اباي ءداۋىرىن تانۋدا, ويشىل اقىننىڭ ءومىر سۇرگەن ورتاسى مەن قالا مادەنيەتىنە بوي ۇرۋى, مەڭگەرۋى دەگەن ماسەلەدە, جالپى, ابايتانۋ عىلىمىندا امەريكا جازۋشىسى ءارى كوسەمسوزشىسى دجوردج كەناننىڭ (1845-1924) ء«سىبىر جانە سۇرگىن» كىتابى وتە قىمبات دۇنيە. بۇل كىتاپتا جيھانكەز جازۋشى كەناننىڭ ءسىبىر ايماقتارىن ارالاعان, قازاق جەرىندە, ەرتىس بويىنداعى قالالار وسكەمەن مەن سەمەيگە كەلگەن ساپارى ءسوز بولادى. ءحىح عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى سەمەيگە سوققان ول پاتشالىق رەسەي تاراپى ساياسي قىلمىسكەر تانىپ, وسىندا جەر اۋدارىلعان ورىس وقىمىستىلارىن, ولاردىڭ حاكىم اباي تۋرالى اڭگىمەلەگەنىن جازادى.
دج.كەناننىڭ ء«سىبىر جانە سۇرگىن» كىتابىنان اباي قۇنانباي ۇلى تۋرالى اڭگىمەگە قانىعىپ, ونىڭ ساياسي سۇرگىنگە ۇشىراعان دوستارىنىڭ قازاق ويشىلىن بيىككە كوتەرىپ, قۇرمەتتەگەنىن اڭعارۋعا بولادى. وسى كىتاپ اباي وقىعان الەمدىك دەڭگەيدەگى اۆتورلار مەن وقۋلىقتار حاقىندا قىزىقتى دەرەكتەر مەن مالىمەتتەر بەرەدى.
ء«سىبىر جانە سۇرگىن» تۋىندىسىندا اۆتور لەونتەۆ مىرزامەن سەمەي كىتاپحاناسىنىڭ پايدا بولۋ تاريحى تۋرالى اڭگىمەلەسىپ, كىتاپقۇمارلار تۋرالى ءسوز بولعانىن ايتادى. ءتىپتى ءبىر اڭگىمە ورايىندا شەتەلدىك جازۋشى ابايدىڭ پىكىرلەس دوسى لەونتەۆ سوزىنەن: «وسىنداعى ادامداردىڭ كىتاپقا قىزىعۋشىلىعى كەرەمەت. ميلل, بوكل, جانە درەپەر ىسپەتتى اۆتورلاردى ىزدەپ وقيتىن وسى كىتاپحانانىڭ تۇراقتى وقىرمانى يبراھيم قۇنانباەۆ قارتتى بىلەمىن. العاش كەزدەسكەندە ول مەنەن يندۋكتسيا مەن دەدۋكتسيانىڭ ءوزارا ايىرماشىلىعىن ءتۇسىندىرۋدى وتىنۋىمەن تاڭعالدىردى. سودان كەيىن ونىڭ اعىلشىن ويشىلدارىنىڭ ەڭبەگىن تۇبەگەيلى وقىپ, ۇيرەنىپ جۇرگەنىنە جانە مەن اتاعان اۆتورلاردىڭ ءبارىن وقىعانىنا كوزىم جەتتى» دەگەن ءۇزىندى كەلتىرەدى. بۇل مۇقىم قازاق بالاسى ءۇشىن ىستىق ءارى جاقىن سوزدەر دەيتىنىمىز انىق.
قازاقتىڭ كەمەڭگەر ويشىلى, حاكىم اباي قۇنانباي ۇلى جايىندا ماعلۇماتتى قامتىعان ء«سىبىر جانە سۇرگىن» ەڭبەگى 1886-1991 جىلدارى ابايدىڭ كوزى تىرىسىندە نيۋ-يورك, پاريج, لوندون قالالارىندا جارىق كورسە, ءورىستىلدى وقىرماندار ءۇشىن سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنان 1906 جىلى باسىلىپ شىعادى. ءدال وسى كىتاپ بۇگىنگى كۇنى اباي مۋزەيىنىڭ قورىندا ساقتاۋلى تۇرعان سيرەك كەزدەسەتىن اسا باعالى جادىگەرلەردىڭ بىرەگەيى ەكەنىنە سەنىم كامىل.
اباي وبلىسى
