جۇقپالى دەرتتىڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋ – مەملەكەت قاۋىپسىزدىگى

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكو­نو­ميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى جول­داۋىندا مەديتسينا قىزمەتكەر­لەرى­نە  جۇكتەگەن مىندەتتەردى باسشى­لىق­قا الا وتىرىپ, مەملەكەتتىك سانيتار­لىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ كوميتەتى 2006-2010 جىل­دارعا ارنال­عان قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­سىن رەفورما­لاۋ جانە دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدار­لاماسىندا كوزدەلگەن شارا­لاردى تولىعىمەن ورىنداپ, ەلىمىزدە سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيا­لىق حال-احۋالدىڭ تۇراقتى بولعانىن, ەلىمىز­گە الىس-جاقىن مەملەكەتتەر­دەن ءتۇرلى قاۋىپ­تى, جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ ءوتىپ كەت­پەۋىنە جانە ونىڭ حالىق اراسىندا تارالماۋىنا ۇلكەن كۇش-جىگەرمەن قىزمەت جاساۋدا. بۇل ورايدا ەلىمىزدىڭ سانيتار­لىق-ەپيدەميولوگيالىق قىزمەتىنە ۇكىمەت تاراپىنان جان-جاقتى كومەك كور­سەتىلىپ كەلەدى. سونداي-اق اكىمدەر­مەن, قازاقستاننىڭ “اتامە­كەن وداعى” ۇلتتىق ەكونوميكالىق پا­لا­تاسى جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دارمەن بىرلەسە وتىرىپ, حالىقتىڭ سانيتارلىق-ەپيدەميو­لوگيالىق حال-احۋالىن جاقسارتۋ بارىسىندا يگى ىستەر جۇزەگە اسۋدا. ەلىمىزدە قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىن رەفورمالاۋ مەن دامىتۋدىڭ 2005-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملە­كەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ اياقتالىپ كەلەدى دەسەم, وسى كەزەڭ ىشىندە ايتالىق, العاش رەت دەن­ساۋ­­لىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ءبىرىڭ­عاي نەگىزىن قالاۋشى نورماتيۆتىك قۇجات – “حالىق دەنساۋلىعى جانە دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى” قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسى قابىلداندى. سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيا­لىق قىزمەت ورگاندارى مەن ۇيىم­دارىن باسقارۋدىڭ ۆەرتيكالدى مودەلى قۇرىلدى, ول جەرگىلىكتى ات­قارۋ­شى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, حالىق­تىڭ سانيتارلىق-ەپيدە­ميولوگيالىق سالاماتتىلىعىن قام­­تاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان شەشىم­دەردى جەدەل قابىلداۋدى قامتاما­سىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. قازىرگى كەزدە رەس­پۋب­ليكانىڭ ساني­تار­لىق-ەپيدە­ميولوگيالىق قىزمەتى قۇرىلىمىن­دا 220 اۋماق­تىق مەم­لەكەتتىك سانيتارلىق-ەپيدەميو­لو­گيالىق قاداعالاۋ ور­گاندارى, 237 سانيتار­لىق-ەپي­دەميولوگيالىق قىزمەت ۇيىم­­­دارى جانە 2 عىلىمي ورتالىق بار. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا جقتب ەپيدەمياسىنا قارسى ارە­كەت جونىندەگى 2006-2010 جىلدارعا ار­نال­عان سالالىق باعدارلاما, سون­داي-اق حالىقتىڭ سانيتارلىق-ەپيدە­ميولوگيالىق سالامات­تى­لىعى سالا­سىنداعى تاۋەكەلدەردى باعالاۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى, ول شاعىن جانە ورتا بيز­نەس وبەكتىلەرىن تەكسەرۋ جيىلىگىن قىسقارتۋعا ءمۇم­كىندىك بەردى. شەكارانى سانيتارلىق قور­عاۋ جۇيەسى ۇيىمداستىرىلدى جانە ويداعىداي جۇمىس ىستەپ جاتىر. قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ مەم­لە­كەتتىك شەكاراسى ارقى­لى وتكىزۋ پۋنكتتەرىندە ەلدىڭ اۋماعىنا اسا قاۋىپتى ينفەكتسيالىق اۋرۋلاردىڭ اكەلىنۋىنەن جانە تارالۋىنان ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن 77 سانيتارلىق-كاران­تيندىك پۋنكت اشىلىپ, بۇگىندە جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن دا ايتا كەتسەم دەيمىن. 2009 جىلى 8 392 877 ادام سا­ني­­تارلىق-كارانتيندىك باقىلاۋ­دان وتكەن بولسا, اسا قاۋىپتى ين­فەك­تسيالارعا كۇدىكتى 142 ادام انىق­تالىپ, 552 834 جۇك-كولىك قۇرال­دارى قارالدى, 15 مىڭ توننا جۇككە تىيىم سالىندى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, ۋاقتىلى شارا­لار قابىلداعاننىڭ ارقاسىن­دا 2009 جىلى پاندەميالىق تۇماۋمەن سىرقاتتانۋعا توسقاۋىل قويىلدى. سونىڭ ارقا­سىندا ەلدە ينفەكتسيانىڭ ودان ءارى تارالۋىنا جول بەرىلگەن جوق. قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكادا حالىق­تىڭ وبامەن, تىرىسقاقپەن, كۇيدىرگىمەن, تۋليارەميامەن, سىرەس­پەمەن, پوليوميەليتپەن, ديف­تەريا­مەن, قىزىلشامەن, پاراتيف­پەن سىرقاتتانۋ جاعدايى تىركەل­مەگەن. ال 2009 جىلعى وسى كەزەڭ­مەن سا­لىس­تىرعاندا 16 نوزو­لوگيا بويىن­شا تومەندەۋ بايقا­لادى دەسەم, بۇگىندە الەم ەلدەرىندە ين­­فەك­تسيالىق سىر­قاتتانۋشىلىق جاعداي شيەلەنىس­كەن كۇيدە قالىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە قازاقستاننان تۋريستەر بەلسەندى باراتىن ەلدەردە دە وبا, كۇيدىرگى, تىرىسقاق, بەزگەك جانە باسقا دا اسا قاۋىپتى باكتەريا­لىق جانە ۆيرۋستىق ەتيولوگيالىق ينفەكتسيالار جاعداي­لارى تىركەل­گەن. قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكانىڭ بار­لىق وڭىرلەرىندە “جول كارتاسى” شەڭبەرىندە 89 سانيتارلىق-ەپي­دەميولوگيالىق قىزمەت ورىن­دارى­نا اعىمدىق جانە كۇردەلى ءجون­دەۋ جۇرگىزىلسە, وتاندىق جانە حالىق­ارالىق (اقش, ەگيپەت, گەرمانيا, يزرايل, رەسەي جانە ت.ب.) ورتالىق­تار بازاسىندا كادرلاردى وقىتۋ بويىنشا جۇمىس جالعاسۋدا. ءبىزدىڭ كوميتەتتىڭ جانە وعان ۆە­دومستۆو­لىق باعىنىستاعى ساني­تار­لىق-ەپيدە­ميولوگيالىق قىز­مەتتىڭ عىلىمي ورتالىقتارى مەن ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىندە حالىق­ارالىق ىنتىماق­تاستىق تا قار­قىندى دامىپ وتىر. ددۇ CDC (اقش) بۇۇ بالالار قورىمەن (يۋنيسەف) جانە نور­ۆەگ قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ينستي­تۋتىمەن بىرلەسىپ, پاندەميا­لىق تۇماۋ, روتاۆيرۋستىق ينفەك­تسيانى, بيو­لوگيالىق قاۋىپ­سىزدىكتى ەپيدە­ميو­لوگيالىق جانە زەرتحانا­لىق قادا­عالاۋ باعدارلا­ماسىن ىسكە اسىرۋ جانە تاماق ءونىمى قاۋىپسىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسە­لەلەرى بويىن­شا بەلسەندى ىنتى­ماقتاستىق جال­عاسۋدا. جانە اقپا­رات­تىق قامتاما­سىز ەتۋ قىزمەتىن دامىتۋعا ۇلكەن نازار اۋدارىلادى. رەسەي, قازاقستان جانە بەلا­رۋس كەدەن وداعى شەڭبەرىندە ساني­تا­ر­لىق-ەپيدەميولوگيالىق سالاۋات­­­تىلىق سالاسىنداعى ءبىرىڭ­عاي نورما­تيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى قالىپتاس­تىرۋ جانە نورماتيۆتىك قۇجاتتاردى ۇيلەستىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزى­لۋدە. وتكەن جىلى كەدەن وداعى اۋماعىندا ءونىمدى سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋدىڭ بىرىڭعاي ءتارتىبىن رەتتەيتىن كەدەن وداعىنىڭ ساني­تارلىق شارالار جونىندەگى كەلى­سىمى ازىرلەندى جانە قابىل­داندى. قازىرگى ۋاقىتتا ونى راتي­فيكا­تسيالاۋ اياقتالۋدا. بەلگىسىز ينفەكتسيالىق اۋرۋلار­دىڭ, ونىڭ ىشىندە ۆيرۋستىق ەتيو­لو­گيالىق ينفەكتسيالىق اۋرۋلار­دىڭ پاي­دا بولۋى, رەسپۋبليكاداعى  مۇناي-گاز سالاسىن دامىتۋ قار­قىن­دىلىعى, كولىك شەكارا ماگيسترال­دارىنىڭ قۇرىلىسى تاياۋ 5 جىلدا سانيتا­رلىق-ەپيدەميولوگيالىق قىزمەت­تىڭ الدىن­دا تۇرعان وزەكتى مىندەتتەردى ايقىن­دايدى, ولار دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىن دامىتۋدىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان “سالاماتتى قازاقستان” مەملەكەت­تىك باعدارلاماسى جوبا­سىندا كورسەتىلگەن. مەملەكەتتىك باعدارلاما جوبا­سىندا مىناداي ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر: ازاماتتاردىڭ ءوز دەنساۋ­لىعىنا, اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ; 5 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ پنەۆمونيامەن سىرقاتتانۋدى جانە ءولىم-ءجىتىمدى تومەندەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىن, بالالاردى پنەۆ­موكوكك ينفەكتسياسىنا قارسى ۆاك­تسي­ناتسيا ەگۋدى جۇرگىزۋ كوزدەلگەن, حالىقتى پروفيلاكتيكالىق ەگۋدىڭ ۇلتتىق كۇنتىزبەلىگىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ; تاماق ءونىمىنىڭ, قورشاعان ورتا وبەكتىلەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن زەرت­حانالىق باقىلاۋدىڭ ءتيىمدى جۇيە­سىن قۇرۋ, حالىقارالىق ستاندارت­تار­عا سايكەس رەسپۋبليكالىق رەفەرەنس جانە دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن تاماق ءونىمىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن باقىلاۋ بويىنشا (استانا قالاسى, شىعىس قازاقستان جانە باتىس قازاقستان وبلىستارى) 3 ماماندان­دى­رىلعان زەرتحانا جانە تەمەكى بۇيىمدارى­نىڭ قاۋىپسىزدىگىن باقى­لاۋ بويىنشا زەرتحانا قۇرىلاتىن بولادى; 5 ايماقتىق ۆيرۋسولوگيالىق زەرتحانا جانە كونگو-قىرىم گە­مور­را­­گيالىق قىزباسىن (وڭتۇستىك قا­زاق­ستان وبلىسى), كۇيدىرگىنى, تۋليا­رەميانى, سارىپ اۋرۋىن (جام­بىل وبلىسى) دياگنوستيكالاۋ بو­يىن­شا مامانداندىرىلعان ءوڭىر­ارا­لىق زەرتحانالار جەلىسىن ۇيىم­داستىرۋ; اسا قاۋىپتى, سونىڭ ىشىندە ادام جانە جانۋار اعزاسىندا قايتا پايدا بولاتىن ينفەكتسيالىق اۋرۋ­لارىن دياگنوستيكالاۋ بويىنشا – الماتى قالاسىندا ورتالىق رەفە­رەنس زەرتحانا سالۋ. زەرتحانا دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ, اۋىل شارۋاشىلى­عى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيستر­لىكتەرى ءۇشىن حالىقارالىق عىلىمي زەرتتەۋ جانە كادرلاردى دايارلاۋ ورتالىعى بولادى; سانيتارلىق-ەپيدەميو­لوگيا­لىق قىزمەت جۇمىسىن جەتىلدىرۋ ماق­ساتىندا باعدارلاما شەڭبەرىندە العاش رەت يننوۆاتسيالىق جوبالار ەنگىزۋ جوسپارلانۋدا. باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قىزمەت جۇيەسىن سەرپىندى دامىتۋعا جانە حالىقتىڭ ساني­تارلىق-ەپيدە­ميولوگيالىق سالا­ماتتىلىعىن قامتا­ما­سىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بولادى. كەڭەس وسپانوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس مەملەكەتتىك سانيتارلىق دارىگەرى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.