ماسەلەنى شەشۋدىڭ كوزى رەتىندە اتالعان ماقالادا, بالقاش كولى ماڭىنان اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋدى مامانداردىڭ پىكىرىنە سۇيەنىپ دالەلدەپتى. ايتسە دە ءبىزدىڭ حالقىمىز سەمەي پوليگونىنىڭ زاردابى مەن چەرنوبىل اپاتىنان قورقىپ قالعانى راس. اەس سالۋعا تۇسىنىستىك بولعانمەن, ەگەر سول اەس-ءتى سالۋ سولتۇستىكتەگى كورشىمىزگە تاپسىرىلسا قالاي بولماق؟ قۇرىلىستىڭ 10 ەمەس 15 جىلعا سوزىلارى انىق, سوندا وراسان قاراجات جۇمسالعان اەس-ءتىڭ راحاتىن ءبىزدىڭ ەل قاشان كورەدى؟ جىل سايىن (3%) ءوسىپ كەلە جاتقان ەنەرگيا تاپشىلىعىن اەس-پەن شەشەمىز دەۋ قالاي بولماق؟
وسى كەزدە قازىر ۇستەمەلەپ ءورىس الىپ كەلە جاتقان كۇن مەن جەلدىڭ ەنەرگياسىن پايدالاناتىن, ەش زيانسىز, ەنەرگەتيكالىق رەسۋرسى مول ستانتسيالاردى سالۋ ناقتى قولداۋ تاپپاي وتىر. كۇن جانە جەل ەلەكتر ستانتسيالارى 1-1,2 جىلدا سالىنىپ, بىردەن قولدانىسقا تاپسىرىلادى. اسىرەسە كۇن جانە جەل ەلەكتر ستانسالارىن سالۋعا وڭتۇستىك ايماقتىڭ جەرى قولايلى, وندا باسقا ماقساتتا قولدانىلماعان بوس جەر جەتكىلىكتى.
مەن 2005 جىلدان باستاپ تەحنيكالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە جەل گەنەراتورى روتورىنىڭ جاڭا كونسترۋكتسياسىن جاساپ شىعاردىم. وعان قازاقستاننىڭ 7 پاتەنتى, حالىقارالىق ەۋروپا پاتەنت ۇيىمىنىڭ 2 پاتەنتى جانە سونىڭ نەگىزىندە ەۋروپانىڭ بىرنەشە ەلىنىڭ, ماسەلەن, گەرمانيا, دانيا, ۇلىبريتانيا, نيدەرلاند, فرانتسيا, يسپانيا, تۇركيا, رەسەيدىڭ, ودان بولەك جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, قىتاي, ءۇندىستان جانە اقش ەلدەرىنىڭ ۇلتتىق پاتەنتى الىندى.
گەنەراتور روتورىنىڭ جاڭا ۇلگىسى, ۇزدىك جوبا رەتىندە ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ «ۇلگىلى پراكتيكا» پاۆيلونىندا كورسەتىلدى. اتالعان ۇلگى 2018 جىلدان باستاپ, «جەر-الەم» پاۆيلونىنىڭ بەسىنشى قاباتىنداعى جەل ەنەرگەتيكاسى بولىمىندەگى كورمەدە تۇر.
بۇل جەل اعىنىنىڭ كينەتيكالىق كۇشىن ەنەرگياعا اينالدىرۋشى قوندىرعىلاردىڭ باسىمدىلىعىن, جەل قالاقتارىنىڭ كونسترۋكتسيالىق ارتىقشىلىعىن انىقتايدى. جەلقالاق نەگىزى – شىعىر. قازىرگى كەزدە جەل دوڭعالاعىنىڭ كونسترۋكتسياسى ءوز تەحنيكالىق مۇمكىندىك شەگىنە جەتتى (جەلقالاقتىڭ ۇزىندىعى 80–112 مەتر, سالماعى 7 توننا). قولدانىستاعى روتورلاردىڭ ءتۇزۋ جەلقالاقتارى گەنەراتوردىڭ نەگىزگى بىلىگىن تىكەلەي اينالدىرادى. وسى كەزدە جەلدىڭ كينەتيكالىق ەنەرگياسى F جەلقالاقتىڭ جۇمىر ۇرشىقباسقا بەكىتىلگەن ءبىر تىرەگى ارقىلى نەگىزگى بىلىكپەن گەنەراتورعا بەرىلەدى.
سونداي-اق جاڭا جەلقالاقتىڭ قولدانىستاعى ءتۇزۋ جەلقالاقتان ارتىقشىلىعى نەمەن ولشەنەدى دەگەندە, «قايقى جەلقالاق» كونسترۋكتسياسىندا شىعىردىڭ جاڭا قۇرىلىمى قولدانىلعان. وسى سەبەپتى جەل اعىنى جوعارعى تيىمدە پايدالانىلادى. تىزە ءيىندى جەلقالاقتا نەگىزگى كۇش F1 ولشەمى, ەندى جەلقالاقتىڭ قىسقا بولىگىندە وزەك بىلىگىنىڭ F2 قوسىلۋىنا بايلانىستى ۇلعايادى. جاڭا جەلقالاققا وزەك بىلىگىنىڭ جالعانۋى, قوسىمشا كۇشتىڭ (F = F1 + F2) نەگىزىن قۇرايدى. قوسىمشا كۇش وزەك بىلىگىنىڭ ۇزىندىعىنا تىكەلەي تاۋەلدى, ايتسە دە ول 0,20-5 م اسپاۋى قاجەت. ال جاڭا جەلقالاقتىڭ قولدانىستاعى تەحنيكالىق جەتىستىگىنە كەلسەك, جەل ەنەرگياسىن پايدالانۋ كوەففيتسيەنتى مەن گەنەراتوردىڭ كۇشى ارتادى. سونىمەن قاتار جەلقالاقتىڭ ۇزىندىعىن قىسقارتۋ ارقىلى, گوندولانىڭ جانە تۇعىردىڭ سالماعىن شاعىنداۋعا بايلانىستى, جەل قوندىرعىلارىنا قولدانىلاتىن ماتەريالداردىڭ قۇنى تومەندەيدى. سونداي-اق جەل ەلەكتر ستانسالارى وندىرەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ وزىندىك قۇنى تومەندەپ, جىلۋ جانە اتوم ەلەكتر ستانسالارىنان شىعاتىن قالدىقتار ازايادى. جەلقالاقتى گەنەراتورلاردىڭ ەلەكتر وندىرۋدەگى تيىمدىلىگىنە بايلانىستى باسقا ەنەرگيا ءوندىرۋشى سالالارىمەن تەڭدەسىپ, جەل ەنەرگەتيكاسىنىڭ قولدانىسى ارتادى.
«قايقى جەلقالاق» روتورى الماتى وبلىسىنىڭ قاپشاعاي جانە ەڭبەكشىقازاق اۋدانى پوليگوندارىندا 2017–2020 جىلدارى سىنالىپ, ول ءتۇزۋ جەلقالاقتى گەنەراتوردان 15–50 پايىز ارتىق توق وندىرەتىنى انىقتالدى. جاڭا جەلقالاق كونسترۋكتسياسىنىڭ پاتەنتتىك قۇجاتتارى مەن پوليگوندا وتكىزىلگەن سىناق ناتيجەلەرى گەرمانيانىڭ گامبۋرگ قالاسىنداعى تەحنيكالىق ساراپتاما ينستيتۋتىندا باياندالىپ, وڭ ماقۇلداۋ تاپتى. الايدا جەل ەنەرگەتيكاسىن پايدالانۋدا وتە ۇستەمەلى توق بەرەتىن «قايقى جەلقالاق» روتورىن تاجىريبەدە قولدانۋ ءۇشىن ونىڭ وندىرىستىك ۇلگىسى جاسالىپ, ول قۋاتتى (0,5-1,0 مۆت) جەل قوندىرعىسىنا جالعانىپ, دالادا سىناقتان وتكىزىلۋى قاجەت. ال مۇنداي قاراجات مەندە جوق. ونداي اۋماقتى جۇمىستى اتقارۋعا, مەملەكەتتىڭ قارجىلاي قولداۋى قاجەت. سوندىقتان وسى باعىتتا جاساعان ارەكەتىم ازىرشە ناتيجەسىز قالىپ وتىر.
شاراسىز جاعدايعا بايلانىستى شەت ەلدەردىڭ بىرىندە پاتەنتتەرىمە حالىقارالىق قۇقىقتى ليتسەنزيا بەرۋىنە ءوتىنىش جاسادىم. ونداي قۇجات الۋعا مۇمكىندىگىم جوعارى. بۇل كەزدە ليتسەنزيالى پاتەنتتى ساتۋعا تۋرا كەلەدى. مۇندايدا ەلىمىزگە وراسان زور ابىروي, پايدا اكەلەتىن تەحنيكالىق جاڭالىقتىڭ بارلىق قۇقىعى باسقا ەلگە كوشەدى.
تاۋسىلماس, تەگىن ەنەرگيا قورى بار, تەز ارادا ىسكە قوسىلاتىن كۇن مەن جەل ەنەرگياسىن پايدالانۋ ستانسالارىن سالۋ قاجەت. 1200 مۆت قۋاتتى اەس-ءتى, قارىمى 5 مۆت 240 جەل قوندىرعىسى, ال ەگەر قۋاتى 7,5 مۆت قوندىرعى سالىنسا, نەبارى 160 جەل گەنەراتورلارى تولىق قامتاماسىز ەتە الادى. وسى كولەمدەگى جەل ستانساسىن سالۋعا جوڭعار جوتاسىنىڭ كۇنگەي ەتەگىندەگى شەڭگەلدى اۋىلىنان شىعىسقا قاراي از ايماق جەتكىلىكتى بولار ەدى. قولدانىسقا ەنە باستاعان قورداي, شۋ-ىلە اسۋلارى, تالاس, قاراتاۋ جوتالارىنىڭ ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارى ءالى قاجەتتى شامادا ارشىلعان جوق.
ءبىز كونسترۋكتسياسىن جاساعان, جاڭالىعى پاتەنتتەرمەن بەكىتىلگەن, جەل الاڭقايلارىندا سىنالعان «قايقى جەلقالاق» روتورى, گەنەراتورلاردىڭ بەلگىلەنگەن قۋاتىن تۇراقتى 25–30 پايىز ارتتىرادى. ول جەل قوندىرعىلارىنا كەتەتىن ماتەريالداردى, وندىرەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ وزىندىك قۇنىن ازايتۋعا, پايدالاناتىن جەر كولەمىن ۇنەمدەۋگە ۇلكەن مۇمكىندىك تۋعىزادى.
بۇل بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن وركەندەتكەن كەزدە, كومىرتەگىنى پايدالاناتىن جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى شاعىندالىپ, زياندى سو2 ازايادى. كليماتتىڭ جىلىنۋى كەميدى, ال جەل ەنەرگەتيكاسىن پايدالانۋ جوعارعى دەڭگەيگە كوتەرىلەدى.
بلوك شايكەنوۆ,
كونسترۋكتور
الماتى
