«ەل ءىشى — ونەر كەنىشى» دەمەكشى, قولداۋ بولسا, ساداق جاساۋ ءىسىن وتاندىق شەبەرلەر دە ىلگەرىلەتەر ەدى. تەمىرجول بويىنداعى شوقىسۋ بەكەتىنىڭ تۇرعىنى سامات جورعاباەۆتىڭ شاعىن شەبەرحاناسىنداعى ساداق جاساۋ ءىسىن كورىپ, ءبىز وسىنداي وي تۇيدىك. ەردىڭ جاسى ەلۋگە تاياعان, قولى ۇسىناقتى جىگىت اۋلىنداعى شوقىسۋ نەگىزگى ورتا مەكتەبىندە كىشى قىزمەتكەر بولىپ جۇمىس ىستەيدى. جاستايىنان ۇيىنە قۇرال-سايمان جيعان ول قازىر اۋىل-ايماققا اعاشتان ءتۇيىن تۇيگەن شەبەر رەتىندە دە بەلگىلى. ءاربىر جاساعان بۇيىمىن ۇلتتىق ناقىشتا بەزەندىرىپ, ءداستۇرلى ويۋ-ورنەكتى اعاشقا ۇقىپتىلىقپەن تاڭبالاعان تۋىندىلارى كورەر كوزگە تارتىمدى.
اباي اتامىز: «مال كەرەك بولسا, قولونەر ۇيرەنبەك كەرەك. مال جۇتايدى, ونەر جۇتامايدى» دەمەي مە؟ اياداي اۋىلداعى مەنىڭ ەسىمىمدى ايگىلەگەن بويىمداعى وسى ازعانتاي ونەرىم دەپ ەسەپتەيمىن. اۋىلدىڭ كۇندەلىكتى تىرلىگىنەن بوساعاندا شەبەرحاناما اسىعۋ ۇيرەنشىكتى ادەتىمە اينالدى. تاپسىرىس رەتىنە قاراي اعاشتان ويۋلانعان توستاعاندار, قوناق كۇتۋگە ارنالعان زاماناۋي ۇستەلدەر, بەسىكتەر, قازاقتىڭ ۇلتتىق اسى — ەت سالاتىن اعاش استاۋ تاباقتارىن جاسايمىن. كەيىنگى ۋاقىتتا كوشپەلى حالقىمىزدىڭ يىعىنان تۇسپەگەن قاسيەتتى قارۋ — ساداق ازىرلەۋگە بەكىندىم. نەگىزىنەن قارۋعا ءتان ءار بۇيىمدى جاسايتىن ىسمەردىڭ ونى قولدانۋ تاسىلىنەن دە حابارى بولعانى جاقسى. ونى ىشتەي سەزىنىپ, جان دۇنيەڭمەن جاساساڭ, مىنە, سول كەزدە تۋىندىڭ تازا شىعادى. حالقىمىز ءداستۇرلى ساداق جاساۋ ىسىنە اسقان ۇقىپتىلىقپەن قاراعان, ونىڭ كوركەمدىك سيپاتىنا, ەتنوايىرۋ بەلگىسىنە, قارۋ رەتىندەگى ايبارىنا ايرىقشا ءمان بەرگەن. كەشەگى كەزدە بۇل قارۋدىڭ ناسيحاتتالۋىنا توسقاۋىل قويىلۋىمەن بىرگە, ونى دايىنداۋ ءىسى دە ەلىمىزدە ۇمىتىلا باستاعان.
«وسىدان ءۇش جىل بۇرىن اۋدان ورتالىعىندا قۇربان ايت مەرەكەسى تويلانىپ, ونىڭ ورتا تۇسىندا اۋەسقويلار اراسىندا ساداق اتۋ سايىسى ۇيىمداستىرىلدى. ساداق اتۋعا نيەتتى ءاربىر ويىنشىعا ءۇش وقتان بەرىلەدى ەكەن. مەن دە باعىمدى سىناپ كورەيىن دەپ جاستارمەن جاعالاسىپ, سۋىرىلىپ ورتاعا شىقتىم, الايدا ساناۋلى وعىم «تەرەكتەن دە, بۇتاقتان دا» الشاقتاپ ايدالاعا لاقتى. سول شارادان اۋىلىما نامىستانىپ قايتتىم. ءتۇبى وسى ساداق اتۋدى ۇيرەنەمىن دەپ وزىمە جولاي سەرت بەردىم. سودان ساداق ىزدەيىن دەپ الەۋمەتتىك جەلىنى اقتارسام, ەلىمىزدەگى ساداقتاردىڭ كوبى تاپسىرىسپەن شەتەلدەردەن كەلەدى ەكەن. باعالارى دا شارىقتاپ تۇر, قولجەتىمدىسىنىڭ ءوزى — 50, 60 مىڭ تەڭگە, ساپاسىنا قاراي باعاسى ودان ءسال تومەندەرى دە بار. ال جاقسى اعاشتان جاسالعان تۇرىك, ماجار جانە كورشى رەسەي ەلىندە جاسالعاندارىنىڭ باعاسى 250, 300 مىڭ تەڭگەدەن باستاپ جوعارىلاي بەرەتىنىنە كوزىم جەتتى. ساداقتىڭ نەگىزگى قۇرىلىمى اعاش قوي, نەگە ءوزىم جاساپ كورمەسكە دەپ, ونىڭ جاسالۋ جولىن ىزدەي باستادىم», دەيدى شەبەر.
دەگەنمەن ونىڭ وسى «ۇيرەنەمىن», «ساداقتى ءوزىم جاساپ الامىن» دەگەن تالابى زايا كەتپەپتى, قازىر سامات ساداق اتۋدان كادىمگىدەي تاجىريبە جيناقتاعان. اۋدان ورتالىعىندا وتەتىن ساداقشىلار سايىسىنا اۋلىنان شاكىرت ەرتە كەلىپ, تالاي مارتە توپ جاردى. تورىنە ىلىنگەن جىلى لەبىز جازىلعان ماداقتامالار مەن ديپلومدار ساماتتى الدا دا جەڭىستەرگە جەتەلەيتىنىنە كامىل سەنەسىڭ.
ەندى ونىڭ العاشقى ساداعىن قالاي جاساعانىنا ويىسايىق. ءبارىمىزدىڭ دە قالتا تەلەفونىمىزدا كۇندەلىكتى تىرلىگىمىزگە, جاساپ جۇرگەن جۇمىسىمىزعا ساي كەڭەسەتىن, جاقىن پىكىرلەس ادامدارىمىز بولادى ەمەس پە؟ سول سەكىلدى ساماتتىڭ ۇيالى تەلەفونىندا ەلىمىز بويىنشا قۇرامىنا 250 ادام توپتاستىرىلعان ء«وزىمىزدىڭ شەبەرلەر» اتتى چات بار ەكەن. سۇراستىرسا, بۇل توپتاعىلار دا ساداقتىڭ جاسالۋ جولىن ناقتى بىلمەيتىن بولىپ شىعادى. كوپ ىزدەنگەن ساكەڭ اقىرى ساداق ىستەۋدى يۋتۋب كانالدان ۇيرەنەدى.
– ءبىر بايقاعانىم, ەلىمىزدە ساداق جاسايتىن شەبەرلەر ساۋساقپەن سانارلىق ەكەنىنە انىق كوزىم جەتتى. سودان ءوز بەتىمشە ارەكەتتەنۋگە تۋرا كەلدى, قايىڭ مەن قاراعاشتى قولدانىپ, ەڭ ءبىرىنشى ارنايى ۇستايتىن تۇتقاسى بار ەۋروپالىق ۇلگىدەگى ساداق جاساپ شىعاردىم. ءداستۇرلى ساداقتى جاساۋعا كەز كەلگەن اعاشتىڭ جارامايتىنىن كەيىننەن ءبىلدىم.
«وسى رەتتە ماعان الماتى وبلىسىنىڭ ۇزىناعاش اۋدانىندا تۇراتىن قىتاي ەلىنەن كەلگەن قانداسىمىز جالىن قابىلان ەسىمدى ازاماتتىڭ كومەگى كوپ ءتيدى. ول – جاس بولسا دا, ون ساۋساعىنان ونەر تامعان ۇستا جىگىت. ەكەۋمىزدى تابىستىرعان دا وسى — ىسمەرلىك جولداعى ىزدەنىسىمىز. جالىن 2018 جىلى شىمكەنت قالاسىندا وقىپ جۇرگەن ستۋدەنت كەزىندە مەن وعان ارنايى بارىپ, اعاشقا ويۋ سالۋ, اعاشتان قاشاپ تاباق جاساۋدىڭ جولدارىن ۇيرەنگەن ەدىم. قىتاي ءتىلىن جەتىك بىلەتىندىكتەن, ساداق دايىنداۋعا قولدانىلاتىن شىنى تالشىقتى اعاشتاردى, وزگە دە شەبەرحاناما قاجەتتى قۇرال-جابدىقتاردى وسى جالىن ارقىلى الدىرتامىن. ساداق وقتارىن قاراعاي, قايىڭ اعاشىنان جاسايمىن, جەبەسى مەن قاناتى دا قىتاي ەلىنەن كەلەدى. ساداق وعىنىڭ ءوزى: ماساعى, قاناتى, سابى, جەبە باسى, ۇشى, قىرى, ىسقىرعىشى, ۇڭعىسى دەپ بىرنەشە بولىكتەن تۇرادى. جالپى, ساداق قۇرىلىمىن جاتقا ءبىلۋدى ءوز مىندەتىم ساناپ, قولىم بوساعاندا بەلگىلى عالىم قاليوللا احمەتجاننىڭ اۆتورلىعىمەن شىققان «جاراعان تەمىر كيگەندەر» (الماتى, «جازۋشى», 1970) اتتى باتىرلاردىڭ قارۋ-جاراعى, اسكەري ونەرى جانە سالت-داستۇرلەر مازمۇنىنداعى كىتابىنا ءجيى ۇڭىلەمىن», دەيدى ول.
سامات تۇراتىن توقسان ءتۇتىنى بار شوقىسۋ بەكەتى – اۋدان ورتالىعى شالقاردان جىراقتاۋ ورنالاسقان مەكەن. دەگەنمەن ۇلتتىق ونەردى جوعارى باعالايتىن اۋىل ازاماتى ايماقتاعى ساداقشىلارمەن ۇدايى تىعىز بايلانىستا جۇرەدى.
– سامات سۇلتانمۇرات ۇلىن ساداقشىلىق قىرىنان جاقسى بىلەمىن. ونىڭ جاساعان تۋىندىلارىن دا كوردىم, ىڭعايلى, وزگە ەلدەردە جاسالاتىن ساداقتاردان ايىرماشىلىعى جوق. بىراق مىنانى ءبىلۋىمىز قاجەت, ساداق اۋەسقويلىق نەمەسە الىس قاشىقتىققا بەلگىلەنگەن سايىستارعا قولدانىلاتىن بولىپ بولىنەدى. سونداي-اق قولدانۋشىنىڭ قۋات-كۇشىنە بايلانىستى ۇلكەن-كىشى, ۇزىن-قىسقا تۇرلەرى تاعى بار. ادىرناسى بەرىك, ءيىنى ۇزىن ساداقپەن جاقىن نىساندى دا كوزدەي الماۋىڭ مۇمكىن. بۇل رەتتە ساماتتىڭ قولىنان شىققان ساداقتار جاقىن قاشىقتىقتى كوزدەۋگە, وسى ونەردى العاش ۇيرەنۋشىلەرگە وتە ىڭعايلى ءارى باعاسى دا قولايلى, – دەيدى اقتوبە وبلىستىق «Jaujurek» ءداستۇرلى ساداق اتۋ فەدەراتسياسى قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى ساندىگۇل الەنوۆا.
قازىر ساماتتىڭ دايىنداعان ساداقتارى 20-25 مىڭ تەڭگەگە باعالانعان. «ونەر ساتىلمايدى, باعالانادى» دەمەكشى, ونىڭ قول ەڭبەگىن باعالاپ, ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن تاپسىرىس بەرەتىندەر بار. شەبەردىڭ تۋىندىسى ۋاتساپ جەلىسىندە, Olx.kz حابارلاما تاقتاسىندا جارنامالانادى.
ۇلتتىق رۋح پەن پاتريوتتىق سەزىمدى قوعامعا بابالارىنان ميراس بولعان قولونەرىمەن ءسىڭىرۋدى ماقسات ەتكەن اۋىل شەبەرىنىڭ قادامى كوپكە ۇلگى.
مۇحتار مىرزالين
اقتوبە وبلىسى,
شالقار قالاسى
