وياتۋ

نوتاعا نوقتالانباعان انشىلەر

قازاقتا ساۋساق بۇگىپ ۇزدىكتەر قاتارىنا قوسار ارقا مەكتەبىنىڭ وكىلدەرى بار. جۇرەك كوزدەرى وياۋ انشىلەر. قايرات بايبوسىن اعامىزدان بەرى تارتساق ءان تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن, ءارى ءانشى, ءارى سازگەر, ءماديدىڭ «قاراكەسەك» ءانىن ءوزى شىعارعانداي بۇكىل بولمىسىمەن ءتۇيسىنىپ ايتاتىن ەرلان تولەۋتاي, قورجىنىنا قازاق ءانىن قوتارىپ العان رامازان ستامعازيەۆ, كەرەكۋدە جاتىپ, بۇكىل قازاق دالاسىنا داۋىسىن ەسىتكەن, تاۋدان اققان تاس بۇلاقتاي ەربول ايتباەۆ, ءان اماناتىن ارقالاپ, اباي اندەرىنە تەكستولوگيالىق تالداۋ جاساپ, انگە عىلىمي كوزبەن قارايتىن عاجاپ ءانشى, عالامات ۇستاز ەركىن شۇكىمان, كومەيى بۇلكىلدەپ, سالعان ءانى قىر اساتىن, ءوزى دە عاجاپ سازگەر گۇلميرا سارينا… بۇل قاتارعا تاعى ءبىراز انشىلەردى قوسۋعا بولادى. سايان بودەسوۆكە دەيىن. ايتسە دە بۇنىڭ ءبارى ءبىر-ءبىر تاقىرىپ.

قۇداي و باستان ءبىزدىڭ قارا­عاندىعا تالانتتى جۇپتاپ بەرەدى. ءان الەمىندە مەيىرحان ادامبەك پەن جاقسىكەلدى كەمالوۆتىڭ دوس­تىعى ەلگە اڭىز بولىپ قالدى. رىمتاي بودەسوۆ پەن سالامات قازاقباەۆتىڭ سىيلاستىعى بولەك اڭگىمە. قۇرماش ىبىشەۆ پەن ەرجان بازاربەك اعالارىمىز دا ءبىر انادان تۋعانداي. ەندى سەرجان مەن داۋرەنبەك ەگىز قوزىداي قاتار ءجۇر. دومبىرانىڭ قوس ىشەگىندەي. ەكەۋى قوسىلىپ سالعان «سارىارقا» قۇلاعىمىزدىڭ دابى­لىن ءالى دە سولقىلداتىپ تۇر. جەكە شىعارماشىلىعى دا جانىڭدى بىلتە شامنىڭ ساۋلەسىندەي دىرىلدەتەدى. اقان سەرىنىڭ «ماڭماڭگەرى» مەن ماناربەك ەرجانوۆتىڭ «سايرا, بۇلبۇل» ءانىن داۋرەنبەكتەي ورىنداعان ادام كورگەنىمىز جوق. «سايرا, بۇلبۇلدى» سالعاندا داۋكەڭ ءوزى بۇلبۇلعا اينالىپ سالا بەرەدى. ءان ىشىنەن بۇلبۇلدى انىق بايقايسىز. «ماڭماڭگەر, كەكىلىڭ كەلتە, جالىڭ مايدا» دەگەندە, قۇلاگەر كوز الدىڭىزعا كەلەدى ءھام سۇلۋ مۇسىنىمەن الدىڭىزدان ويقاستاپ شىعادى. ال ءبىرجان سالدىڭ «ايتبايىن» سەرجانداي ءزاۋ كوككە شىرقاعان ادام تاعى از. ساتماعانبەتتىڭ «قانات تالدىسىنا» سالعاندا بوزتورعاي بيىككە زاۋلاپ شىعىپ, قاناتىن دىرىلدەتە قاعىپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى. انگە سەندىرۋ دەگەن وسى. سەكەڭنىڭ «بالقاديشا» ءانىن امىرەدەن تۋرا الىپ, تۋرا سول بوياۋىمەن جەتكىزگەنى – بولەك اڭگىمە. اندە ارتىق تەربەلىس بولماۋى كەرەك. كەيبىر كاسىپقوي ءھام اۋەسقوي انشىلەر داۋىس الەۋەتى جەتپەيتىن انگە ۇرىنىپ, مەليزمگە سالىپ, جاساندى ءدىرىل قوسىپ, «ايىبىن» جاسىراتىنىن بايقاپ قالامىز. ونىسىمەن ءان­نىڭ تابيعاتىن بۇزاتىنىن وزدە­رى سەزبەسە كەرەك. ارتىق بوياۋ ايقۇلاقتانىپ كورىنىپ تۇرادى. ءبىزدىڭ كەيىپكەرلەر باستىسى وسىدان ادا. داۋىس الەۋەتتەرى دە, ىشكى قۋاتتارى دا جەتكىلىكتى. سويتە تۇرا, ارتىق ايقاي دا جوق. «وزىندە بارمەن كوزگە ۇرۋعا» ۇمتىلمايدى. جۇرەكتەرىمەن الديلەپ, كومەيىمەن بيپازداپ, تىلىمەن ايالاپ ۇشىرادى ءاندى. ولار سالعان ءان گۇلگە كوبەلەك قونعانداي نازىك, قارشىعا قۇس جەمتىگىنە قۇلديلاعانداي قاھارلى. ەكەۋى دە دالانىڭ ءتولتۋما انشىلەرى. نوتاعا نوقتالانباعان. ەركىن.

جۇرەكتى جۇباتۋ

…تاڭ الدىندا تەرەزەمىزدىڭ تۇبىنەن قۇس سايرايدى. بۇل عاجاپ كۇيدى ءبارىڭىزدىڭ دە ەستى­گەندەرىڭىزگە سەنىمدىمىز (كوز الدىما نوتا داپتەرىنە قونعان بوزتورعاي ەلەستەيدى وسى ساتتە). ال ونىڭ نەگە تاڭ الدىندا سايرايتىنىنا زەر سالىپ, زەردەلەگەنىمىز شامالى. تاقاۋدا كەزدەيسوق ءمالىم بولدى. ءبىر عىلىمي جۋرنالدان وقىپ, قايران قالدىق. ءان — قۇستاردىڭ تىرشىلىك الدىنداعى ميسسياسى, اماناتى ەكەن. قۇس قۇيقىلجىعان انىمەن تىرشىلىك اتاۋلىنى وياتادى. قۇس داۋىسىن ەستىگەن جاپىراق, گۇل, وسىمدىك اتاۋ­لى ۇيقىسىنان ويانىپ, قاۋىزىن اشادى, جاپىراعىن جايادى. جاڭا كۇن, جاڭا تىرشىلىك باستالادى. قۇستاردىڭ ءان سالۋ جيىلىگى كەيبىر كلاسسيكالىق مۋزىكالاردا دا كەزدەسەدى. امەريكانىڭ ايوۆا شتاتىنىڭ ءبىر شارۋاقور جىگىتى وسى سىردى ءبىلىپ, ءوزىنىڭ جۇگەرى القابىنا داۋىس زورايتقىشپەن مۋزىكا تىڭداتاتىن بولىپتى. اۋەلگىدە جەرلەستەرى جۇگەرىگە ءان تىڭداتقانىن جىندىلىققا بالاپتى. ال كۇزدەگى قامبا تولى استىقتى كورىپ, قايران قالىپتى دەسەدى. ءانشى قۇستاردىڭ نەگىزگى ميسسياسى وسى. ال وسىعان سۇيەنىپ ءبىزدىڭ دە حاس انشىلەردىڭ ميسسياسى ادامزاتتىڭ جۇرەگىن وياتۋ دەسەك شە؟ قۇستىڭ ءبارى قۇيقىلجىتا ءان سالمايتىنى سەكىلدى, ادامزاتتىڭ ءبارى ءانشى ەمەس. قۇداي قۇمبىل جاراتىپ, نازارى تۇسكەن ساناۋ­لىلارعا عانا جۇكتەپتى بۇل اما­ناتتى. ونىڭ ىشىندە دە جۇ­رەك جۇباتاتىندارى شامالى. جو­عارىدا ايتقانىمىزداي, ساۋساق­پەن ساناپ الارلىق. سەرجان مەن داۋرەنبەك ەسىمى وسى ءتىزىمنىڭ بەل ورتاسىندا. جۇرەك جۇباتىپ, كوكىرەك كوزىمىزدى اشىپ, ولۋگە شاق قالعان رۋحىمىزدى وياتىپ جۇرگەن ساڭلاقتار ساناتىنان.

مەتافيزيكا

قۇراندا «سەندەردى ۇلتتار مەن ۇلىستارعا بولدىك, ءبىر-بىر­لەرىڭدى تانىسىن دەپ» دەيدى. ال ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ وزىن­دىك ءبىر ەرەكشەلىگى, ەشكىمگە ۇقسا­مايتىن بولمىسى بولسا كەرەك-ءتى. قاراعاندىدا توي-تومالاقتا ءانشى اتانىپ جۇرگەن ءبىر جىگىت بار. بىرەۋدى اسقاقتاتۋ ءۇشىن بىرەۋدى تومەندەتەيىك دەگەندىك ەمەس. وزگەنىڭ جۇرەگىن وياتۋ تۇرماق, ءوز جۇرەگى ويانباعان ء(وز ءسوزىم). ءان ايتقاندا ايقايلاپ, شابۋىلعا شىعا بەرەتىنى ۇنامسىز. ءتىپتى قۇلاعىڭا ءتۇرپى. ونىڭ ايىبى «مۋزىكانىڭ عاجابى نوتانىڭ تىزبەگىندە ەمەس, سول نوتالار ارا­سىنداعى ۇنسىزدىكتە» دەگەن مو­تسارت­تىڭ ۇلى قاعيداسىن ەسكەر­مەيتىندىگىندە. بۇل جانە باستى ايىبى ەمەس. باستىسى قازاقتىڭ ءمادي ءباپي ۇلىنىڭ «سيىن­دىم بابام قازىبەك ارۋا­عى­نا» دە­گە­نىن «سيىندىم قۇدىرەتتى ءبىر اللاعا» دەپ وزگەرتىپ ايتىپ جۇر­گە­نىندە. كەيىنگى كەزدە وسىن­داي جامان ءۇردىس ادەبيەتتە دە كەڭ ەتەك جايدى. قازتۋعان, شال­كيىز­دەردىڭ قانشاما ءسوزى بۇرمالاندى. ۇلتتىق مۇراعا قول سالۋ – ناعىز ناداندىق. اللا ادامزاتتىڭ ءبارىن اراب قىلىپ جاراتامىن دەسە, ءاۋ باستا-اق جاراتار ەدى. «ۇلتتار مەن ۇلىستارعا بولدىك» دەگەن سوڭ, ءار ۇلتتىڭ ءوز مادەنيەتى, ءداستۇرى بولادى. سول ۇلتتىق كولوريتتى ساقتاۋ پارىز. اللا جاراتقاندى اراب يمپەرياليزمى بۇزىپ جاتقانىن تۇسىنەتىن سانا جوق. كلاسسيكالىق انشىلەردىڭ نەگىزگى ميسسياسىنىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ ءانىن ۇرپاققا امان-ەسەن تابىستاۋ. الگى ان­شى­سىماق سەكىلدى «بيدعات» قو­سىپ, ءاندى بۇرمالاپ جەتكىزۋ ەمەس. قولايىڭا كەلمەسە, ءاندى قورلاماعان ءجون. وتكەن شاققا ءدىن كەرەگى جوق, ويتكەنى ول – ولىلەر الەمى. ءدىن وسى شاق پەن بولاشاققا عانا كەرەك. مۇندايعا بەس ۋاقىت نامازىن تۇگەندەپ جۇرگەن سەرجان مۇسايىن دا بارعان جوق. سەبەبى ءوز ميسسياسىن بىلەدى. ءبىرجان سالدىڭ, ۇكىلى ىبىرايدىڭ اندەرىن جۇسىپ­بەكتەن, امىرەدەن قالاي الدى, سولاي ورىنداپ ءجۇر. انگە كەلگەن ادامعا جانكەشتىلىك كەرەك. قۇلاعى كەرەڭ بەتحوۆەننىڭ سىم­نىڭ ءبىر شەتىن تىسىنە, ءبىر شەتىن رويالعا بايلاپ, تەربەلىستى تىسىمەن سەزىپ, ىشكى قۇلاققا جەتكىزىپ, ۇلى دۇنيەلەر تۋعىزعانىنداي. نەمەسە ءانى ءۇشىن اۋىشقا بالانىپ, اياق-قولى بايلانعان ءبىرجاننىڭ ءان سالعانىنداي. ءبىز ءبىر دۇنيەنى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. عىلىمدا مەتافيزيكا دەگەن تەرمين بار. ول ماتەريالدىق زاتتىڭ رۋحاني كوشىرمەسى (مىسالى, ءسىز وتىرعان ورىندىقتىڭ كوزگە كورىنبەيتىن ساۋلەسى). قازاقتىڭ كلاسسيكالىق ءانى – ۇلتتىڭ مەتافيزيكاسى. ياعني ۇلت بولمىسىنىڭ ساۋلەسى. تاعى دا قۇرانعا سۇيەنسەك, و دۇنيەدە ادامنىڭ ون ەكى مۇشەسى كۋالىك بەرەدى. ءتاڭىرىنىڭ اماناتىن قالاي ورىنداعانىڭ تۋرالى. بۇل دا مەتافيزيكانىڭ ءبىر كورىنىسى. سول سەكىلدى اۋىزدان شىققان اۋەننىڭ ءوز عۇمىرى بولادى.

تەربەلىس

الەمنىڭ بارلىعى تەربەلىستەن (ۆيبراتسيا) تۇرادى. ادامنىڭ تەرىسىن كەسىپ, تىنىنە ۇڭىلسەڭىز, ونىڭ ىشىندە اتوم بار. اتومنىڭ ىشىندە نۇر (ەنەرگيا) بار. سول نۇر ۇنەمى تەربەلىپ تۇرادى. بۇل مەنىڭ ويلاپ تاپقانىم ەمەس, عىلىم جاڭالىعى. ال داۋىس شە؟ جالپى, ءبىز داۋىستى ەسىتۋ جايىن­دا يلليۋزيالىق كوزقاراستا ءجۇرمىز. داۋىس اۋىزدان شىققان بەتتە تۇتاس ەستي سالاتىنداي كورى­نەدى. ال شىندىعىنا كەلگەندە دىبىس قۇلاعىمىزداعى بارابانعا سوعىلادى دا, بارابان ارتىنداعى بالعا ىسپەتتى سۇيەك ىشكى قۇلاقتى سوققىلاپ, سول تەربەلىس سۋ تولى ۇلۋتاسقا جەتىپ, ودان شىققان تەربەلىس جۇيكە ارقىلى ميعا دابىل (سيگنال) رەتىندە جەتەدى. ول ميعا شيفر رەتىندە كەلىپ, مي ونى شەشىپ, ءبىز ەستيتىن داۋىسقا اينالدىرادى (كەمەلەردىڭ SOS سيگنالىن جىبەرگەنىن ءھام شيفردى شەشكەنىن ەلەستەتىڭىز). بۇل دەگەنىڭىز – تۇتاس ءبىر ۇدەرىس. بۇل تەربەلىس اتوم ىشىندەگى نۇرعا دا اسەرى بار. قازاق ء«سوز سۇيەكتەن وتەدى» دەيدى. عالىمدار ءسوزدىڭ ادام دنق-سىن وزگەرتەتىنىن دالەلدەدى. ال ءان دەگەنىمىز – ءسوزدىڭ كەمەلدەنگەن ءتۇرى.

داۋىستى ەستۋىڭىزدىڭ ءوزى وسىنشا كۇردەلى. ال ىرعاقتى داۋىس­تان ءسوزدىڭ سۇيەگىن ءبولىپ الىپ ءتۇسىنۋىڭىز قانداي عاجاپ قۇبىلىس؟ كۇندەلىكتى كۇيكى تىر­لىكتە جانىڭىزعا قاجەتى شاما­لى قانشاما ءسوز ەستيسىز. ميعا كوپ-كورىم سالماق بولسا كەرەك. ال ەندى «سۇلۋ سالعان ءان سىڭايلى» (ەرلان ءجۇنىس) ءاندى ەستۋ قان­داي عانيبەت؟ ميىڭىز سۇيسىنە قورىتارى انىق. جانىمىز راقات­تاناتىنى سول شىعار. سەرجان مۇسايىننىڭ بيىك, داۋرەنبەك اركەننىڭ مايدا قوڭىر داۋىسى قوسىلىپ قۇلاعىمىزدىڭ دابىلىن سوققانىن, سول تەربەلىس ءالى قان تامىرىمىزدا اينالىپ جۇرگەنىن جوعارىدا ايتتىق قوي. بۇل ءسۇيسىنۋ جادىمىزعا ءبىرجولا جاتتالىپ, مورلەنىپ قالعالى قاشان؟

قايبىر جىلى قادىرعالي كوبەنتاي اعاعا قوڭىراۋ شالدىم. ءان جيناعىن سۇرادىم. مەن ءۇشىن قادەكەڭ – كۇردەلى سوزگە ءان جازاتىن سيرەك كەزدەسەتىن تالانتتى سازگەر. سويتسەم, وسى كۇنگە دەيىن قادىرعالي اعانىڭ بىردە-ءبىر ءان جيناعى شىقپاپتى. ءدال وسى كەپ سەرجان مۇسايىن اعامنىڭ دا باسىندا بار. مەنىڭشە, سەرجان مۇسايىن ءبىر ۇلى ءساتىن كۇتىپ جۇرگەن سەكىلدى. ءانشى دە جاراۋلى ات سەكىلدى. ءوز شابىسىن, اياق الىسىن بىلەدى. ۇستازى مەيىرحان ادامبەك (تيە بەرسىن) اعامىز ءان جيناعىندا ون بەسكە تارتا عانا ءان قالدىرىپتى. ەلەپ, ەكشەپ, جانىنىڭ ۇزىگىندەي قىلىپ شىرقاعان. ول ون بەس ءاندى ەندى ەشكىم دە قايتالاي المايتىنداي, قۇرىشتان قۇيعانداي قاپتاپ, قالىپتاپ تاستاعان. سەكەڭنىڭ دە كۇتكەنى وسى سەكىلدى. داۋرەنبەك اركەن اعامىزدىڭ دا بۇل تۇر­عىدان تالعامى بيىك. جۇرەگى قا­بىلداعان ءاندى عانا ايتادى. بۇل – ەندى ۇستازدىڭ ۇلگىسى.

سەرجان مۇسايىن مەن داۋرەنبەك اركەن اعالارىم تۋرالى بولەك-بولەك ماقالا جازسام بولار ەدى. بىراق مەن ەكەۋىن ءبولىپ قاراي المادىم. ەكەۋىنىڭ ەسىمى اتالسا «سارىارقا» ءانى شىرقالىپ, ءبىر عاجاپ تەربەلىس قۇلاق دابىلىمدى سوققىلاپ, ميىم سول اۋەننىڭ شيفرىن سۇيسىنە شەشىپ جاتادى. ول ەكەۋى قاراعاندىنىڭ مۋزىكالىق پورترەتى دەسەم, ارتىق ەمەس.

پوەتيكالىق شەگىنىس

 ورىندىقتىڭ مەتافيزيكالىق ساۋلەسى بولاتىنى سەكىلدى ۇلتتىڭ دا بولمىسىنىڭ ساۋلەسى بولادى. ول قازاق ءانى. «ايتباي», «ماڭماڭگەر», «گاۋھارتاس», «سىرعاقتى», «مايداقوڭىر», «قارا­كەسەك», «بالقاديشا», «شاي­تانكول», تاعىسىن تاعى. بۇل اندەردى تىڭداعان ادامداردىڭ جۇرەگى, ميى, اتومدارى ءبىر عاجاپ ىرعاق­پەن تەربەلىپ تۇرادى. ۇلتتىڭ وسىنشا بايلىعىن جۇرە­گىنىڭ ءتورت قالتاسىنا تولتىرا ساقتاپ, ۇلى تويدىڭ سارقىتىنداي ۇلەستىرىپ جۇرگەن انشىلەر سەرجان مۇسايىن مەن داۋرەنبەك اركەننىڭ ءان ساپارى ۇزاق بولعاي.

جانات جاڭقاش ۇلى,

«ايبوز» ۇلتتىق سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى