ءجىپسىز بايلانىپ, جىكسىز بىرىككەن

اتالعان ويىنداردىڭ باستى ءرامىزى رەتىندە كۇنباستى سالت اتتى بەي­نە تاڭدالىپ الىنعان. بۇل بەلگى دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارىن وتكىزۋشى ەلدەردىڭ بارلىعىندا قولدانىلىپ كەلەدى. قويۋ قىزىل تۇسپەن بويالعان لوگو­تيپتىڭ جالپى ءپىشىن سۇلباسى كوش­پەلىلەر قولدان جاساعان تۇر­مىستىق بۇيىمنىڭ ساندىك ەلە­مەنتتەرىنە ۇقسايدى. بەلگىنىڭ كۇنباستى سالت اتتى بولۋىنىڭ وزىنەن-اق سپورتتىق ويىن­دار­دىڭ باسىم بولىگى ات ۇستىندە بولاتى­نىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ءارى ول ءتورت تۇياعى ءتورت شۋ­ماق ولەڭگە ۇقساعان جىلقىمەن ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەندەپ كەلە جاتقان حالقىمىزدىڭ تاريحىنىڭ دا ءبىر كورىنىسىن ايعاقتاپ تۇرسا كەرەك.

ات تۋرالى اڭگىمە ايتسا, ىش­ەر اسىن جەرگە قوياتىن قازاقتىڭ ابى­روي اتاعىنىڭ ءبىر ولشەمى – الامان بايگە. ارعىماق پەن ارۋدى بىردەي كورىپ ماپەلەيتىن اق­سۇيەكتىگىمىزدىڭ بەلگىسى سانالاتىن جىلقىنىڭ بابى تۋرالى ايتار بولساق, ونىڭ تەگىنەن باستاۋعا تۋرا كەلەدى.

تۇلپاردىڭ جۇيرىكتىگى ەنەسىنەن...

«ات بولاتىن ق ۇلىننىڭ مۇ­شەسىنەن, كىسى بولار بالانىڭ كىسەسىنەن» تانيتىن ءبىزدىڭ ەل جۇيرىكتى ق ۇلىن كەزىنەن تانىپ, قامقورلىعىنا الۋعا تىرىسقان. ماسەلەن, جۇيرىك تايدى سىناعاندا ءبىرىنشى كەۋدەسىنىڭ كەڭدىگى مەن بۇكىشتەۋ بەلىنە باسا ءمان بەرگەن. سونىمەن قاتار جۇيرىك بولاتىن ق ۇلىننىڭ سىنىن اۋزى, جاعى, تۇمسىعى ۇزىن, ۇرپەك ءجۇندى, دەنەسى تۇكتى, قىلشىق باسقان, الدى-ارتى تەڭ تورتباق, اياقتارى جۋان, شاشالى, كىرپىك-قاسى مول, ارتىنان قاراعاندا الدىڭعى ءتوسى كورىنەتىندەي تالتاق, تىزەسى شور, بۋىندارى جۋان, ءتوسى شالقاق, موينى ۇزىن, ۇستىڭگى كۇرەك تىستەرى تۇيە ءتىستى, جان-جاعىنا ۇرلانا قاراعىش جانە ۇيقىشىل كەلەدى دەپ سۋرەتتەيدى. ۇيىقتاعاندا ءتورت اياقتى كەرىپ جاتادى. الايدا قازاق جۇيرىك اتتى تەك تۇرقىنان عانا ەمەس, ەنەسىنە سىن كوزبەن قاراپ, بيە ىشىندەگى ق ۇلىنىن قاي ۋاقىتتا, قانداي ەرەكشەلىكپەن تولدەيتىنىن دە بىلگەن. ەگەر بيە جۇيرىك تولدەيتىن بولسا, كۇزەيتىن بولعان. جۇيرىك اكەلەتىن بيە تاڭ بوزارىپ اتىپ كەلە جاتقان مەزگىلدە بوشالايدى. الدىنا قارا سالمايتىن شىنايى جۇيرىك ەنەسىنەن جەرگە ءتورت اياعىمەن تىك تۇسەدى. مۇنداي جاعدايدا قازاق استىنا كيىز توسەپ, كوتەرىپ الاتىن بولعان. ىشتە جاتقان ق ۇلىننىڭ ءوزىن سىننان وتكىزەتىن باپكەرلەر جۇيرىكتەرگە «جەلقانات», «تەسىك وكپە» دەگەن سياقتى اتاۋ دا بەرگەن. كەي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, شىن مانىندە, جۇيرىك جىلقىنىڭ وكپەسىندە بارماقتاي تەسىك بولاتىن كورىنەدى. «جەلقانات» دەپ اتايتىن سەبەبى – ارعىماق بولاتىن اتتىڭ ءبىر قابىرعاسى ارتىق بولىپ كەلەدى. قازاق دالاسىندا ەسىمى تۇلپارلارمەن قاتار اتا­لاتىن تولىباي, كۇرەڭباي سياق­تى سىنشىلار وتكەن. ات سىن­شىلارى ناعىز جۇيرىكتىڭ بو­يىنداعى بەلگىلەرىن تاپ باسىپ, تۇل­پاردى قاي ۋاقىتتا جاراتىپ, قاي ۋاقىتتا جاراتپاۋ كەرەكتىگىن اينا-قاتەسىز ايتىپ وتىرعان. ال ءدۇبىرى دالانى ءيىتىپ دۇنيەگە كەلگەن ق ۇلىندى «تايىندا تاسقا سال, قۇنانىندا قۇمعا سال, دونەنىندە قويا بەر, بەستىسىندە بايگەگە قوس, بايگە الماسا باسىن كەس» دەپ ءارى قاراي باپتاۋعا كىرىسەدى. ايت­سا ايتقانداي-اق, جۇيرىكتى تاي كەزىنەن باپتاپ, بالاشا قا­راپ, جۇرەگىن شايلىقتىرىپ ال­ماي, قانجىلىك قىلىپ قانىن بۇز­باي, سۇيەگىن جاسىتىپ, قۇ­نان شىققاندا ازداپ الامان كور­سەتەدى. مۇنى قازاق «قولتىعىن جازۋ, جەر تانىتۋ» دەپ اتاعان. ءسويتىپ, كۇزگە قاراي قولعا الىپ, قىستا جىلىگىنەن سۋىق وتكىزىپ الماي, كوكتەمدە قار سۋىمەن قويا بەرىپ ءپىشتىرۋدى «قاندى بۇت» دەپ اتايدى. وسىدان كەيىن دونەن ازۋ جارىپ, قايتا ورالادى. بۇل – جۇيرىكتىڭ مۇشەلگە تولعانىنىڭ بەلگىسى. بەستى بولۋ – بايگە اتتىڭ بەسكە تولۋى. بەستى – جىگىتتىڭ 25 جاسىنداي كۇشتى جاس. بۇل كەزدە دە جۇيرىكتىڭ كۇشىن ساقتاپ, كۇزدەن باستاپ كۇتىمىن جاساپ, قىستا قولعا الىپ باعادى. كەيدە تەبىنگە قويا بەرىپ, قول-اياعىنداعى زورىقتى الدىرىپ, قار تەپكىزەدى. مۇنىڭ بارلىعى – قازاقتىڭ جۇيرىك باپ­تاۋداعى ءداستۇرلى قاعيدالارى.

ات بابىنىڭ اتاۋلارى

باپتاۋعا الىنعان جۇيرىك اتتى كوك تىستەتپەي, كوكتەمدە دە قولدا باعادى. ويتكەنى كوك ءشوپ اتتىڭ ەتىن بوساتىپ, كوبەڭسىتىپ جىبەرەدى. وكپەسىن دە قابىندىرىپ تاستايدى. سوندىقتان اتتى تەك قانا پىشەن, س ۇلىمەن باعادى. پىشەن مەن س ۇلى اتتىڭ اۋەلگى كۇش-قۋاتىن, ەتىن قالىپتى ساقتاۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. جۇيرىكتىڭ مۇن­داي كۇيىن «قۋ تەزەك» دەپ اتا­عان. قازاق «ات شاپپايدى, باپ شابادى» دەگەندە سول ات بابى­نىڭ قيىندىعى تۋرالى ايتسا كە­رەك. جۇيرىكتى جاز شىعا بەرە شال­عىنعا ءبىراز كۇن قويا بەرىپ, ەتىن كوتەرىپ بارىپ باپتاۋىن «كوك­كە اۋناتۋ» دەپ اتايدى. ات بۇل كەزدە قىستا جيعان قازىسىن جازا­دى. وسى كەزەڭنەن وتكەننەن كەيىن جۇيرىكتى قايتا قولعا الىپ باپ­تايدى. از ءمىنىپ بۋساندىرىپ, كەشكە ارقانداپ جايىپ, كۇن شىقپاي الىپ كەلىپ بايلاپ, ءبىر ايداي جۇرەدى. كەيىن ەتى اب­دەن قاتقان سوڭ بارىپ جايىلۋ ۋاقىتىن سوزىپ, ءمىنۋدى دە كوبەي­تەدى. وتە سەمىز بولسا, قولعا ۇستاي باس­تاعان العاشقى كۇندەرى ەكى كۇن­دە ءبىر سۋارىپ, كەيىن كەلە ءبىر كۇن­دە ەكى رەتتەن سۋارىپ وتى­رادى. ءارى ات سۋ ءىشىپ, باسىن ءبىر كوتەرگەندە سۋدى سول كۇيى ىش­كىز­بەي توقتاتادى. مۇنى «اتتى كوك­قا­رىننان ساقتاۋ» دەپ اتايدى. ەگەر ىشىندە زورىق بولسا, قاينا­­عان قارا شايمەن سۋارعان. وسىلاي­­­شا, ءىشىنىڭ زورىعىن شىعارىپ وتىرادى. سول سياقتى قان بۇزىلسا دا, جۇيرىكتىڭ قانىن تۇزەۋ ءۇشىن يلەنگەن قامىردى سۋعا شىلاپ بەرگەن. كەيدە ءار باپكەر ءوزىنىڭ ىڭعايىنا قاراي سارى ساۋمال بەرىپ تە جاتادى. كەيبىر دەرەكتەردە ەرتەدەگى قازاقتار بەستىسىندە جۇيرىكتىڭ ءتىلىن جايلاۋعا بۋىپ جىبەرەتىنى جايلى ايتىلادى. سون­دا كۇزدە ۇستاعاندا بايگەگە ءوزى-اق دايىن تۇرعان. سول سياقتى ءار باپكەردىڭ ءوزىنىڭ ات باپتاۋ ءتاسىلى بولادى. باپتاۋ بارىسىندا كوبىك تەرىن الىپ, اششى تەرىن شىعارادى. اششى تەرىن الۋ دەگەنىمىز – قارا جارىسقا قوسىپ, تاڭ اسىرۋ. تاڭ اسىرعاندا دا سول كۇنگى اتتىڭ كو­ڭىل كۇيىنە قارايدى. ودان كەيىن بايگە الاڭىنىڭ ناق قاشىقتىعىن بىلگەن سوڭ عانا سول قاشىقتىقتا اتتى جۇگىرتەدى. وسىلايشا, اتتىڭ «تۇنىق تەرىن» الادى. سودان كەيىن باپكەر اتتىڭ تەرىن ساۋساعىمەن جالاپ كورەدى. ەگەر تەرى تۇنىق بولىپ مولدىرەپ, باسقا ءدامى بولماسا, وندا جۇيرىك بابىنا كەلىپ قالعان دەپ ەسەپتەلىنەدى.

تەر الۋدىڭ ماڭىزى وتە ۇلكەن. ويتكەنى كەي جىلقى تەرشەڭ بول­سا, كەي جىلقى وڭايلىقپەن تەر­لەمەيدى. سوندىقتان باپكەردىڭ جا­ڭىلىسۋى ابدەن مۇمكىن. ەگەر تەر­لەمەيتىن جىلقى بولىپ, تەرى الىنباي قالسا, بولماسا تەرشەڭ جىلقى بولىپ, ءسال ارتىق كەتىپ قالسا دا, اتتىڭ كۇيى بۇزىلادى. ونىڭ ۇستىنە كەي جىلقى قارا ەتتى, كەي جىلقى قىزىلاش بولادى. قارا ەتتى جىلقىنىڭ سىرتى سەمىز كورىنگەنىمەن, ءىشى مايسىز كەلەدى. قىزىلاش جىلقى تىربيىپ تۇرسا دا, ىشىندە ماي كوپ بولادى. ونى دا ءبىلۋ وتە ماڭىزدى.

ال جۇيرىك اتتى باپكەرلەر باي­گەگە ءبىر كۇن قالعاندا ۇيىرگە قوسىپ جىبەرگەن. ابدەن ءىشى پىسىپ تۇرعان جۇيرىك ءارى-بەرى ويناقتاپ, تاڭ اتا جىلقىمەن بىر­گە جۋساپ ۇيىقتايدى. سوندا ۇيقىسى قاندى دەپ ەسەپتەگەن. ونى باپكەرلەر تىلىندە «بايگە اتىنىڭ ۇيقىسىن قاندىرۋ» دەپ تە اتايدى.

ات باپتاۋدىڭ بەلگىلى ءبىر قاعي­داسى دا جوق. ويتكەنى ءار اتتىڭ پسيحولوگياسى ءارتۇرلى. بۇل باپكەر ءۇشىن ماڭىزدى. سوندىقتان ول نەنى قالاپ تۇر, سونى ءبىلۋ كە­رەك. قازاق كوبىنە قارابايىر جىل­قىنى ۇستاعان. سەبەبى قارا­بايىر تۇقىم سۋىققا شىدامدى, مىنىسكە ءتوزىمدى. قارابايىر 50 شاقىرىمعا شاپسا, قازانات, اقالتەكە 25-30 شاقىرىمعا شابادى. قازانات, دونچاك, اقالتەكە تۇقىمدارىنىڭ ءوڭى جۇقا كەلەدى. سوندىقتان ەرەكشە باعىپ-كۇتۋدى قاجەت ەتەدى.

– «الۋان ءتۇرلى جۇيرىك بار, الىنە قاراي شابادى» دەگەن ماتەل تەگىن ايتىلماسا كەرەك. سوعان قاراي باپكەر دە الۋان ءتۇرلى بولادى. مىسالى, جۇيرىك اتتىڭ كۇيىنە كەلسەك, سەمىز, قوڭدى جىلقىنىڭ بابى ۇزاققا سوزىلادى. ونداي جىلقىنى ۇستاعان ساتتەن باس­تاپ-اق قارا تەرىن الىپ, قارا جا­رىس­قا سالا بەرگەن ءجون, – دەيدى جىل­قىشى قاسقىربەك نۇرماحانوۆ.

قۇرتقانىڭ ىزىندەگى قاراكوزدەر

جىلقى دەسە جۇرەگى تۋلاپ قويا بەرەتىن قازاقتىڭ ازاماتتارى عانا ەمەس, ارۋلارى دا اتقا جاقىن بول­عان. تاريحتا تايبۋرىلدى باپ­تاعان قۇرتقا سۇلۋ تۋرالى اڭىز قالۋىنىڭ دا استارىندا وسى ءسوزىمىزدىڭ اقيقاتى جاتقانداي. بۇگىندە سول قۇرتقانىڭ سىڭلىلەرى جوق ەمەس. ولار ءتىپتى جىگىتتەردەن گورى جىلقىعا جاقىن ەكەندىكتەرىن الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاريالاپ تا ءجۇر. ات باپتاپ, جۇيرىك جاراتىپ جۇرگەن ارۋدىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى ارۋجان امانگەلدىقىزى. ات جالىندا ويناعان ارۋىمىز, ارعىماقتى تانۋ مەن ءتۇسىنۋدىڭ امالدارى تۋرالى ايتىپ, اعىنان اقتارىلدى.

– جىلقى باپتاۋ – جىلقىمەن تىلدەسۋ دەگەن ءسوز. ونى سىناۋدىڭ دا ءتۇرلى جولدارى بار. بىرەۋ­لەر سىرتقى تۇرقى مەن قيمىل-قوز­عالىسىنا قاراپ بىلسە, بىرەۋ­لەر ىزىنە قاراپ-اق قانداي جىل­قى ەكەنىن جازباي تانيدى. مى­سالى, جۇيرىك جىلقىنىڭ ىزىنە قا­راساڭىز, الدىڭعى اياعىنىڭ باس­قان ورنىن ارتقى تۇياعى كە­لىپ ءدوپ باسادى. بۇل – جۇيرىك جىل­قىنىڭ بەلگىسى. ال ارتقى تۇيا­عىنىڭ ءىزى الدىڭعى تۇياعىنان وزىپ تۇسسە, وندا جۇيرىك ەمەس, جورعا جىلقىنىڭ بەلگىسى. ال ەندى الدىڭعى, ارتقى تۇياعىنىڭ ءىزى دە بىردەي انىق, بىراق ارتقى تۇياعىنىڭ ءىزى الدىڭعى تۇياعىنىڭ ىزىنەن كەيىن تۇسسە, وندا شابان اتتىڭ بەلگىسى.

جۇيرىكتىڭ بابىنا كەلسەك, جىلقى قىزدان دا نازىك بولىپ كەلەدى. سونداي-اق مىنەزدى بولادى. ولاردىڭ قالاۋىن قاباعىنان بىلمەسەڭىز, كوڭىلىنە جاقپاي قالۋىڭىز ءاپ-ساتتە. جىلقىنىڭ دا مىنەزى, تالابى, تاڭداۋى بولادى. كەيبىرەۋلەرى جۋاس, بايىپپەن ءجۇرىپ, ەلەڭدەمەي, ءوزىن سالماقتى ۇستايدى. ال كەيبىرەۋلەرى كەرى­سىنشە قۇلاعىن قايشىلاپ, تىرس ەتكەن دىبىستان ۇركىپ, تىپىرشىپ, جەر تارپىپ, جۇرگەندە ەركەلەپ جۇرەدى. ەندى بىردە ۇستىندەگى مىنگەن ادامعا قاراي ىڭعايلا­نىپ جۇرەتىن جىلقىلار بولادى. مۇندايدا تىزگىندەۋشىنى ءتىلسىز ۇعاتىن جانۋار ۇستىندە وتىرىپ قورىقساڭ, وندا ءوز-ءوزىن دۇرىس باسقارا المايدى. ۇستىندە نىق ءارى سەنىمدى وتىرساڭ عانا باسقان قادامىندا سەنىمدىلىك بولادى.

اتتىڭ سىنىنا كەلسەك, جۇي­رىكتى كەز كەلگەن ادام ءبىر كور­گەن­نەن تانىمايدى. اتتىڭ تۇرپاتى, تۇرىسى, ءجۇرىسى, شابىسى, اۋناۋى, ءتىپتى جۇرگەن كەزدەگى قۇيرىعىنىڭ ورنالاسۋى كوپ نارسە ايتادى. الاي­دا ءار ىسكە بەيىم اتتىڭ سى­نى ءارتۇرلى بولادى. مىسالى, كوك­پارعا باسى ۇلكەن, كەڭسىرىگى كەڭ, ازۋلى, مويىندى, كوكىرەگى جال­پاق, جۋان, ساۋىرىندى, جۇ­رەك­تى, قايتپاس مىنەزدى, ءىرى ءارى مى­عىم اتتار جارايدى. ال جىڭىشكە مو­يىن, اياقتارى ۇزىن, تىك باقايلى, شوقتىعى بيىك, ۇزىن, سالقى ءتوستى اتتار ۇزاققا شابادى.

اتقا ءمىنۋدى جاقسى كورۋ مەن اتتى جاقسى كورۋ مۇلدە بولەك نار­سە. اتتىڭ جانارىنان ونىڭ كوڭىل كۇيىن, اۋرۋ-ساۋ ەكەنىن, نە ىستەگىسى كەلىپ تۇرعانىن ءبىر قاراعاننان تۇسىنە المايسىڭ. ات جارىقتىق يەسىنىڭ كوڭىلىنەن شىعام دەپ تالپىنادى, ال ادام تىم قيناپ جىبەرەدى. بالكىم, وعان جۇگەن تار بولىپ, ەزۋى جىرىلىپ جاتقان شىعار, مۇمكىن شوقتىعىنا ەر ءتيىپ باتقان شىعار, تاعانىڭ شە­گەسى تۇراعا ءتيىپ, جۇرگەندە اۋىر­سىناتىن شىعار. ونىڭ ءبارىن ول ايت­پايدى, بىلدىرەدى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا ولاردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن تۇيسىك پەن جۇرەك كەرەك, – دەي­دى ول.

شىنىمەن دە, جىلقىنىڭ بو­يىندا ۇلتىمىزبەن رۋحىمىز­دى بىرىكتىرىپ تۇرعان ءبىر قاسيەت بار. مۇنداي قۇدىرەتتىڭ ەرتەگىلەردە سيپاتتالۋى دا ەر مەن اتتىڭ ءبىر-بىرىنە سەرىك بولعانى اتام زا­مان­نان بەرى جالعاسىپ كەلە جات­قان­دىعىنان دەرەك بەرەدى. مى­سالى, «ەر تارعىن» جىرىندا دا: «اينالايىن, تارلانىم, قۇ­لىن­دا ەمدىڭ, تايدا ەمدىڭ, قۇ­نان جاس­تا اردا ەمدىڭ. دونەن جاس­تا ۇي­رەت­تىم, التى قابات الا ار­قان, جى­بەكتەن ءورىپ سۇيرەتتىم. ال­­شاق­تاتىپ ويناتتىم. تاۋدان اس­قان تۇلپارىم», دەپ ەمىرەنسە, قا­بانباي ءوزىنىڭ قۋباسىمەن سەرتتەسكەندە: «اينالايىن, قۋباس ات, سەن كەلدىڭ وتىز سەگىزگە, مەن كەل­دىم جەتپىس سەگىزگە. سەنى ءمىنىپ شاپ­قاندا, تايسالماي ءتۇستىم تە­ڭىزگە. سەنەن باسقا ات مىنسەم, مىن­گەندەي بولدىم وگىزگە», دەي­دى. مىنە, مۇنىڭ ءبارى دە قازاق پەن جىل­قىنىڭ ءجىپسىز بايلانىپ, جىكسىز بىرىككەنىنەن حابار بەر­سە كەرەك. قازاقتىڭ كوزگە, تۇياق­قا, جۇرىسىنە قاراپ جىلقى تانۋى – وزگەدە جوق ەرەك قاسيەت. سون­دىقتان دا ات باپتاۋ ونەرى – ەڭ ەجەلگى ءداستۇرىمىزدىڭ التىن دىڭگەگى. جىلقى پسيحولوگياسىن ءبىلۋ, جىلقى تانۋ, ونى باعىپ-باپتاۋدىڭ ءوزى – دالا مادەنيەتىنىڭ ءبىر مايەگى.

ال ازاننان سالسا كەشكە وزىپ, ىلديدان سالسا توسكە وزىپ, قۇ­مىنا اۋناعان ق ۇلىنى قۇلاگەر بوپ شىعاتىن قازاق دالاسىندا وتەتىن دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارىنداعى ۇلى الامانعا قازىرگە قانشا ات قوسىلاتىنى بەلگىسىز. الايدا بايگەدەن باعىن سىناپ كەلەتىن جۇيرىكتەرگە ارنايى الاڭ دايىندالعان. وندا ءداستۇرلى ۇزاق بايگە جانە ۇشقىر بايگە بولادى. ۇشقىر بايگەگە ارنالعان الاڭنىڭ ءبىر اينالىمى 1 600 مەتردى قۇرايدى. ۇشقىر اتتار ءۇشىن جارىس ءۇش ءتۇرلى قا­شىق­تىقتا بولادى. ال ءداستۇرلى باي­گەنىڭ ۇزاقتىعى 25 كيلومەترگە دەيىن. بۇل بايگەگە كەلگەن اتتار الامان بايگە, توپ بايگە, جورعا جارىس, قۇنان بايگە دەگەن سياقتى جارىس تۇرلەرىنە قاتىساتىن بولادى.

شاپاعات ءابدىر,

جۋرناليست