كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ايتكەش يبراەۆ جەرلەنگەن زيراتتان الىنعان توپىراقتى پاۆلودارلىق الەكساندر ششيتوۆ باستاعان «مايدان جولى» ىزدەستىرۋ جاساعىنىڭ مۇشەلەرى ارمان مۇقانوۆ پەن سەرگەي دەركسەن بەلورۋسسيادان تۋعان جەرىنە جەتكىزدى. بۇل يگىلىكتى ىسكە جازۋشى, وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك, سەمەي قالاسى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ پرەزيديۋم مۇشەسى شايماردان قالياقپاروۆ باستاماشى بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون.
جالپى, قازاقستاننان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا 1 ميلليون 200 مىڭعا جۋىق ادام شاقىرىلسا, 178 مىڭ قازاقستاندىق جاۋىنگەر كەڭەس ارمياسىنىڭ قاتارىندا بولعان. تەك بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ وزىنەن مايدان دالاسىنا 106 267 سارباز اتتانسا, ونىڭ 44 985-ءى ەرلىكپەن قازا تاپتى. سولاردىڭ ءبىرى – ايتكەش يبراەۆ.
ايتكەش اباي ۇلى 1924 جىلى 12 قىركۇيەكتە جاڭاسەمەي اۋدانىنىڭ قىزىلقۇيعان اۋلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1942 جىلى 7 قىركۇيەكتە كەڭەس ارمياسى قاتارىنا شاقىرىلىپ, ساراتوۆ وبلىسى بالاكوۆو قالاسىنا ەۆاكۋاتسيالانعان سيمفەروپول پۋلەمەت-مينومەتشىلەر اسكەري ۋچيليششەسىنە وقۋعا جىبەرىلگەن. 1942 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنان باستاپ سەرجانت ءا.ىبراەۆ سولتۇستىك-باتىس مايدانى 380-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 1264-اتقىشتار پولكى قۇرامىندا قارۋ كومانديرى رەتىندە ۇرىسقا كىرىستى. ول 2-بەلارۋس مايدانىنا, بريانسك, كالينين اۋماعىن, ورەل, ماسكەۋ قالالارىن ازات ەتۋگە قاتىسقان.
1944 جىلدىڭ تامىز ايىندا بەلارۋس جەرىن ازات ەتۋدە ستارشينا ايتكەش يبراەۆ باستاعان ۆزۆود اسقان ەرلىك كورسەتتى. جاۋىنگەرلەرى موگيلەۆ وبلىسى شەمەتوۆو-پيكالين ماڭىنداعى ۇرىستا 192 نەمىس سولداتى مەن وفيتسەرىن, 19 بروندالعان اۆتوكولىكتى, 55 قارۋ-جاراق تيەلگەن كولىكتى, تانككە قارسى اتىلاتىن 6 زەڭبىرەك پەن 12 پۋلەمەت ورنىن جويعان. وسى ۇرىستا كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن ايتكەش يبراەۆقا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلىپ, «لەنين» وردەنى مەن «التىن جۇلدىز» مەدالى تابىس ەتىلدى. سونىمەن قاتار ەكى رەت «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن جانە ءىى دارەجەلى «وتان» وردەنىمەن ماراپاتتالعان. ول 1944 جىلى 20 شىلدەدە پولشا شەكاراسىندا قازا تاپقان.
ايتكەش يبراەۆتىڭ ءومىر جولى مەن ەرلىك ىستەرىن «كۋرسك شايقاسىنىڭ قاھارمانى», «ايتكەش باتىر», «ەر ەسىمى ەل ەسىندە» كىتاپتارىنا ارقاۋ ەتكەن جازۋشى, وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك شايماردان اقمار ۇلى العاش بولىپ ءسوز كەزەگىن الىپ, باتىر تۋرالى ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى.
– كەلەر جىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ 80 جىلدىعىن اتاپ وتەمىز. وسى مەرەكە اياسىندا بۇگىن 80 جىلدان كەيىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ايتكەش يبراەۆتىڭ بەلورۋسسياداعى زيراتىنان الىنعان توپىراعىن تۋعان جەرىنە اكەلىپ, اناسى جامال جۇمانباەۆا اپامىزدىڭ قابىرىنە قويعالى تۇرمىز. جامال انامىزدىڭ ۇلىن ءبىر كورۋگە زار بولىپ, ساعىنىشتان جۇرەگى قارس ايىرىلعانىن ءوز كوزىممەن كوردىم. ايتكەش يبراەۆتىڭ ارتىندا ۇرپاعى قالماعاندىقتان, وسى يگى باستامانى ءوزىمىز قولعا الدىق. سوعىستا قازا تاپقان وتانداستارىمىزدى ىزدەۋ جولىندا تەر توگىپ كەلە جاتقان پاۆلودارلىق الەكساندر ششيتوۆ باستاعان «مايدان جولى» ىزدەستىرۋ جاساعىنا العىسىم شەكسىز, – دەدى شايماردان اقمار ۇلى.
باتىردىڭ ەرلىگىن ەل ەسىندە ماڭگى قالدىرۋ ماقساتىندا 1974 جىلى باجەنوۆو اۋلىنداعى مەكتەپكە, 1998 جىلى سەمەي قالاسىنداعى كارل ماركس كوشەسىنە ايتكەش يبراەۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى. ال 2001 جىلى باجەنوۆو اۋلىنداعى مەكتەپكە كەۋدە ءمۇسىنى قويىلدى.
– بۇگىن ءبىز وزىمىزگە جۇكتەلگەن ۇلكەن ميسسيانى ورىندادىق. اباي وبلىسىنان «مايدان جولى» ىزدەستىرۋ جاساعىنان ءۇش ادام بەلورۋسسيانىڭ گرودنەنسكايا وبلىسىنداعى سۆيسلوچ قالاسىنا بارىپ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ايتكەش يبراەۆ جەرلەنگەن زيراتتان ءبىر ۋىس توپىراق الىپ, تۋعان جەرىنە جەتكىزىپ وتىرمىز. مەن, ارمان مۇقانوۆ, ەرنۇر كۋبەنوۆ جانە سەرگەي دەركسەن – ءبارىمىز بورودۋليحا اۋدانىنىڭ تۇرعىنىمىز, تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرىمىز. «مايدان جولى» جاساعى پاۆلوداردا 15 جىل بۇرىن قۇرىلعان ەدى. ەندى اباي وبلىسىندا دا وسىنداي ىزدەستىرۋ جاساعىن قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل رەتتە بىزگە وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسى قولداۋ كورسەتىپ وتىر. ماسەلەن, ءوزىمىزدىڭ نوۆوپوكروۆكا اۋلىنان مايدان دالاسىندا 226 سارباز قازا تاپسا, ونىڭ 136-سى حابار-وشارسىز كەتكەن. سوندىقتان ءالى اتقارار جۇمىس كوپ, – دەيدى نوۆوپوكروۆكا ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى, «مايدان جولى» ىزدەستىرۋ جاساعىنىڭ بولىمشە كومانديرى ارمان مۇقانوۆ.
اسكەري قىزمەتكەرلەر قاسيەتتى توپىراقتى سالتاناتتى تۇردە تابىستاعان سوڭ, جينالعاندار سوعىستا قازا تاپقان جاۋىنگەرلەردى ءبىر مينۋت ۇنسىزدىكپەن ەسكە الدى.
ءىس-شارادا اباي وبلىسى قورعانىس ىستەرى دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ تاربيە ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى, پودپولكوۆنيك قانات ءشارىپحانوۆ جانە حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ورال شارىپباەۆ تا ءسوز الىپ, بۇل يگى ءىستىڭ كەلەر ۇرپاق ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. وسىدان سوڭ ايتكەش يبراەۆ پەن اناسى جامال جۇمانباەۆانىڭ جانە مايداندا قازا بولعان جەرلەستەرىمىزدىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتالدى.
جادىرا تولەگەنقىزى
سەمەي قالاسى
