بەيبىت اتومنىڭ بەرەرى مول

ءىرى وندىرىسكە ۇلكەن ەنەرگەتيكالىق بازا كەرەك

ەلدە وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 80%-عا جۋىعىن ءىرى جانە كىشى ءوندىرىس وشاقتارى تۇتىناتىن بولعاندىقتان, تاياۋدا «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا حابارلاستىق. اتالعان قۇرىلىمنىڭ ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى جاقىپ حايرۋشەۆتىڭ ايتۋىنشا, كاسىپكەرلەر قاۋىمى ەل دامۋىندا ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتۋدىڭ ماڭىزدى ماسەلە ەكەنىن ءتۇسىنىپ وتىر.

«ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك – كەز كەلگەن ەلدىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ نەگىزگى قۇرامداس بولىگى. ەلىمىزدە مۇناي, تابيعي گاز جانە كومىردىڭ قوماقتى قورى بار ەكەنىنە قاراماستان, تۇراقتى ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق دامۋ ءىسى ەرەكشە ماڭىزعا يە. سوڭعى جىلدارى ەنەرگەتيكالىق جۇيەنىڭ سەنىمدىلىگى مەن تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كەشەندى كوزقاراستى تالاپ ەتەتىن بىرقاتار مىندەتكە تاپ بولدىق. اسىرەسە وندىرىستىك كاسىپورىنداردى ەلەكتر قۋاتىمەن تۇراقتى تۇردە تاۋلىك بويى قامتاماسىز ەتە الماي قالساق, ەل ەكونوميكاسىنىڭ ىلگەرىلەۋى ۇلكەن تەجەلۋگە تاپ بولارى انىق», دەيدى «اتامەكەن» ۇكپ وكىلى.

تۇتىنۋدىڭ ۇلعايۋىن ەسكەرىپ, ەلدى ەنەرگيامەن تۇراقتى قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ جاڭا نەگىزگى كوزىن ەنگىزۋ قاجەت. كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قولجەتكىزۋ جو­نىندەگى جاھاندىق كۇش-جىگەر اياسىندا حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى كومىر ەلەكتر ستانسالارى جوبالارىن قارجىلاندىرۋدان باس تارتىپ جاتىر. سول سەبەپتى, كومىر ەنەرگياسىن نەگىزگى كوز رەتىندە پايدالانۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. رەسپۋبليكاداعى تابيعي گاز قورىنىڭ مولشەرى دە دامۋشى ەلىمىزدى ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيالىق ماقساتتا قاناعات­تاندىرا الماي تۇر. بۇل رەتتە گاز ەنەرگەتيكاسىن اۋقىمدى دامىتۋ قيىن.

ينفوگرافيكانى جاساعان – امانگەلدى قياس, «ەQ»

جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى, كەيبىر ارتىقشىلىق­قا قاراماستان, جەل مەن كۇننىڭ ءدايىم بولماۋىنان جۇمىس­تىڭ بولجاۋسىزدىعىنا بايلا­نىستى تۇراقتى جانە نەگىزگى گەنەراتسيا كوزى بولا المايدى. وسى ولقىلىقتى قاپەرگە الساق, ەنەر­گەتيكا سەكتورىنداعى تەح­نولوگيانىڭ قازىرگى دامۋ دەڭ­گەيىندە اتوم ەنەرگەتيكاسى جوعال­عان ەنەرگيا قۋاتىن اۋىس­تىرۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى شەشىمى بولىپ كورىنەدى.

اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك – ماگاتە مالىمەتى بويىنشا, قازىر 31 ەلدە جالپى قۋاتى 375,6 گۆت بولاتىن 415 اتومدىق ەنەرگوبلوك جۇمىس ىستەيدى. وسى شاقتا 15 ەلدە 58 رەاكتور سالىنىپ جاتىر. اتوم ەنەرگياسىنىڭ ماڭىزدى قۋاتى بار ەلدەر – اقش (94 رەاكتور), فرانتسيا (56 رەاكتور), قىتاي (56 رەاكتور), رەسەي (37 رەاكتور), وڭتۇستىك كورەيا (26 رەاكتور) جانە جاپونيا (12 رەاكتور).

«مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا قازىر ەلىمىزدە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ مۇمكىندىگىن زەرتتەۋ جۇمىستارى جالعاسىپ جاتىر. اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا ەڭ قولايلى اۋماق – الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانىنداعى ۇلكەن اۋىلىنىڭ اۋماعى. ونداعى حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى تىڭعىلىقتى جۇرگىزىلىپ جاتىر. جاقسىنىڭ پارقىن دۇرىس ايىر­عان جەرگىلىكتى تۇرعىندار اەس قۇرىلىسىنا قارسى ەمەس. ويتكەنى ەلىمىزدە اپات قاۋپىن بارىنشا ازايتاتىن, قاۋىپسىزدىكتىڭ بارلىق تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن سوڭعى جەتىستىكتەر مەن ازىرلەمەلەردى پايدالاناتىن, قۋاتتىلىعى 2 800 مۆت-عا دەيىنگى جاڭا بۋىن III نەمەسە III+ اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ قاراستىرىلىپ وتىر», دەدى «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانسالارى» جشس باس ديرەكتورى تيمۋر جانتيكين.

جاڭا بۋىن رەاكتورلارىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – بەلسەندى جانە ءپاسسيۆتى قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىنىڭ بىرەگەي ۇيلەسىمى. ولار ستانسانى سىرتقى جانە ىشكى اسەرلەرگە بارىنشا ءتوزىمدى ەتەدى. ءبىزدىڭ ەلدە قۇرىلىسى قاراستىرىلىپ جاتقان بارلىق رەاكتور ەكى كونتۋرلى بولىپ سانالادى. وندا سۋ باستاپقى كونتۋردا, يادرومەن تىكەلەي بايلانىستا اينالادى. باستاپقى كونتۋرداعى سۋدىڭ جىلۋى ونىمەن جاناسپاستان ەكىنشى كونتۋرداعى سۋعا بەرىلەدى. بۇل جاعدايدا تۋربينا رەاكتوردىڭ ەكىنشى كونتۋرىندا پايدا بولعان بۋمەن قوزعالادى.

جالپى, اتوم ەلەكتر ستانساسىندا سۋ شىعارىلعان بۋ كوندەنساتسيالاناتىن جانە قايتادان پايدالانىلاتىن جابىق جۇيەدە اينالادى. ەگەر اتوم ەلەكتر ستانساسى بالقاش كولى جاعاسىندا ورنالاسسا سۋدىڭ قايتىمسىز ىسىراپتارى كول بەتىندەگى سۋدىڭ تابيعي بۋلانۋىنان بولاتىن ىسىراپپەن سالىستىرعاندا الدەقايدا تومەن بولادى.

يادرولىق تەحنولوگيالاردى جەتكىزۋشىلەر ۇسىنعان دەرەكتەرگە سايكەس ەكى بلوكتى اتوم ەلەكتر ستانساسىن پايدالانۋ كەزىندە سۋدىڭ قايتىمسىز جوعالۋى (بۋلانۋى) شامامەن جىلىنا 63 ملن تەكشە مەتردى قۇرايدى. بۇل كولدىڭ جالپى بۋلانۋىنىڭ 0,32%-ىنا تەڭ. بالقاشتاعى سۋدىڭ جالپى كولەمى شامامەن 108,3 ملرد تەكشە مەترگە تەڭ. بۇل دا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالقىنداتۋ ءۇشىن قاجەتتى كولەمنەن ايتار­لىق­تاي كوپ. سوندىقتان اەس كول كولەمىنە ءىس جۇزىندە تۇك تە اسەر ەتپەيدى.

وتاندىق ماماندار اتوم وتىنىن تولىق مەڭگەرگەن

اەس-ءتى سالۋ كەزىندە كەمىندە 10 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلادى. ال ونى پايدالانۋ مەن جوندەۋ كەزەڭدەرىندە 2 مىڭعا دەيىن تۇراقتى قىزمەت ورنى قۇرىلادى. بۇگىندە 1 000-نان استام وتاندىق قۇرىلىسشىلار مەن ينجەنەرلەر تۇركيا مەن بانگلادەشتەگى اەس جوبالارىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇر.

اەس-ءتى پايدالانۋعا جەتكى­لىكتى كادرلىق الەۋەتىمىز بار دەيدى ساراپشىلار. قازىر اتوم سالاسىندا 20 مىڭنان استام ادام, ونىڭ ىشىندە نەگىزگى ون­دىرىستىك پەرسونالدىڭ 15 مىڭى جۇمىسپەن قامتىلعانىن ەسكەرۋ قاجەت. كوپتەگەن مامان «ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق» پەن «يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا» جۇمىس ىستەيدى. ول جەردە ونداعان جىل بويى اتوم رەاكتورلارى تابىستى پايدالانىلىپ كەلەدى. يادرولىق ەنەرگەتيكا­لىق قوندىرعىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە الەمدىك دەڭ­گەيدەگى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. ونىڭ ناتيجەلەرى جا­پونيادا, فرانتسيادا جانە ءبىزدىڭ يادرولىق عالىمدارىمىز ىنتىماقتاساتىن باسقا ەلدەردە اتوم ەلەكتر ستانسالارىنىڭ بىرقاتار يننوۆاتسيالىق جوبالارىندا ەسكەرىلەدى.

«2010 جىلدان باستاپ وسى ۋا­قىتقا دەيىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا 2 193 باكالاۆر, 909 ماگيستر جانە 135 دوكتور مامانى دايارلاندى. سونداي-اق «بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا 2010 جىلدان باستاپ «اتوم ونەركاسىبى», «اتوم يادروسى جانە بولشەكتەر فيزيكاسى», «تەحنيكالىق فيزيكا. اتوم ەلەكتر ستانسالارى مەن قوندىرعىلارى», «يادرولىق ينجەنەريا» ماماندىقتارى بويىنشا 21 باكالاۆر, 12 ماگيستر جانە 1 مامان ءبىلىم الدى. «ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى» رمك بازاسىندا جىل سايىن 120-دان استام ستۋدەنت ءۇشىن پراكتيكا ۇيىمداستىرىلادى. وقۋ-اقپاراتتىق ورتالىعى نەگىزىن­دە رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىن­داعى مامانداردى وقىتۋ جۇر­گىزىلەدى. كادرلاردى دايارلاۋ­دىڭ اۋقىمدى باعدارلاماسى الماتىداعى «يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا» جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ەكى يادرولىق ەنەر­گەتيكالىق بلوگى بار اەس پايدالانۋ ءۇشىن ءارتۇرلى ماماندىقتاعى 2 000-عا جۋىق ادام قاجەت. ونىڭ شامامەن 20%-ى يادرولىق قون­دىرعىلارعا قاتىستى. ستان­سانىڭ وپەراتسيالىق پەرسونا­لىن ارنايى دايارلاۋ اەس قۇ­رى­لىسى باستالعاننان كەيىن بىر­دەن قولعا الىنادى. بۇل – ۆەندور نىساندارىنىڭ بازاسىندا وتكىزىلەتىن اەس رەاكتورلارى­نىڭ تاڭدالعان تۇرىندەگى وقىتۋ جانە پراك­تيكالىق تاعىلىمداما. جال­پى العاندا, ەلىمىز اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ءۇشىن عانا ەمەس, ونى سەنىمدى جانە قاۋىپسىز پايدالانۋ ءۇشىن دە قاجەتتى كادرلىق الەۋەتكە يە», دەيدى ت.جانتيكين.

اەس-ءتىڭ تاعى ءبىر پايداسى بار

بەيبىت اتوم ەكونوميكانىڭ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى سالالاردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى. اەس-ءتى سالۋ كەزىندەگى 1 جۇمىس ورنى ساباقتاس سالالاردا 10-نان استام جۇمىس ورنىن قۇراتىنى جانە ادام قىزمەتىنىڭ باسقا دا كوپتەگەن باعىتىن دامىتاتىنى بەلگىلى. ءارتۇرلى اۋرۋدى دياگنوستيكالاۋ جانە ەمدەۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن يادرولىق مەديتسينا دا سولاردىڭ قاتارىندا. جۇرتتىڭ ءبارى بىلەتىندەي, يادرو­لىق مەديتسينا ورگانيزمدى زەرتتەۋ ءۇشىن يزوتوپتاردى پايدالانادى. ال ونىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى – رادياتسيالىق تەراپيا. ول راك كلەت­كالارىن نىساناعا الۋ جانە جويۋ ءۇشىن رادياتسيانى قول­دانۋ ارقىلى قاتەرلى ىسىكتىڭ بەلگىلى ءبىر تۇرلەرىن ەمدەۋ ءۇشىن قولدانىلادى.

«اتوم اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا كەڭىنەن قولدانىلادى. اتاپ ايتقاندا, سالاداعى ەكسپورت كولەمىن ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى. جەتكىزۋ تىزبەگىنە جانە اەس قۇرىلىسىنا جەرگىلىكتى شاعىن جانە ورتا بيزنەس كومپانيالارىن قوسۋ قۇرىلىس, ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن مامانداندىرىلعان قۇرال-جابدىقتار ءوندىرىسى سياقتى وتاندىق يندۋستريا مەن ينفرا­قۇرىلىمنىڭ, قىزمەت كورسەتۋ سەكتورىن ىنتالاندىراتىنى ءسوزسىز», دەدى ج.حايرۋشەۆ.

اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ دامۋى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ, وتاندىق عىلىمنىڭ وسۋىنە دە ىقپال ەدى. وعان قوسا, وتاندىق عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ دامۋىنا وڭ مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر ەتىپ, جوعارى تەحنولوگيالىق, ءبىلىمدى قاجەت ەتەتىن تەحنولوگيالاردىڭ جەدەل دامۋىنا اسەر بەرەرى ءسوزسىز.

جۇمىرتقاداي يادرولىق وتىن 88 مىڭ توننا كومىرگە تەڭ

ماگاتە مالىمەتىنە قارا­عاندا, دۇنيە جۇزىندە اتوم ەلەكتر ستانسالارى جۇمىس ىستەگەن بارلىق كەزەڭدە (1954 جىلدان باس­تاپ) پايدالانىلعان يادرو­لىق وتىن قالدىقتارى بار-جوعى 370 مىڭ توننا عانا جينالعان. ال ءبىزدىڭ ەلدە (الەم بويىنشا ەمەس) كومىردى جاعۋ كەزىندە كۇل جانە شلاك قوسپالارىنىڭ ءبىر جىلدىق شىعىمىنىڭ ءوزى شامامەن 19 ملن توننانى قۇرايدى. جۇمىرتقاداي يادرولىق وتىن بەرەتىن ەلەكتر قۋاتىن 88 مىڭ توننا كومىردەن ارەڭ الۋعا بولادى. سونىمەن بىرگە اەس-تە پايدالانىلعان يادرولىق وتىندى تولىعىمەن قالدىق دەۋگە بولمايدى. ويتكەنى الەم بو­يىنشا جينالعان 370 مىڭ توننا «قالدىقتىڭ» 120 مىڭ توننادان استامى (پايدالانىلعان يادرولىق وتىننىڭ جالپى جيناقتالعان كولەمىنىڭ 32,4%-ى) قازىردىڭ وزىن­دە قايتا وڭدەلدى. اتاپ ايت­قان­دا, «MOX» وتىنى (قۇرامىن­دا بولىنەتىن ماتەريالداردىڭ بىرنەشە وكسيدتەرى بار يادرولىق وتىن) تۇرىندە قايتا پايدالانۋ ماقساتىندا.

مۇنداي جابىق يادرولىق وتىن تسيكلى اتوم ونەركاسىبىنىڭ ەكولوگيالىق تازالىعىن ودان ءارى جاقسارتۋدىڭ جاڭا كەلەشەگىن اشادى. ەلەكتر قۋاتى 1 000 مۆت زاماناۋي اتوم ەلەكتر ستانساسىندا بار بولعانى 50 تەكشە مەتر راديواكتيۆتى قالدىق جينالادى. بۇل – قازىرگى اتوم ەلەكتر ستانسالارى ءۇشىن 60 جىلدان استام جۇمىس ىستەگەندە بۇكىل قىزمەت ەتۋ مەرزىمىندە 50 تەمىرجول ۆاگونىنان اسپايتىنداي كولەم.

ەندى تۇپكىلىكتى شەشىم حالىقتىڭ وسى ماڭىزدى ماسەلەگە قاتىستى تاڭداۋىن ايقىنداي­تىن الداعى رەفەرەندۋم­نىڭ ناتيجەسىنە بايلانىس­تى.