كەلىسىمشارتسىز جۇمىستىڭ كەمشىن تۇسى

ءبىرشاما كەمشىن تۇستارىنا قاراماستان, ەڭبەك شارتى ءوز فۋنكتسياسىن, مىندەتىن ورىندايتىن, ەڭبەك ءتارتىبى ەرەجەلەرىنە باعىنىپ, كەلىسىلگەن تۇراقتى ايلىق جالاقى الاتىن ورتاشا قىزمەتكەرگە بەلگىلى ءبىر كە­پىل­دىك بەرەدى. جۇمىس بەرۋشى ءتيىستى قورلار مەن ۇيىمدارعا سالىقتىق, الەۋمەتتىك جانە مە­ديتسينالىق اۋدارىمدار جا­ساۋعا ءتيىس. قولدانىستاعى ەڭ­بەك زاڭناماسىمەن قىزمەتكەر­گە ءتۇرلى جەڭىلدىك, وتەماقى قاراستىرىلسا, كەلىسىمشارتسىز ونىڭ موينىندا تەك مىندەت­تەمەلەر قالادى.

كەيبىر جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ جۇمىس ەرەكشەلىگىن سىلتاۋراتىپ, ەڭبەك شارتىن جاساسۋدان باس تارتاتىنى, سول سەكىلدى مەرزىمسىز شارت جاساۋدى كوپ­سىنىپ, ءبىر جىل نەمەسە ودان دا از ۋاقىتپەن شەكتەلەتىنى ەش ابىروي اپەرمەسى انىق. وكى­نىشكە قاراي, جۇمىسشى ءوز قۇ­قىق­تارىنا ءجۇردىم-باردىم قارايتىن, ال جۇمىس بەرۋشى وزىنە جاۋاپكەرشىلىك ارتۋعا اسىق­پايتىن جايتتار از ەمەس.

ونى ەلىمىزدە 1,2 ملن ادام­نىڭ بەي­رەسمي نەمەسە تۇ­راقسىز جاعدايدا جۇ­مىس ىستەپ جاتقانىنان اڭعارۋعا بولادى. ولاردىڭ بارلىعى كە­لىسىم­شارتسىز جۇمىس ىستەي­دى جانە جالپى ەڭبەك زاڭ­ناما­سىمەن ناشار قورعالعان. نەگى­زىنەن تابىسى از, ونىمدىلىگى تومەن بەيرەسمي سەكتوردا نان تاۋىپ جۇرگەندەردىڭ 40%-ى زاۋىت­تار مەن فابريكالارعا, 37%-ى شەبەرحانالارعا جانە 36%-ى جەكە قوسالقى شارۋا­شىلىقتارعا شوعىر­لانعان.

كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»

سونداي-اق ولاردىڭ ازداعان ۇلەسى قۇرىلىس الاڭدارىندا, اشىق بازار­لاردا, جەكەمەنشىك اۆتوكولىك قۇرال­دارىندا بايقالادى. وسى سانات­­تاعىلاردىڭ باسىم بولىگى اۋىل, ورمان جانە بالىق شارۋاشى­لى­عى, ساۋدا, اۆتو­جوندەۋ سالاسىندا تىرلىك ەتىپ ءجۇر.

ەڭبەك كودەكسىندە كوزدەلگەن ەڭبەك شارتى بويىنشا نەمەسە ونسىز ەڭبەك قاتى­ناستارى شىنىندا كۇردەلى. مى­سالى, ۇيىم ۇسىنا الاتىن ازا­مات­تىق-قۇقىقتىق كە­لىسىم­شارت ەڭبەك زاڭنا­ما­سىندا كوزدەلگەن بارلىق كەپىل­دىك­تى قامتاماسىز ەتە المايدى. كوپ جاع­داي­دا بۇل شارت بويىنشا جۇمىس قۇرال­دا­رىن (كومپيۋتەر, پرينتەر, ارنايى باعدارلامالار) ساتىپ الۋ شى­عىنىن تاپسىرۋشىنىڭ ورىنداۋشىعا جۇكتەيتىنى دە قىزىق. سونداي-اق جالاقى تەك جۇمىس نورماسىن پىسىقتاۋ فاكتىسى بويىنشا تولەنەتىن ەڭبەك شارتىنان ايىرماشىلىعى, ازا­ماتتىق-قۇقىقتىق قاتىناستا ءار جولى ورىندالعان جۇمىس اكتىسى راسىمدەلەدى. قاتىناستىڭ قاي ءتۇرى قولايلى ەكەنى ناقتى جاعدايعا بايلانىستى. ماسەلەن, جۇمىستى كەز كەلگەن ۋاقىتتا ورىنداۋ مۇمكىندىگى سياقتى ارتىقشىلىققا يە ازاماتتىق-قۇقىقتىق شارتپەن ءبىر مەكەمەگە كۇزەتشى بولىپ ورنالاسۋ قيسىنعا كەلمەيتىنى ايقىن.

ەڭبەك شارتى اي سايىنعى كىرىس كەپىلى رەتىندە, اسىرەسە اسىراۋىندا ەڭبەككە جارامسىز وتبا­سى مۇشەلەرى بار ازاماتتارعا – مۇگەدەكتىگى بار, دەنساۋلىعى شەكتەۋلى ادامدارعا, قارتتارعا, جۇكتى ايەلدەرگە, قۇقىقتار مەن كەپىلدىكتەردى ساقتاۋ, ون­دى­رىستىك جاراقاتتانۋدىڭ جانە دەن­ساۋ­­لىققا زيان كەلتىرۋدىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا العاش رەت جۇ­مىس­قا ورنا­لا­­ساتىندارعا, وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەك­تەرىنە قاجەت. قوعامنىڭ وسىنداي تۇيت­كىل­دەرى كەلىسىمشارت جاساسۋعا نيەت تە, ق ۇلىق تا تانىتپايتىن تۇلعالاردى تول­عاندىرىپ جاتپاسى بەلگىلى. ومىرلىك تاجىريبەنى ساراپقا سالساق, بۇل سا­نات­قا كريمينالدىق پوليتسيا مەن پرو­­­كۋراتۋرانىڭ نازارىنا سۇرانىپ تۇرعان اشىق قىلمىستىق كاسىپ يەلەرىن جات­قىزۋعا بولادى. سول سەكىلدى قاراۋ­سىز قالعان شاحتالار مەن كەنىش­تەر­دە, تاۋ وزەن­دەرىنىڭ ارناسىندا التىن وندىرۋگە مەملەكەتتىك مونوپوليانى بۇزاتىن التىن قازعىشتار بەلەڭ الدى. يەن دالادا ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردى قيراتىپ, ەجەلگى زەرگەرلىك بۇ­يىم­داردى ىزدەۋ جانە ولاردى كەيىن­نەن ەلدەن اكەتۋ نە ساتۋ ءۇشىن زاڭسىز قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن كولەڭكەلى كاسىپ جانداندى. سونداي-اق كەڭەستىك كەزەڭنەن قالعان ولشەۋ قۇرالدارىنىڭ راديو­بولشەكتەرىنەن باعالى مەتال­داردىڭ زاڭسىز اففيناجىن قىلمىسسىزداندىرۋ بىر­نە­شە ون­جىلدىق بويى مەملەكەت ەمەس, ۇيىم­داسقان توپتاردىڭ تۇرعىنداردان قۇرا­­مىندا قىمبات مەتالدار بار راديو­­كوم­پو­نەنت­تەر­دى ساتىپ الۋىنا اكەلدى.

ەداۋىر تابىس تاۋىپ, سالىقتان جالتاراتىندار ءتىزىمىن زاڭسىز جەكە جۇك تاسۋمەن, جىلجىمايتىن م ۇلىكتى تىركەۋمەن, سالۋ جانە جوندەۋ قىزمەتتەرىن كورسەتۋمەن, تىركەۋسىز, ءۇي جاعدايىندا كوسمەتي­كا­لىق جانە مەديتسينالىق قىز­­مەتپەن, ساۋەگەيلىكپەن, ءوز بەتىنشە قوعامدىق سۋ ايدىن­دا­رى­نىڭ اكۆاتوريا­سى مەن جاعالاۋىن باسىپ الۋمەن جانە ازاماتتار ءۇشىن زاڭسىز اقىلى بالىق اۋلاۋدى, دەمالىستى ۇيىمداستىرۋمەن اينالىساتىن ادامدار «تولىقتىرادى». ولاردىڭ ءىس-ارەكەتىنىڭ سەبەبى كوبىنە جاسىرىن جۇمىسسىزدىق ەكەنىن دە مويىنداۋ قاجەت. سول سەكىلدى بلوگەرلەر مەن باسقا دا جاڭا مامانداردىڭ قىزمەتى ەڭبەك زاڭناماسىمەن تولىق رەتتەلمەگەن. ەلدەگى كوپ كاسىپكەر مەن ولاردىڭ بالالارى كەم دەگەندە 2-3 جىل بويى Instagram, YouTube حوستينگتەرىندە اۆتورلىق بەينە-روليكتەردى ورنالاستىرعانى ءۇشىن شەتەلدىك كوزدەردەن قوماق­تى قاراجات الاتىن كۇماندى ءداستۇر قالىپتاستى. كەيبىر مالى­مەت­تەر بويىنشا  بىلىكتىلىك انىق­تا­ما­لى­عىنا بىرنەشە ونداعان جاڭا ماماندىقتى ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. دەمەك وسى ۋاقىتقا دەيىن شەتەلدەن تاۋار ساتىپ الىپ, وزىمىزدە قايتا وتكىزۋ ارقىلى پايدا كورەتىن ينتەرنەتتەگى ساتۋشىلاردىڭ قىز­مەتى دە ءبىر جۇيەگە كەلىپ قالار.

زاڭدى سىيلاسا دا ەڭبەك شارتى شەڭبەرىنەن تىس جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر تۇلعالار – شىعار­ماشىلىق قىز­مەتپەن اينالىساتىن ازاماتتار (جازۋ­شىلار, اقىندار, سۋرەتشىلەر, مۇسىنشىلەر). ۇلتتىڭ ار-ۇجدانى سانالاتىن شىعارماشىل توپتاردىڭ قىز­مەتىن رەتتەۋگە قاي كەزەڭدە دە تال­پىنىس جاسالعان. بىراق سۋرەت­شى شى­عار­ماشىلىعىنىڭ ەرەك­شەلىكتەرىن ەسكەرەتىن جۇمىس بەرۋشى ۇيىمنىڭ ەڭبەك رەجىمى مەن ىشكى ءتارتىپ ەرەجەلەرىن ويلاپ تابۋ مۇمكىن بولمادى. مىسا­لى, سۋرەت­شىنىڭ ەڭبەگى ەركىن ويعا, ۇشقىر قيالعا نەگىزدەلىپ, شابىتتىڭ شارىقتاۋىمەن, نۇس­قالاردى, ەسكيزدەردى تالاي مارتە ىزدەۋمەن, كوپتەگەن سىناق, قاتەلىكتەردى ەڭسەرۋمەن سيپات­تالادى. سول سەكىلدى اقىن-جازۋ­شىلار كوبىنە كەش باتا, ەل اياعى سايابىرسىعاندا قالام ۇستاپ, كۇن­دىز دەمالۋعا داعدىلانعان. وسىلايشا, شىعارماشىلىق يەلەرىنىڭ تۇرمىسى ەڭبەك شارتى اياسىنان شىعىپ, تابيعي تۇردە سۇرىپتالاتىنىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر.

قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە كومپيۋ­­تەر باعدارلاماشىلارى, تسيفر­لىق باعدار­لامالىق باسقارۋ (تسبب) ستانوكتارىن رەتتەۋشىلەر تاپشى. ات توبەلىندەي توپ كوبىنە ەڭبەك شارتتارىن قاجەت ەتپەيدى جانە جوعارى جالاقىمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن. زامان ۇدەرىسى اۋەسقوي دارىندى ەلەكترونشىنىڭ ەڭبەگىن دە كەڭ تانىمال ەتتى. كەز كەلگەن دايىن ەلەكتروندى قۇ­رىل­عى­نى جاساۋ ءۇشىن راديوكومپونەنتتەر ورناتىلىپ, دانەكەرلەنەتىن جوعارى ساپالى مورلىك تاقشا (PCB – printed circuit board) قاجەت. ەڭ قيىنى – مىس بايلانىستىرۋشى وتكىزگىشتەر ءىزىنىڭ سىزباسىن جاساپ, گەربەر سىم فايلدارى مەن تەسىك بۇرعىلاۋ فايلىن الۋ. مۇنداي جۇمىستى بىرنەشە تانىمال شارتتى-اقىسىز كومپيۋتەرلىك باعدارلامالاردا مورلىك تاقشا سىمدارىنىڭ ماماندارى نەمەسە قۇرىلعى اۆتورلارى ءوز بەتىنشە ورىندايدى. PCB جاساۋعا ارنالعان فايلدار پاكەتى نەگىزىندە قىتاي, تايۆان, تاعى باسقا ەلدەردىڭ ونداعان كاسىپورنى اقىلى قىز­مەتتەرىن ۇسىنادى. مۇنداي تولەمدەردى زاۋىت-ءوندىرۋشى كەز كەلگەن ادامعا قولايلى باعامەن بەلگىلەيدى. تانىمال PCB اۆتو­رىنا زاۋىت جاپپاي تاپسىرىس بەرۋ­شىلەردىڭ تولەمدەرىنىڭ بەل­گى­لەنگەن پايىزىن تولەيدى. اۋەس­قوي ەلەكترونيكانىڭ بۇل قىز­مەتى مۇلدەم جاڭا جانە ەڭبەك زاڭناماسىمەن رەت­تەلمەيدى.

سونىمەن, ءبىز ەڭبەك قاتى­ناس­تا­رىن جانە ونىمەن بايلانىستى جۇمىسكەرلەر مەن تۇلعالاردىڭ ءارتۇرلى ساناتىن رەتتەۋدەگى اعىم­داعى جاعداي مەن جاڭا ۇردىستەرگە توقتالدىق. بۇدان جاسا­لاتىن تۇ­جىرىم – ەڭبەك شارتى قا­تى­ناستاردىڭ مانىنە, ەڭبەك زاڭنا­ما­سىن­داعى ولقىلىقتارعا جانە كەيبىر ادام­داردىڭ قالاۋىنا بايلانىستى ءار­دايىم قولدانىلا بەرمەيدى. ال كە­لىسىم­شارت جاساۋ­دان قاشاتىن كوپشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقپەن بەتپە-بەت كەلەتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى.