يمانتاۋداعى جوندەلىپ جاتقان كوپىر
وسى بوتايدا ادامزات 5 مىڭ جىل بۇرىن العاش رەت جىلقىنى قولعا ۇيرەتىپ, ەتىن جەپ, ءسۇتىن ىشكەنى حالىقارالىق اۋقىمدا دالەلدەنگەن. سونداي جەردى كورمەككە ۇمتىلۋشىلار سانى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. ول ول ما, بۇل جەردەن التىن وردا حاندارى ديناستياسىنىڭ «قىزىل وبا» پانتەونى دا وسىندا. 2019 جىلى اشىلعان وبادان التىن وردا داۋىرىنە تيەسىلى XIV-XV عاسىردىڭ دۇنيەلەرى كوپتەپ تابىلىپ جاتىر. وبلىستىق تاريحي-مادەني مۇرالارىن قورعاۋ مەن قولدانۋ ورتالىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جانات بايمۇسەنوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازىلىپ جاتقان 10 مىڭ شارشى مەتر اۋماقتان 7 كەسەنە تابىلعان.
«بۇل وسى اۋماقتا التىن وردا داۋىرىندەگى كوشپەلى وردالار مەن سولتۇستىك قازاقستان دالاسىن مەكەندەگەن كوشپەلىلەردىڭ بۇرىن بەلگىسىز بولعان مادەني-ساياسي جانە قاسيەتتى ورتالىعىنىڭ ورنالاسقانىن كورسەتەدى. قىزىل وبا توبەسىندەگى كەسەنەلەر قازاقستاننىڭ ورتاعاسىرلىق تاريحىنان سىر شەرتەتىن ارحەولوگيانىڭ بىرەگەي ەسكەرتكىشى دەسەك بولادى», دەيدى ول.
وسى جەردەن سول عاسىرلارعا ءتان كەسەنەلەردىڭ قيراندىلارى, قولونەر قۇرىلىستارىنىڭ قالدىقتارى مەن ارىقتار جۇيەسى, ەجەلگى سۋارۋ جانە سۋ كوتەرگىش مەحانيزمدەردىڭ شىعىرلارىنا قولدانىلعان ىدىستار, التىن-كۇمىس اشەكەي بۇيىمدارى تابىلعان.
بوتاي قونىسى: مۇندا جالپى 60 تۇرعىن ءۇي زەرتتەلدi, 200 مىڭنان استام ارحەولوگيالىق زاتتار, 10 توننادان استام جىلقى سۇيەكتەرi جانە باسقا دا جانۋارلار تابىلدى.
مىنە, وسىنداي سان قيلى تاريح پەن سۇلۋ تابيعات تۇنعان ايىرتاۋ جەرىن تۋريستىك مەكەنگە اينالدىرۋعا ءالى كۇنگە قولىمىز جەتە الماي وتىر. اكىمدىكتەن الىنعان دەرەككە قاراساق, ءبارى وپ-وڭدى, بىلتىر عانا بۇل جەرگە 60 مىڭداي تۋريست ساياحات جاساعان. بىراق مۇندا استى الاسا جەڭىل ماشينامەن ساپارلاعاندار كەلگەنىنە وكىنەرى ءسوزسىز. ويتكەنى مۇنداعى جولداردىڭ ساپاسى وتە ناشار, ماشينانىڭ استىن سوعاتىن تولىپ جاتقان شۇقىرشاقتار. يمانتاۋ – شالقار كۋرورتتىق ايماعىندا جالپى سانى 44 دەمالىس ورنى بار. وسىلاردىڭ جولىن جارقىراتىپ قويسا, بۇل لاندشافتقا كەلۋشىلەر ەسەلەپ ارتار ەدى.
دەگەنمەن اۋدانداعى ەلدى مەكەندەردىڭ ىشكى جولدارى, اۋىلارالىق جولدار جوندەلىپ, تەگىستەلىپ, جۇرگىنشىنىڭ جىلدامدىعىن ارتتىرىپ وتىر. ماسەلەن, «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى اياسىندا بولىنگەن قاراجات انتونوۆكا, كيريللوۆكا, كاراسەۆكا, شالقار, ايىرتاۋ, يمانتاۋ اۋىلدارىنىڭ جولدارىن جونگە كەلتىرگەن. ال قازىر يمانتاۋ اۋىلىنداعى 1970 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن 33 مەترلىك كوپىر كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ جاتىر. وسى كوپىر يمانتاۋ اۋىلىنىڭ تۇبىنەن اعاتىن جىلاندى وزەنىنىڭ بويىنا سالىنعان. بۇل – اقمولا مەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ اۋىلدارىن جالعايتىن «ەلەنوۆكا – ارىقبالىق – چيستوپولە – ەسىل» اۆتوموبيل جولىنىڭ 142-شاقىرىمىندا. كوپىر قۇرىلىسىن جۇرگىزىپ جاتقان مەردىگەر ۆيكتور كازەننوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر جۇمىستىڭ جارتىسىنان كوبى اياقتالعان. «قۇرىلىس بريگاداسى 14 ادامنان تۇرادى. 5 تەحنيكا جۇمىس ىستەپ جاتىر. جۇمىس ساپاسىنا 5 جىلعا دەيىن كەپىلدىك بەرەمىز», دەيدى ول.
يمانتاۋ اۋىلىنىڭ ءوزى – وسى اۋدانداعى ءىرى ەلدى مەكەندەردىڭ ءبىرى. قازىر وندا 2,8 مىڭداي تۇرعىن بار. «اۋىلىمىزدا بەس سەرىكتەستىك جۇمىس ىستەيدى. بيىل اۋىلعا تازا اۋىزسۋ ماسەلەسى دە شەشىلمەك, وعان قاجەتتى قاراجات ءبولىندى», دەيدى اۋىل اكىمى باقىتجان جانتىلەۋوۆ.
جۋىردا وسى ايماققا جۇمىس ساپارىمەن وبلىس اكىمى عاۋەز نۇرمۇحامبەتوۆ تە كەلىپ كەتتى. ول كوپىردى جوندەۋ جۇمىسىمەن ءجىتى تانىسىپ, ونى سىزباعا سايكەس ۋاقتىلى اياقتاۋ كەرەك ەكەنىن ەسكەرتتى. «اۋداننىڭ تۋريستىك ينفراقۇرىلىمىن مۇمكىندىگىنشە جاقسارتا ءتۇسۋ كەرەك. ونى دامىتۋدىڭ جوسپارى جاسالعان. بيىل مىنا كوپىردەن باسقا «شالقار سۋ» ساناتوريىنەن بالالاردىڭ «سوكول» دەمالىس لاگەرىنە اپاراتىن جول دا جوندەلىپ جاتىر», دەدى وبلىس باسشىسى. سونىمەن بىرگە ول بوتاي قونىسىنا دا سوعىپ, ونداعى قازبا جۇمىستارىنىڭ بارىسىمەن تانىستى.
وسى ورايدا ايىرتاۋ اۋدانىنىڭ تاريحى مەن ەكونوميكاسىنا دا توقتالا كەتەيىك. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, بۇل اۋداننىڭ تابيعي سۇلۋلىعى بۋرابايدان كەم ەمەس. كەيىن شوقانداي دانانىڭ اجەسى بولعان, ءۋالي حاننىڭ جاس توقالى ايعانىم بۋرابايداعى بايبىشەدەن اۋلاق وتىرۋ ءۇشىن قىستاۋىن وسى جەردەگى سىرىمبەت تاۋىنا سالعىزعانى ءبىلىپ جاسالعان ءىس ەكەنىن ەجەلگى تۇرعىندار ءجيى ايتادى.
ايىرتاۋ اۋدانى 1928 جىلى قۇرىلىپ, 1993 جىلعا دەيىن ۆولودار اۋدانى اتالدى. وسى كۇنگى جاستار ۆ.ۆولوداردىڭ كىم ەكەنىن دە بىلمەيدى. ول (شىن ەسىمى مويسەي گولدشتەين) – ورىس توڭكەرىسشىلەرىنىڭ ءبىرى. 1918 جىلى ەسەر پارتياسىنىڭ تاپسىرىسىمەن مويسەي ۋريتسكيمەن قاتار ولتىرىلگەن. وسى جىلى ەسەرلەر (سوتسيال-رەۆوليۋتسيونەرلەر پارتياسى) لەنينگە دە قاستاندىق جاساعانى بەلگىلى. وسى سەبەپتەردىڭ ءبارى «قىزىل تەرروردىڭ» باستالۋىنا سەبەپ بولعان. ال ۆولودارسكي مەن ۋريتسكيدىڭ ەسىمدەرى كوپتەگەن قالا مەن اۋدانعا, كوشەلەرگە بەرىلگەن. سول ۇردىسپەن الىس تۇكپىردەگى قازاقستاندا قۇرىلعان جاڭا اۋدان دا ۆولودار اۋدانى اتالعان. ال 1930 جىلى اۋدان كولەمى ۇلعايتىلىپ, ايىرتاۋ اۋدانى اتالعان. الايدا 1963 جىلى ايىرتاۋ جانە وسى جەردە قۇرىلعان قازان اۋداندارى بىرىكتىرىلىپ, قايتادان ۆولودار اۋدانى بولدى. ءسويتىپ, بۇل اتاۋى مەن قۇرىلىمى جاعىنان تالاي قۇقايدى باستان كەشىرىپ, ايتەۋىر تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ەجەلگى تاريحي اتاۋىن العان اۋدان.
جايلى جەر, كورىكتى مەكەن بولعان سوڭ مۇندا وزگە ۇلت وكىلدەرى كوپ كەلگەن. قازىردىڭ وزىندە قازاق حالقىنىڭ ۇلەسى بارلىق تۇرعىننىڭ 40 پايىزدايى عانا, ال ورىستاردىڭ ۇلەسى 47 پايىز, قالعانى – باسقا ەتنوس وكىلدەرى.
اۋداننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا پايدالاناتىن جەرى – 735 مىڭ گەكتار, سونىڭ 437 مىڭ گەكتارىنا ءداندى داقىلدار ەگەدى. شابىندىعىنىڭ كولەمى – 13,4 مىڭ, جايىلىمى – 285 مىڭ گەكتار. اۋداننىڭ ورماندى القابى 142 مىڭ گەكتاردى الىپ جاتىر. ال وزەن كولدەر الىپ جاتقان كولەم – 29,9 مىڭ گەكتار.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
ايىرتاۋ اۋدانى
