتىك جانە جەكە جوبالار ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى.

بيىل «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ قا­بىل­دانىپ, قازاق تىلىندەگى كونتەنت كولە­مىن ارتتىرۋ مەجەسى دە بەكىتىلدى. بۇل باستا­مالار قازاق ءتىلىن زاماناۋي مەديا ارقى­لى ناسيحاتتاۋعا جانە قازاق ءتىلىن ۇيرە­نۋ­دى جەڭىلدەتۋ, ونى كۇندەلىكتى ومىردە كەڭى­نەن قولدانۋعا ىقپال ەتۋگە باعىتتالعان.

پرەزيدەنت ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ اتىراۋدا وتكەن ءۇشىنشى وتىرىسىندا «ەلىمىزدە قازاق تىلىنە دەگەن سۇرانىس جىل وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. قازاق ءتىلى بيزنەستىڭ, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ تىلىنە اينالا باس­تادى. بۇل ءۇردىستى ودان ءارى دامىتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ءارى توتە جولى – اعارتۋشىلىق. ەشكىمدى ماجبۇرلەمەي, كۇندەلىكتى ومىر­دەگى قاجەتتىلىكتى ارتتىرۋ ارقىلى ءتىلى­مىزدىڭ تۇعىرىن نىعايتا بەرەمىز. مەم­لەكەتتىك تىلگە قاتىستى قۇر سوزدەن ەشتەڭە شىقپايدى. ەڭ باستىسى, ناقتى ءىس بولۋى كەرەك» دەگەنى ەلدەگى كوپ باستاماعا سەرپىن بەردى.

بۇگىندە قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن بيىك­تەتىپ, ونىڭ قۇزىرەتىن ءىس جۇزىندە نى­عايتۋدا نەگىز بولعان باستاما – «مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ» باعدارلاماسى. باعدارلاما اياسىندا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ كۋرستارى ۇيىمداستىرىلىپ, قازاق تىلىندەگى رەسمي قۇجاتتار اينالىمىن ۇلعايتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. سونىمەن قاتار قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ ءۇشىن جاڭا ادىستەمەلەر مەن وقۋ قۇرالدارىن جاساقتاۋ جۇيەلى جۇرگىزىلەدى.

ال قازاق ءتىلىن وقىتۋدىڭ ادىستەمە­لىك بازاسىن جەتىلدىرۋ, ءتىل ساياساتىنا قاتىس­تى زەرتتەۋلەردى جۇزەگە اسىرۋ جانە قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىگىن, گرامماتيكاسىن جانە ­تەرمينولوگياسىن جاڭارتۋ بويىنشا ء­«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتي­كا­لىق ور­تالىعى قارقىندى جۇمىس ىستەپ كەلەدى.

«ونلاين قازاق ءتىلى كۋرستارى» اتاۋىمەن قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋ ماقساتىندا بىرنەشە ونلاين پلاتفورما مەن كۋرس ىسكە قوسىلدى. بۇل پلاتفورمالار مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن ۇيرەنۋدى قالاعان بارلىق ازا­ماتقا, اسىرەسە شەتەلدەگى قازاق دياسپو­را­سىنا ۇلكەن مۇمكىندىك بولدى. ويتكەنى ين­تەر­اكتيۆتى ادىستەردى قولدانۋ ءتىل ۇيرەنۋدى جەڭىلدەتىپ, مەيلىنشە قىزىقتى ەتەدى.

جوعارىدا اتاپ وتكەن بۇل باعدار­لا­مالار مەن جوبالار قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا جانە ونىڭ قوعامداعى ءرولىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان كەشەندى شارالاردىڭ ءبىر بولىگى عانا.

جالپى, «اشىق نقا» پورتالىنىڭ ستاتيستيكاسى بويىنشا ۇلتتىق حالىق ساناعىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 5 جاس­تاعى جانە ودان جوعارى جاستاعى حا­لىق 13 768 406 ادام (80%-ى) مەملەكەت­تىك ءتىلدى مەڭگەرگەن, ال ونىڭ ىشىندە كۇندە­لىكتى ومىردە قولداناتىندارى 8 472 661 (49,3%-ى) ادام سانىن قۇرايدى. بۇل كور­سەتكىش حالىقتىڭ باسىم بولىگىنىڭ قازاق ءتىلىن اۋىزشا تۇسىنەتىنىن, ەركىن وقيتىنىن, ەركىن جازاتىنىن كورسەتتى.

سونداي-اق 2022 جىلى جۇرگىزىلگەن ەلىمىزدەگى ءتىل ساياساتى ماسەلەلەرى بويىنشا الەۋمەتتىك جانە اناليتيكالىق زەرتتەۋدىڭ ناتيجەلەرى وزگە ەتنوس وكىلدەرىنىڭ 0,4%-ى قازاق ءتىلىن انا ءتىلى رەتىندە كورسەتكەن ­(2020 جىلى – 1%, 2021 جىلى – 1,2%). دەگەن­مەن قازىرگى تاڭدا حالىقتىڭ مەملەكەت­تىك ءتىلدى مەڭگەرۋ كورسەتكىشى بويىنشا وڭىر­لەر اراسىندا بىرىڭعايلىلىق جوق. بۇل ءتيىستى ءوڭىردىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋ ەرەكشەلىگى مەن تۇرعىنداردىڭ ەتنوستىق قۇرامىنا بايلانىستى. مىسالى, زەرتتەۋ ناتيجەسىنە سۇيەنسەك, قازاق ءتىلىن مەڭگەرگەن رەسپوندەنتتەردىڭ كوبى – اتى­راۋ (78,8%), ماڭعىستاۋ (76,1%), جام­بىل (74,1%), قىزىلوردا (73,2%) وبلى­سىنىڭ تۇرعىندارى. قازاق ءتىلىن ءتيىستى دەڭ­گەيدە مەڭگەرمەگەندەردىڭ ۇلەسى – سولتۇستىك قازاقستان (8,2%), قوستاناي (9,0%), قاراعاندى (6,5%) وبلىسىنىڭ تۇر­عىن­دارىنا تيەسىلى بولدى.

ايدار حاميت,

الەۋمەتتانۋشى