بەكجان ابدۋالي ۇلى: ونوماستيكا – ەلدىگىمىزدىڭ ايعاعى

– بەكجان ءابدۋالي ۇلى, اۋەلى ءتىل بىلىمىندەگى جەر-سۋ اتاۋلارىن زەرت­تەي­تىن توپونيميكانىڭ ۇعىمدىق سي­پا­تىنا توقتالساڭىز.

– جەر-سۋ اتاۋلارى دەسەك, سىرتتاي قارا­عان­دا ونىڭ اياسىنا ەلدى مەكەندەر مەن اي­ماقتارداعى گەوگرافيالىق نىساندار عانا قامتىلاتىن سياقتى كورىنەدى. ال توپو­ني­مي­كانىڭ زەرتتەۋ نىسانىنىڭ اياسىنا وسىعان قوسا ەلدىمەكەنىشىلىك اتاۋلار دا كىرەدى. سوندىقتان «جەر-سۋ اتاۋلارى» دەگەن ءسوز بەن «توپونيميا» تەرمينى ۇعىم­دارىنىڭ اراسىندا ازداعان ەرەك­شە­لىكتەر بار. توپونيميانىڭ اياسىنا كىرەتىن اتاۋلار قورىن جيناقتاپ جۇيەلەۋدىڭ ءوزى ۇشان-تەڭىز جۇمىس. قازاق توپونيميكاسىنىڭ ماماندارى ءبىر عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وسى ماسەلەمەن اينالىسىپ كەلەدى. ويتكەنى توپونيميا ۋاقىتپەن بىرگە ۇنەمى دامىپ جەتىلىپ وتىرادى. ءبىر جاعىنان جاڭا زامان سۇرانىسىنا ساي جاڭعىرىپ جاتسا, ەكىنشى جاعىنان كونەرىپ, قولدانىستان ءتۇسىپ قالاتىندارى دا كوپ. مىسالى, تاۋەل­سىزدىك العان جىلدار ىشىندەگى توپو­ني­ميالىق وزگەرىستەردى الساق تا كوپ جايتتى اڭعارامىز. بۇل اسىرەسە ەلدى­مەكەنىشىلىك اتاۋلاردىڭ قازىرگى زامانعا ساي دامۋىنان ەرەكشە كورىنىس بەردى.

– بۇگىنگى كۇنى توپونيميستەر قانداي ماقساتتا جۇمىس اتقارىپ جاتىر؟

– جەر-سۋ اتاۋلارى وتكەن تاريحىمىز, قازىرگى الەۋمەتتىك-قوعامدىق جاعدايىمىز تۋرالى كوپ اقپارات بەرە الادى. قازاق توپونيمياسى مەن توپونيميكاسى بىزگە دەيىن دە بولعان, بولاشاقتا دا بولا بەرەدى. بىراق بولاشاعى ونىڭ ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ۋاقىت وتكەلىنەن قالاي وتەتىندىگىنە, ياعني بىزگە بايلانىس­تى. ونوماستيكا بۇگىندە ءوز دامۋىنىڭ جاڭا ءبىر كەزەڭىن باسىنان كەشىرىپ جاتىر. قىزمەتى مەن مازمۇنىندا قازىرگى كەزدە مادەني, ساياسي, اكىمشىلىك باسقارۋ, حالىقارالىق قاتىناستار, ەكونوميكا سەكىلدى باعىتتارداعى ءوزىنىڭ ەرەكشە ماڭىزدى ءرولى ەسكەرىلىپ, رەسمي باسقارۋعا الىنعان. رەسپۋبليكالىق ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ جۇمىسى توپونيمدەردىڭ بۇگىنىن ايقىنداپ, بولاشاق دامۋ باعىتتارىنا بولجام جاساپ وتىرادى. وسى جۇمىستاردىڭ دۇرىس باعىت الىپ, ءارى زامان تالاپتارىنا سايكەسىپ وتىرۋى ءۇشىن كوپ بولىپ اتسالىسۋىمىز كەرەك.

– وسى تۇستى تارقاتىپ ءتۇسىن­دى­رىڭىز­شى؟

– ەڭ اۋەلى قالا ىشىندەگى نىساندار اتاۋىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋىمىز كەرەك. قازىر ولار ەكىجاقتى جۇزەگە اسىرىلادى. مەملەكەتتىك نىسانداردى اتاۋ رەسمي جولمەن, تالداۋلار مەن قۇپتاۋلاردىڭ ءتۇرلى ساتىلارىنان ءوتىپ بارىپ بەرىلەدى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ۇسىنىسىنان باستاپ, رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسيانىڭ قاراۋىنا دەيىنگى ارالىقتا جان-جاقتى قارالادى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار قازىر جولعا قويىلعان.

بىراق جەكەمەنشىك نىساندارعا كەلگەن كەزدە ماسەلە كۇردەلەنەدى. وعان بىزدە رەسمي باقىلاۋ جوق, سوندىقتان قالاىشىلىك نىساندارعا اتاۋ بەرۋدىڭ باقىلاۋعا باعىناتىن دا, باعىنبايتىن دا تۇستارى بار. ءبىز وسىعان ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن جىلدا وقۋ تاجىريبەسىندە تالداۋ جاساپ وتىرامىز. مىسالى, 2024 جىلعى وقۋ تاجىريبەسىنىڭ  كەزىندە استانا قالاسىنىڭ ونوماستيكالىق كەلبەتىن ايقىنداۋ ماقساتىندا ءبىراز جۇمىس اتقاردىق. اتاپ ايتقاندا, استانا قالاسىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەر اياسىنا توپ­تاسقان كاسىپورىنداردىڭ تىلدىك ەرەك­شە­لىكتەرىنە تالداۋ جاسادىق. قالا بو­يىنشا ماۋسىم ايىنا دەيىن تىركەلگەن 8531 نىسان بار ەكەن, سولاردىڭ اتاۋلارىنا قاراي لينگۆوستاتيستيكالىق كەلبەتى مىنانداي بولىپ شىقتى. تىلدىك قۇرامى بويىنشا العاندا قازاقشاسى – 1 389, ورىسشا – 3 966, اعىلشىنشاسى 1 876 ەكەنىن انىقتادىق. تالداۋلار بارىسىندا بۇدان وزگە اراب, پارسى, ت.ب. تىلدەردە 402 اتاۋ قويىلعانى بەلگىلى بولدى. سول سەكىلدى اعىلشىنشا-قازاقشا, ورىسشا-قازاقشا, اعىلشىنشا-ورىسشا ارالاس 898 اتاۋ كەزدەستى.

ساراپتاۋ بارىسىندا قازىرگى استانا جشس يەلەرىنىڭ لاتىن الىپبيىمەن جازۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىنا دا نازار اۋدارىلدى. ولاردىڭ ىشىندە لاتىن الىپبيىمەن قازاقشا جازىلعان اتاۋلاردىڭ سانى – 132 ەكەن. ء«تىل تۋرالى» زاڭعا سايكەس ەكى تىلدە جازىلعان نەمەسە قازاقشا نۇسقاسى بار اتاۋلاردىڭ سانى – 1 037. وسىلايشا, مەم­لەكەتتىك تىلدەگى اتاۋلاردان گورى ورىس, اعىلشىن تىلدەرىنىڭ ۇلەس سالماعى 82 پايىزعا باسىم ەكەنى انىقتالدى. ەندى ويلانايىقشى. قالانىڭ تىلدىك كەلبەتىنە ۇلتتىق سيپات بەرۋدىڭ اسا قاجەتتىلىگىن كوبىمىز بىلەمىز, قولدايمىز. الايدا قوعامدىق سانا وزگەرىستەرى مەن نارىق تالاپتارىنىڭ كورسەتكىشتەرى جوعارىدا ايتقانداي, قۋانتارلىق جاعدايدا ەمەس.

بۇل – تەك استانا قالاسى بويىنشا الىنعان دەرەك. بىردەي مەملەكەتتىك سايا­سات, نارىقتىق ەكونوميكالىق شارتتارمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىقتان, باسقا ايماقتارداعى جاعداي بۇدان جاقسى دەپ ايتا المايمىن. بۇعان ارنايى باقىلاۋ بولۋى كەرەك.

– بۇل تۇيتكىلدى شەشۋدىڭ تەتىكتەرى قانداي؟

– مينيسترلىكتەر, اكىمدىكتەر جانىن­داعى ىشكى ساياسات, مادەنيەت, ءتىل ماماندارىمەن, وندىرىستە جۇرگەن ەڭبەك ادامدارىمەن اقىلداسا وتىرىپ, بۇل باعىتتاعى وزگە دە كوپتەگەن سۇراقتىڭ وڭتايلى شەشىمىن ۇسىنۋعا ءتيىس. بۇعان سونىمەن قاتار فيلولوگتەر, سونىڭ ىشىندە ونوماست ماماندار, ورايىن تاۋىپ ناقتى قاجەتتى جەرىنە پايدالانسا, جوو فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرىنىڭ ستۋدەنتتەرى دە ۇشان-تەڭىز كومەك كورسەتە الادى.

– بايىرعى جەر-سۋ اتتارى نەنى بىل­دى­رەتىن ەدى؟

– قازاق حالقىنىڭ ۇلى دالانى يگەرۋ ءادىسى بولەك قوي. كوشپەلىلىك ءداستۇرى مالدىڭ ءورىسى جەتەر اۋماقتاعى ءاربىر نىساندى بەلگى رەتىندە پايدالانۋعا مىندەتتەيدى. سوندىقتان كەڭىستىكتى يگەرۋدىڭ ءبىر جولى – جەر-سۋعا اتاۋ بەرۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. وسى قاجەتتىلىكتىڭ نەگىزىندە حالقىمىزدىڭ تانىمىندا ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى يگەرۋ مۇمكىندىگى قالىپتاستى. جەر-سۋ اتاۋلارى – ادرەسات, حالقىمىز بارار جەرىنە وسى اتاۋلار ارقىلى باعىت تۇزەدى, ءار نۇكتەنى اداسپاي تاپتى. الاڭداتاتىنى, ءبىزدىڭ زامانىمىزدا وسى اتاۋلاردى جوعالتىپ الۋ قاۋپى تۇر. وتىزىنشى جىلدارداعى ۇجىمداستىرۋ, جاپپاي وتىرىقشىلىققا كوشۋ كەزىندە ۇلكەن ايماقتاردىڭ ءار تۇكپىرىندەگى اتاۋلار ەشكىم اياق باسپاعان سوڭ ۇمىتىلىپ قالدى. تاۋەلسىزدىك العان جىلدار ىشىندە دە جاپپاي قالاعا كوشۋ بارىسىندا كوپتەگەن اۋىل جابىلدى, توزدى, مال شارۋاشىلىعى قۇلدىرادى. اۋىلدىڭ اينالاسىندا ساقتالعان كوپتەگەن اتاۋ تاعى دا جات بولا باستادى.

– ەندى نە ىستەۋىمىز كەرەك؟

– ونوماست ماماندار اراسىندا كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان دالاداعى اتاۋلاردى كارتاعا ءتۇسىرۋ جانە سول ارقىلى ولاردى ساقتاپ قالۋ تۋرالى پىكىر قولداۋ تاۋىپ, بيىل ارحيۆ قۇجاتتاما جانە كىتاپ ءىسى كومي­تەتى ارنايى جوبا جاريالادى. جوبا تاجىريبەلىك ءارى تەوريالىق ماسەلەلەردى قاتار قامتىدى. جوبانى جۇزەگە اسىرىپ جاتقان مەكەمە – «ونوماستار وداعى» قوعامدىق بىر­لەس­تىگى. «تاريحي-دياحروندىق ءادىستى قولدانۋ ارقىلى ونوماستيكالىق اتاۋلاردى جۇيەلەندىرۋ قىزمەتى» جوباسى اياسىندا وسى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاۋىپ, ءبىراز جۇمىس قولعا الىنىپ جاتىر. ماقساتى – كونە اتاۋ­لاردى جاڭعىرتۋ, ارحيۆ ماتەريالدارى مەن حالىق اۋزىندا ساقتالعان اتاۋلاردى ءتۇرلى سالا ماماندارىمەن, سونىڭ ىشىندە كارتوگراف, موبيلوگرافتارمەن بىرلەسە وتىرىپ قايتا ءتىرىلتۋ. بيىل الماتى, جەتىسۋ, اباي, شىعىس قازاقستان, پاۆلودار وڭىرلەرىن ارالاپ, ءبىرشاما جوسپار ورىندالدى. كوپشىلىگىمىزدىڭ كوزىمىزگە تۇسە بەرمەيتىن توپوگرافيالىق كارتالاردان الىنىپ, دايىندالعان مەملەكەتتىك كاتالوگتەگى جەر-سۋ اتاۋلارىنا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. شامامەن 50-جىلداردان باستاپ ارنايى قولعا الىنعان كارتاعا ءتۇسىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى قايتا قاراعاندا كورىنىپ جاتىر. مىسالى, جوتانىڭ اتىمەن تاۋدى اتاۋ, ەشكىمنەن سۇراماي قالاعان اتاۋىن قويا سالۋ, ورىس تىلىنەن كالكا اۋدارۋ, ورىس ءتىلىنىڭ زاڭدارىنا بەيىمدەي جازۋ ارقىلى ۇلتتىق سيپاتىن وزگەرتكەن كوپ كەمشىلىك انىقتالدى.

ايتالىق, اباي وبلىسىنداعى ءبىر عانا جاعداي – باركوۆ كليۋچ (بۇكىرتاس), ۆشيۆكا ء(شيلىساي), گولوپۋزوۆكا (قاراعانساي), ەلتسى (بەسقاراعاي) سەكىلدى گەوگرافيا جانە سۋ قاۋىپسىزدىگى ينستيتۋتى مەملەكەتتىك كارتوتەكادا ساقتالعان اتاۋلاردى جەرگىلىكتى تۇرعىننىڭ بار­لىعى بىردەي بىلە بەرمەيدى. وسى ايماق­تىڭ كونەكوز اقساقالدارىمەن سوي­لەسكەنىمىزدە, ولار ءبىرشاماسىنىڭ قازاق­شا نۇسقالارىن ەسكە ءتۇسىردى. بۇل – وسى وڭىردەگى وزەن, توبەشىك, ساي, ت.ب. گەوگرافيالىق نىسانداردىڭ اتاۋلارى.

قالا, اۋىل, كوشە جانە تاعى دا باسقا نىسانداردىڭ اتاۋىن تۇگەندەۋ قازىرگى كەزدە ءوز جۇيەسىن تاۋىپ, جولعا قويىلدى. ەندىگى ماسەلە – دالاداعى اتاۋ­لاردى رەتكە كەلتىرۋ, كارتا بەتتەرىندە ۇلى كەڭىستىكتىڭ ءتىلىن قالىپتاستىرۋ. قازاق ءاربىر گەوگرافيالىق نىسانعا اتاۋ بەرگەن, سوندىقتان ۇلى دالانى تانۋدىڭ ادىستەمەسى وسى جەردەن باستالۋى كەرەك.

– بۇل اتاۋلاردى جيناپ, كارتاعا ءتۇسى­رىپ قويۋمەن ءىس بىتە مە؟

– كارتاعا دا كۇندە قاراپ وتىرمايمىز. سوندىقتان وسى باعىتتاعى جۇمىس اياسىن كەڭەيتىپ, ءارى قاراي جالعاسىن تابۋعا ءتيىس. بولاشاعى بار دەپ انىقتالعان اۋىلدار مەن اۋدانداردىڭ اينالاسىنداعى اتاۋلار جيناقتالىپ, ۇمىتىلعاندارىن گەوگرا­فيالىق نىساننىڭ سيپاتىنا قاراي قايتا جاڭعىرتۋىمىز كەرەك. وسى جاڭعىرتىلعان اتاۋلار وقۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلىپ, مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ گەوگرافيا, دۇنيەتانۋ (ولكەتانۋ) ساباقتارىنىڭ كەم دەگەندە ەكى ساعاتى بولىنسە دەيمىز. ساباق كەزىندە وقۋ­شىلار سىرتقا شىعىپ, اۋىلىنىڭ اينا­لاسىنداعى اتاۋلارمەن, ونىڭ شىعۋ ۋاجدەرى, ەتيمولوگياسىمەن تانىسادى. كەيىن ەسەيىپ, اۋىلىنان, ءتىپتى ەلدەن الىس كەتىپ جاتسا, ونى وسى ەلمەن, جەرمەن بايلانىستىراتىن تۋعان جەردىڭ اتى بار تاسى مەن توپىراعى بولادى. وقۋشىنىڭ بالا جاسىنان تەك اۋىلىنىڭ ەمەس, اينالاسىنىڭ اتاۋلارى دا ساناسىنا ءسىڭىپ, ءومىر بويىنا ساقتالادى.

– قازاق حالقى بۇرىن مەكەندەگەن ايماقتارداعى جەر-سۋ اتاۋلارىن جاڭاشا زەرتتەۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ ءجۇر ەكەنسىز.

– ءيا, شەكارالىق ايماقتارداعى, ياعني قازاقستان شەكارالارىنىڭ سىرتىندا دا ءداستۇرلى ۇلگىدەگى قازاق اتاۋ­لارى كوپ كەزدەسەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە توپونيمدەردى ارەالدىق ءادىس بو­يىنشا زەرتتەۋ قاجەتتىلىگىن تۋدىراتىنى بەلگىلى. قازاق تاريحى ءتۇرلى فاكتى­نى نەگىزگە الۋعا مۇددەلى, سولار­دىڭ قاتارىندا جەر-سۋ اتاۋلارى دا تۇرادى. حا­لىقتىڭ باسىنان كەشىرگەن تاريحى مەن مەكەندەگەن ايماقتارىندا ساقتالعان جەر-سۋ اتاۋلارى ءتۇرلى دەرەك بەرەدى.

كوشپەلى قازاق حالقى مەكەندەگەن ايماق­تار قازىرگى رەسمي بەكى­تىل­گەن مەملە­كەتتىك شەكارانىڭ اۋقى­مى­نان الدەقايدا كەڭ. جۇرگەن جە­رى­نىڭ بارلىعىندا ءار نىسانعا اتاۋ بەرىپ, كەڭىستىكتى مەڭگەرگەن, وسىلايشا مىڭداعان ءتوپونيمدى دۇنيەگە كەلتىرگەن. مۇراسىنىڭ قوماقتى ءبىر بولىگى شەكارالىق ايماقتاردا جاتىر, سونىڭ ىشىندە سىزىقتىڭ ارعى بەتىندە قالعانى دا از ەمەس. ول اتاۋ­لار­دىڭ بولاشاقتا ساقتالۋ-ساقتالماۋى بەلگىسىز. سەبەبى ولاردىڭ كوپشىلىگى قازىر رەسمي قولدانىستا جوق, تەك ەل اۋزىندا ايتىلادى. سوندىقتان ارعى زامانداعى تۇركى, بەرگى ۋاقىتتا ورنىققان قازاق تىلىندەگى اتاۋلار دا تاريحىمىزدىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە قارالۋعا ءتيىس. شەكارا سىزىعىنىڭ سىرتىندا قالعان ول اتاۋلاردى تاريحي قۇجات رەتىندە تىركەپ, بولاشاققا اماناتتاۋ – قازاق توپونيميكاسىنىڭ الدىندا تۇرعان ءبىر مىندەت.

– ال بۇل مىندەت قالاي جۇزەگە اسىرىلادى؟

– جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ تارالۋ ايماق­تارىن انىقتاۋ جالعىز لينگۆيس­تەر مەن تاريح­شىلاردىڭ قولىنان كەلمەيدى. بۇل ىسكە گەوگرافتار, سونىڭ ىشىندە كارتوگراف مامانداردىڭ دا ۇلكەن كومەگى كەرەك. ترانس­شەكارالىق ايماقتارداعى گەوگرا­فيالىق جاع­داي­لار, نىسانداردىڭ تۇرلەرى, تابيعي نىسانداردىڭ ەرەكشەلىكتەرى جانە ولاردىڭ اتاۋلارىنىڭ شىعۋ ۋاجدەرىن انىقتاۋ كە­شەندى ىزدەنىستەردى قاجەت ەتەدى. وسى ماسە­لە­لەر­دىڭ نەگىزىندە ءبىز «ترانسشەكارالىق توپونيميا» تەرمينىن ۇسىندىق. ول ىلگە­رىدەگىدەي كەشەندى ماسەلەلەردى كۇن تارتى­بىنە قويۋ جانە ونىڭ شەشىمدەرىن ىزدەۋ بارىسىندا تۋعان بولاتىن. باستىسى, ۇعىم دۇنيەگە كەلدى. ءبىراز زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ, العىشارتى جاسالدى, ەندى ول ءتىل, تاريح, گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ توعىسىندا كەشەندى زەرتتەۋلەرگە اينالۋعا ءتيىس.

قازاق ونوماستيكاسى – ەلدىگىمىزدىڭ ايعاعى. ونىڭ اۋقىمى ەلىمىزدىڭ رەسمي شەكارا­سى­مەن ايقىندالمايدى. قاراپ وتىرساق, ونىڭ تارالۋ ايماعى وتە ۇلكەن كەڭىستىكتى قۇرايدى. سونىمەن قاتار جوعارىدا ايتقان ماسەلەلەر دە وڭتايلى شەشىمدەردى كۇتەدى. ول تەوريالىق, قولدانبالىق جانە تاجىريبەلىك ماسە­لە­لەر­دى قامتيدى. سوندىقتان بۇل تەك وسى سالا عالىمدارىنىڭ ەمەس, بارشا ءبىلىم, عىلىم, بيلىك جۇيەسىنىڭ ماماندارىنا دا قاتىستى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

ابزال ماقاش,

«Egemen Qazaqstan»