قازىر ەلىمىزدە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كيبەرقىلمىسقا, ونىڭ ىشىندە تەلەفون جانە ينتەرنەت-الاياقتىقتارعا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى 2023–2025 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. ناتيجە دە جوق ەمەس. الايدا كاسىبى سول بولعاندىقتان, قىلمىسكەرلەردىڭ سانى دا, ولار جاسايتىن قىلمىس تا كۇن ساناپ ءوسىپ, ءورشىپ بارادى.
اباي وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتى ۇسىنعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بيىل ەكىنشى توقسان قورىتىندىسى بويىنشا وبلىسى اۋماعىندا وسىنداي 320 قىلمىس تىركەلىپ, 70 قىلمىستىق ءىس سوتقا جولدانعان. مۇنداي قىلمىستاردى اشۋ جانە تەرگەۋ بەلگىلى ءبىر قيىندىق تۋدىراتىنىن ماماندار اشىق ايتادى. ويتكەنى بۇل قىلمىس ءتۇرى كوبىنە ترانسشەكارالىق بولىپ كەلەدى. ەڭ جەڭىل دەگەننىڭ وزىندە, جابىرلەنۋشى باسقا قالادا, ال قىلمىسكەر ەلىمىزدىڭ وزگە ەلدى مەكەنىندە بولىپ شىعادى. تەرگەۋ-انىقتاۋ شارالارىنا كەتەتىن ۋاقىتتان بولەك, باسقا دا ىسكە قاتىستىلىعىن تەكسەرۋ دە وڭاي ەمەس.
تۇرعىندار كوبىنەسە تانىمال سايتتار مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ونلاين-ساۋدا سالاسىنداعى الداۋ-ارباۋدىڭ قۇربانى بولعان. سونداي-اق الاياقتار ونلاين-نەسيەلەر, بانكتىك كارتالار, ءباس تىگۋ, ينتەرنەت ويىندار مەن لوتەرەيالار ارقىلى حالىقتىڭ قالتاسىن ۇپتەپ جاتىر. كوپ جاعدايدا الداۋ ارقىلى ۇرلىقتىڭ كۇرت ءوسۋى ازاماتتاردىڭ الاياقتىقتىڭ جاڭا تاسىلدەرى مەن تۇرلەرىن جەتە بىلمەۋىندە ەكەن. باستى ماسەلە زاتتاردى ساتىپ الۋداعى اقشا ۇنەمدەۋ, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, شەكتەن تىس ۇنەمشىلدىك تە قىلمىستىڭ وسۋىنە سەبەپ بولىپ وتىر.
قىلمىستىق كودەكستە ينتەرنەت-الاياقتىق بوگدە بىرەۋدىڭ مۇلكىن ۇرلاۋ نەمەسە الداۋ ارقىلى پايداعا جاراتۋ, قىلمىسكەرلەردىڭ تسيفرلىق تەحنولوگيانى قولدانا وتىرىپ, جابىرلەنۋشىلەرگە ايتارلىقتاي زيان كەلتىرۋى دەپ سيپاتتالادى. اباي وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتى كريمينالدىق پوليتسيا باسقارماسىنىڭ جەدەل ۋاكىلى, پوليتسيا كاپيتانى اسەت ەگەۋباەۆتىڭ ايتۋىنشا, وسى كۇنگە دەيىن قوزعالعان قىلمىستىق ىستەردىڭ ىشىندە ەڭ كوپ تارالعان الاياقتىق ءتۇرى ينتەرنەت-دۇكەندە جۇزەگە اسقان قىلمىس ەكەن.
«مۇندا قىلمىسكەر سىزدەن الدىن الا تولەم جاساۋدى سۇرايدى جانە اقشا العاننان كەيىن بايلانىس اياقتالادى. ودان كەيىن ولارمەن بايلانىسۋ مۇمكىن ەمەس. ەكىنشى, ءسىزدىڭ ينتەرنەت دۇكەنى ارقىلى جاساعان تاپسىرىسىڭىزدىڭ ورنىنا جالعان زات جەتكىزىلۋى مۇمكىن. تالاپ قوياتىن, سۇراۋ سالاتىن ەشكىم بولمايدى», دەيدى اسەت نۇرلان ۇلى.
ءتارتىپ ساقشىسىمەن سۇحبات بارىسىندا ۇققانىمىز – ءوزىڭىز كۇدىكتەنگەن نەمەسە بەيتانىس تەلەفون قوڭىراۋىنا جاۋاپ بەرمەگەن ءلازىم. قىلمىستىق توپ بولىپ جۇمىس ىستەيتىن الاياقتار ءسىزدىڭ داۋسىڭىزدى پايدالانىپ, جاقىنىڭىزعا نەمەسە باسقا ادامعا قوڭىراۋ شالىپ, ء«سىز بولىپ» اقشا سۇراۋى مۇمكىن. بۇعان قوسا ءوزىڭىز جەتە تانىمايتىن تەلەفون ءنومىرى ارقىلى جاسالعان بەينەقوڭىراۋ دا قاۋىپتى. قىزىق ءۇشىن, «كىم بولدى ەكەن» دەگەن قىزىعۋشىلىق ءۇشىن دە تۇتقانى كوتەرمەگەن دۇرىس. ءسىز ءبىر اۋىز ءسوز ايتپاساڭىز دا قىلمىسكەرلەر ارنايى قۇرىلعى ارقىلى ءسىزدىڭ بەت-ءپىشىنىڭىزدى جازىپ الادى. ودان كەيىن ءسىزدىڭ ءتۇر-سيپاتىڭىزبەن الدەكىمگە بەينەقوڭىراۋ جاساۋ نەمەسە ءسىزدىڭ بەينەڭىزدى پايدالانىپ نەسيە راسىمدەۋ قيىنعا سوقپايدى.
وسى ينتەرنەت-الاياقتىققا قاتىستى «فيشينگ» جانە «كليكدجەكينگ» تەرميندەرىن اتاپ ايتۋعا بولادى. فيشينگ – پايدالانۋشىلاردىڭ قۇپيا دەرەكتەرىنە لوگيندەر مەن پارولدەرگە قول جەتكىزۋگە باعىتتالعان ينتەرنەت-الاياقتىق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى اككاۋنتتاردى بۇزۋعا جاعداي تۋعىزۋ.
كليكدجەكينگ – ينتەرنەت پايدالانۋشىلارىن الداۋ مەحانيزمى. مۇندا قىلمىسكەر قۇپيا اقپاراتقا نەمەسە ءتىپتى پايدالانۋشىنىڭ كومپيۋتەرىنە ونى سىرتقى زيانسىز بەتكە تارتۋمەن قوسا, زياندى كودتى قاۋىپسىز بەتكە ەنگىزۋ ارقىلى قول جەتكىزەتىنىن ايتادى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى رەسۋرسقا جازىلۋدان باستاپ قۇپيا اقپاراتتى ۇرلاۋعا جانە ينتەرنەت دۇكەندەردە بىرەۋدىڭ ەسەبىنەن ساتىپ الۋلار جاساۋعا دەيىن ءارتۇرلى تەحنولوگيا قولدانىلادى.
كيبەرقىلمىسقا قاتىستى ءبىراز نارسەنى زەردەلەگەنىمىزدە ۇققانىمىز وتە كوپ. سولاردىڭ ءبىرى سىزگە, ياعني بىزگە جولداناتىن الدەبىر الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ سىلتەمەلەرى دە ۇلكەن قىلمىسقا سوقتىرۋى مۇمكىن. نەگە دەرسىز؟ ءوزىنىڭ ارام ويىن جۇزەگە اسىرعىسى كەلگەندەر قاراپايىم ادامدار ءۇشىن ارنايى سىلتەمە قۇرادى. ءسىز وسى سىلتەمەگە ءوتۋ ارقىلى ءوزىڭىز جايىنداعى اقپاراتتاردىڭ پايدالانىلۋىنا اۆتوماتتى تۇردە رۇقسات بەرەسىز. بۇل قانداي سىلتەمەلەر بولۋى مۇمكىن؟ ايتايىق, تارقاتايىق. سىزگە ادەتتەگىدەي حات كەلدى دەلىك. اشساڭىز «الدەقانداي سىلتەمەگە ءوتىپ مەنىڭ پالەنباي دەگەن بالاما كومەك قولىن سوزىڭىز نەمەسە داۋىس بەرىڭىز» دەگەن سياقتى سوزدەر بولۋى مۇمكىن. ءتارتىپ ساقشىلارى الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى اككاۋنتتاردىڭ اياقاستى قولدى بولۋىنا وسىنداي جايتتاردىڭ تۇرتكى بولعانىن العا تارتادى. سوندىقتان سىزگە ۇزدىكسىز جىبەرىلىپ تۇراتىن سىلتەمەلەردىڭ نە تۋرالى, كىم تۋرالى ەكەنىنە كوز جەتكىزبەيىنشە اشۋ دا, كوزدى جۇمىپ كىرە سالىپ, قايتادان شىعىپ كەتۋ دە ءسىز تۋرالى مالىمەتتەردىڭ جاريا بولۋىنا جول اشارىن ءار كەز ەسكەرگەن دۇرىس. بۇعان قوسىمشا تاعى ايتارىمىز – ساۋدا دۇكەندەرى مەن مەكەمەلەردىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان ينتەرنەت اكتسيالاردىڭ اناۋ ايتارلىقتاي قاۋپى جوعارى بولاتىنىن ەستە تۇتقان ءجون.
«ينتەرنەت كازينولار, جالاقىعا دەيىن ونلاين نەسيە بەرۋ, تانىسۋ سايتتارى, ينتەرنەت ارقىلى ۆاليۋتا ايىرباستاۋ دا ادامدار ءۇشىن ۇلكەن وكىنىشپەن اياقتالۋى مۇمكىن. الاياقتار باسقا بيرجالاردا ءساتتى فريلانسەرلىك شوتتاردىڭ كلوندارىن جاساپ, ولاردىڭ اتىنان كليەنتتەردەن الدىن-الا تولەم قابىلداي وتىرىپ ارەكەت ەتەدى. پورتفوليو جانە بارلىق جەكە اقپارات تابيعي تۇردە ۇرلانادى», دەيدى تۇرعىندارمەن تىكەلەي, ءجيى قارىم-قاتىناس جاسايتىن كريمينالدىق پوليتسيا باسقارماسىنىڭ جەدەل ۋاكىلى ءا.ەگەۋباەۆ.
تەحنولوگيا دامىپ جاتقان جاپپاي تسيفرلاندىرۋ داۋىرىندە الاياقتىق جاساۋدىڭ تاعى ءبىر تانىمال ءتاسىلى – بانك نەمەسە پوليتسيا, بايلانىس وپەراتورلارى قىزمەتكەرلەرى بولىپ قوڭىراۋ شالۋ. الاياقتار سىزگە بانك كارتوچكاسىندا جانە شوتىڭىزدا كۇدىكتى وپەراتسيالاردىڭ ءجۇرىپ جاتقانىن حابارلايدى. بانك كارتاسىنىڭ ءنومىرىن ايتۋدى تالاپ ەتىپ, كەرەكتى اقپاراتتى ناقتىلاۋدى ۇسىنادى, الىنعان مالىمەتتەردىڭ كومەگىمەن ولار ينتەرنەت-بانكينگكە قوسىلادى دا, شوتتارداعى اقشانى جىمقىرادى. ماماندار بانك نەمەسە باسقا سالا قىزمەتكەرلەرى ءوز كليەنتتەرىنە ەشقاشان حابارلاسپايتىنىن ەسكەرتەدى. الاياقتار ءجيى پايدالاناتىن, كوپشىلىك سازعا وتىرىپ قالاتىن «انيدەسك», «تيمۆيۆەر», «راستدەسك» باعدارلامالارىن جۇكتەپ الۋدى سۇراعان كەز كەلگەن جاننىڭ جىمىسقى ويىن بىردەن تۇسىنۋگە بولادى.
ينتەرنەتتەگى الاياقتىقتىڭ الدىن الۋعا بايلانىستى ەسكەرتۋلەر مەن حالىقتى اقپاراتتاندىرۋ ءتارتىپ ساقشىلارى تاراپىنان ۇدايى جۇرگىزىلىپ وتىرادى. سوعان قاراماستان سەنگىشتىك پەن اياق استىنان قارجىعا كەنەلۋدى كوزدەگەن جابىرلەنۋشىلەردىڭ وزدەرى وسى كەرەعار ءىستىڭ باسىلماي, قايتا ءورشىپ تۇرعانىنا سەبەپ بولىپ وتىرعانى وكىنىشتى. قىلمىسپەن كۇرەستىڭ باستى ماقساتى – حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتىن ارتتىرۋ. بۇل جونىندە اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق جەلىلەردە ءبىرشاما تولىققاندى اقپاراتتار بار. «ساقتانساڭ – ساقتايمىن» دەيدى حالقىمىز. ساقتىق شارالارىن ءوز بويىمىزدا كۇشەيتە بىلسەك, وزگە بىرەۋدىڭ دە جازا باسپاۋىنىڭ الدىن الۋعا بولادى. وسىنداي قىلمىسقا شىرمالىپ, تاپقانىنان ايىرىلىپ قالعان نەمەسە وزگە بىرەۋدىڭ اتىنان ونلاين نەسيە راسىمدەلگەن بولسا, ونىڭ دا شەشىمى تابىلادى. دەگەنمەن مۇنىڭ ارتىندا جۇيكە جۇقارتاتىن, ءتوزىم-تاعاتىڭىزدى تاۋىساتىن كوپ شارۋانىڭ بارىن ءاردايىم ەستە ۇستاعان ءجون.
اباي وبلىسى
