كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»
وسىناۋ 50 بەتكە جۋىق كولەمدى, ىرگەلى ماقالا كەيىنگى جىلدارى تەرەڭدەتىلىپ, اقىننىڭ باسقا دا تاقىرىپتاردى كەڭ قامتىپ تولعاعان تۋىندىلارىنا دا تەرەڭ تالداۋلار جاساعان وي-تولعامدارىمەن تولىقتىرىلىپ, 1978 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان «جۇمباق جان» دەگەن اتپەن جەكە زەرتتەۋ ەڭبەگى رەتىندە جاريالاندى. بۇل كىتاپ جارىق كورە سالىسىمەن ادەبيەت سىنشىلارىنىڭ نازارىنا بىردەن ىلىكتى. باسىم كوپشىلىگى ەڭبەكتى ابايتانۋعا قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس, اباي پوەزياسىن ناسيحاتتاپ, ونىڭ كوركەمدىك قۇندىلىعىن, اباي شىعارمالارىنىڭ تاريحي, رۋحاني ورنىن تانىتۋداعى بيىك بەلەس بولدى دەپ باعالادى. اسىرەسە ابايتانۋشى عالىمدار, ادەبيەتشىلەر تاراپىنان دا جاقسى باعاسىن الدى.
سول تۇستا ونەر ادامدارىنىڭ, ياعني ايگىلى كۇيشىلەر مەن ارقالى اقىنداردىڭ, سال-سەرىلەردىڭ, تاريحي تۇلعالاردىڭ كوركەم بەينەسىن قازاق پروزاسىندا ءساتتى بەينەلەپ جۇرگەن, ونەر تاقىرىبىنداعى تالانتتى تۋىندىلارىمەن تانىلىپ ۇلگەرگەن تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ بۇل ادەبي-زەرتتەۋ ەڭبەگى شىن مانىندە ەلۋىنشى جىلدار ىشىندە دۇنيەگە كەلگەن اباي تۋرالى كىتاپتاردىڭ قاتارىندا شوقتىعى بيىك, جاڭا بەلەس بولعان جۇمىس رەتىندە ءادىل باعاسىن الدى. بۇگىن, مىنە, اراعا جەتپىس جىل سالىپ وسىناۋ تاريحي ماڭىزى بار, كەرەك بولسا ابايتانۋ تاريحىندا دا ءوز ورنىن ويىپ العان ىرگەلى زەرتتەۋدىڭ وزىندىك قۇندىلىعىنا ءبىر ورالىپ وتسەك, ارتىق بولمايدى.
1954 جىلى تاكەن الىمقۇلوۆ ءوز زەرتتەۋىن, ياعني ماقالاسىنىڭ كىلتىن نەدەن باستاعان دەپ نازار سالىپ ەدىك, بىردەن باۋراپ الىپ كەتتى. «حالىق تاريحىندا ماڭگىلىك ۇمىتىلماس ۇلى ۋاقيعالاردى باستاسقان, بۇكىل ۇلت تاعدىرىنا ورتاقتاسقان ادامدار, شىنىندا دا, ولمەك ەمەس. ولار حالىقتىڭ جانىنا, بولمىسىنا, تابيعاتىنا ءسىڭىپ, ءوز ءومىرىنىڭ جالعاسىن كەلەشەك ۇرپاقتان تابادى, زامان وزعان سايىن جاڭارىپ, ۇلىلىعى وسە, تەرەڭدەي تۇسكەندەي بولادى: وسكەن زامان تەرەڭدەگى قازىنانى تەزىرەك تانيدى, تەزىرەك ارشىپ الادى. جەكە ادامداردىڭ ۇلىلىعى زامان ۇلىلىعىنا جاراسا تۇسەدى.
وسىنداي حالىقتىڭ جۇرەگىندە ساقتالعان ۇلى ادامداردىڭ ءبىرى اباي ەدى. ول ءوز حالقىنىڭ تاريحى رەسەي تاريحىمەن ۇلاسقان ەڭ ءبىر ەلەۋلى كەزەڭدە تۋدى دا, اسقان كورەگەندىك جاساپ, تۋعان ەلىن ءۇمىتى مول تىڭ باعىتقا قاراي مەڭزەدى. ءوز باسى سونىڭ جولىن, ءتاسىلىن, ساياسات, ەكونوميكا, مادەنيەت جاعىنان كەنجە قالعان ساحارا جاعدايىندا, ەڭ الدىمەن, ونەردەن ىزدەدى. بۇل سالادا «اداسقاننىڭ الدى ءجون, ارتى سوقپاق» بولعان شيىرعا سوقپاي, ومبىلاي تارتىپ سەنىمدى توتە جولعا شىقتى».
وسىناۋ ەكى ابزاتس ءسوزدىڭ وزىنەن-اق تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ ابايدىڭ پاسسيونارلىق, رەنەسسانستىق تۇلعاسىنىڭ تاريحي ءمانىن, ونىڭ ونەر ارقىلى, ياعني پوەزيا ارقىلى ۇلتىن وركەنيەت جولىنا باستاپ, تۇتاس تاعدىرىن حالقىنىڭ بولاشاعىنا ارناعانىن ءدوپ باسىپ ايتىپ وتىر.
زامانالار كوشىندە اباي تۇلعاسى بيىكتەي بەرەدى, بيىكتەي بەرەدى دەيدى. تاپ بۇگىنگى ءححى عاسىر شىندىعىن بولجاپ, ءبىلىپ ايتىپ وتىرعانداي. ادىلەتتى قازاقستان بۇگىن ۇلتتىق يدەولوگيالىق ۇستانىمىنىڭ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنىڭ ەڭ باستى ولشەمى, باستى باعىتى ەتىپ اباي ءىلىمىن, اباي تاعىلىمىن, اباي مۇراسىن تاڭداپ الدى. اباي دانالىعىن قازىرگى ۇرپاقتىڭ باعا جەتپەس بايلىعىنا بالاپ وتىرمىز. بولاشاقتا دا وسىلاي جالعاسا بەرەرى اقيقات.
ولەڭنىڭ قادىرىن تەرەڭ سەزەتىن, ابايدىڭ ءاربىر سوزىنە قاتىستى تۇبىنە بويلاي وتىرىپ وي تارقاتاتىن, پىكىر تۇيەتىن سۋرەتكەر قالامگەر, زەردەلى سىنشى تاكەن ءاۋ دەگەننەن ۇلى اباي جۇرەگىنىڭ تۇبىندە نەندەي سىر, نەندەي شەر مەن مۇڭ جاتىر, مىنە, وسى ماسەلەدەن باستاعان...
«قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇيقى سەرگەك,
اشۋىڭ – اشىعان ۋ, ويىڭ – كەرمەك.
مۇڭداسارعا كىسى جوق ءسوزدى ۇعارلىق,
كىم كوڭىلدى كوتەرىپ, بولادى ەرمەك؟»
دەگەن اقىن جۇرەگىنە جۇگىنەدى. قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرىندا تاعدىردىڭ بار سوققىسىنا توتەپ بەرىپ, ءومىردىڭ بارلىق اششى-تۇششىسىن قاتار تاتقان, زاماننىڭ ىرقىنا كونبەگەن, بار اۋىرتپالىعىن ارقالاعان, دوستان دا, دۇشپاننان دا كوڭىلى قالعان قايران اقىننىڭ ەندىگى جۇگىنەرى دە جالعىز جۇرەگى ەكەنىن سەزىنەسىڭ...
«قاراشادا ءومىر تۇر,
توقتاتساڭ, توقسان كونەر مە؟
ارتتاعى مايدا كوڭىل ءجۇر,
جالىنساڭ, قايتىپ كەلەر مە؟
مايداعى جۇرتتىڭ ءىشى قار,
بايشەشەك قارعا ونەر مە؟
ىشىندە كىمنىڭ وتى بار,
قار جاۋسا دا, سونەر مە؟»
دەيدى اقىن مۇڭايعان ءبىر ساتىندە. ءومىردىڭ ءمانىن, قۇنىن, باسى مەن سوڭىن تەرەڭ پالساپالىق ويلارمەن استارلاپ, تابيعات قۇبىلىستارىمەن قاتار جارىستىرا, قابىستىرا بەينەلەيتىن اقىندىق قولتاڭبا ابايدىڭ ادام ءومىرى تۋرالى بارلىق ولەڭىندە ارقاۋى ۇزىلمەيدى.
اقىن ادام ءومىرىنىڭ بارلىق كەزەڭىنە ولەڭ ارناعان. تاڭعالاسىڭ. جانە سول سەزىمدەرىنىڭ, جان تولقىندارىنىڭ بارلىعىن جۇرەك كوزىنەن وتكىزەدى. جۇرەك قالاۋىنا سالادى.
اباي نەگە جۇمباق ادام؟ وسىنى ويلاۋعا شاقىرادى اقىن. ال ەندى تاكەن ءوزىنىڭ كىتابىنىڭ كىرىسپەسىن, كىلتىن وسىناۋ جۇرەكتەن باستالاتىن ەكى جول ولەڭىنە سىيعىزعان. وسىناۋ اسا قۇندى, قۇنارلى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە اراعا جىلدار سالىپ قايتا ورالعاندا زەرتتەۋشىنىڭ ءسوز ورامدارىنا, ويلاۋ جۇيەسىنە, عىلىمي تۇجىرىمدارىنا, تولعامدارىنا تاڭعالماسقا ءاددىڭىز قالمايدى.
العاشىندا اقىندىقتان باستاعان, ەكى ولەڭ جيناعىن شىعارعان تاكەن اباي تاقىرىبىنا كەزدەيسوق كەلگەن جوق. سىنشىلىق جولىنىڭ باسىندا دا قازاقتىڭ ەكى ۇلى اقىنى تۋرالى ىرگەلى, سۇيەكتى ەڭبەكتەرى تۇرادى. ءبىرى – اباي تۋرالى بولسا, ەكىنشىسى – كەزىندە ادەبيەت سىنىندا قۇبىلىس بولعان ماقالاسى, قازاقتىڭ ارقالى اقىنى قاسىم امانجولوۆتىڭ پوەزياسى تۋرالى دۇنيەسى. بۇگىنگە دەيىن بۇل ماقالا دا امانجولوۆ شىعارماسىن تانۋداعى ۇلكەن بەلەستىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەدى.
دەمەك تاكەن پوەزيا جانرىنداعى تالانتتى تۋىندىلاردى تالداۋعا ۇلكەن دايىندىقپەن كەلدى. «جۇمباق جان» زەرتتەۋىنىڭ بارلىق بەتىنىڭ, تۇتاس تاراۋلارىنىڭ مازمۇنى ابايدىڭ وسىناۋ جۇمباق سىرىن اشۋعا, زەردەلەۋگە باعىتتالدى.
تاكەننىڭ اباي تۋرالى ءتۇيىپ-ءتۇيىپ ايتاتىن پىكىرلەرى دە كەسەك-كەسەك. ءبىر تۇستا تاكەن: «اباي سىندى ايرىقشا دارىننىڭ, سىرشىل, شىنشىل سۋرەتكەردىڭ قوعام اتاۋلىدان الاتىن اسەرى, باعدارلايتىن بايقاۋى, تۇيەتىن ءتۇيىنى, قازاقشا ايتقاندا, جاقسىعا جاناسۋمەن, جاماننان جەرۋمەن شەكتەلمەيدى.
الەۋمەتتىك كوزقاراس پەن سۋرەتكەرلىك شىندىقتىڭ اراسىنداعى قايشىلىق ءوز الدىنا. حالقىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىن, ۇلگىلى ەل بولۋىن تىلەگەن اباي – قايسار قايراتكەردىڭ قاتارىندا نازىك تە اسەرشىل اقىن, قيىن بولمىس. ونىڭ ىشكى الەمى ءوزى ايتقانداي, جاتقان جۇمباق. ول حالقىن تانۋدان جازا باسپاسا, ءوزىن تانۋعا كەلگەندە عاجايىپ قايشىلىقتارعا ۇرىنادى. بۇل – وتە-موتە ۇلى سۋرەتكەرلەرگە ءتان قاسيەت. گەتە مەن ومار حايامنىڭ, پۋشكين مەن ميتسكەۆيچتىڭ, پروزادا ونورە دە بالزاك پەن لەۆ تولستويدىڭ تاجىريبەسى – وسىنىڭ ايعاعى», دەپ تولعانادى.
تاكەن وسىلايشا ابايدى ۇلى تۇلعالارعا, زاماننىڭ ۇلى ويشىلدارىنا تەڭەيدى. وي-زەردەسىن, ءبىلىم اۋقىمىن, تانىم كوكجيەگىن, كىسىلىك, قايراتكەرلىك سيپاتىن زەرتتەۋشى بىرنەشە سويلەممەن-اق قايتارا قورىتىپ, ەسكە الادى. اقىننىڭ سان قىرلى تالانتىنىڭ, دارىن كۇشىنىڭ مۇحيتتاي تەرەڭ اعىسىن اينىتپاي تانيتىن قالامگەر كوپسوزدىلىككە ۇرىنبايدى.
ءاردايىم قىسقا قايىرىلاتىن تۇجىرىمدارى ارقىلى ۇلى تۇلعانىڭ ۇلى قاسيەتتەرىن سوزبالاماي, ءدامىن كەتىرمەي سىعىمداپ, ابايدىڭ قانداي دەڭگەيگە, قانداي پاراسات بيىگىنە كوتەرىلگەنىن تولعانىپ, تەبىرەنە جەتكىزەدى.
ابايدى حاكىم, كەمەڭگەر, ويشىل ءارى دانىشپان دەپ تانىعاندا تاكەن جالاڭ, قىزىل سوزگە, قۇرعاق بايلامدارعا قۇرىق بەرمەيدى. ابايدىڭ ءوز شىعارمالارىنا ارقا سۇيەيدى, اسىرەسە ولەڭدەرىنە تەرەڭ ۇڭىلەدى. پوەمالارى مەن قاراسوزدەرىنە دە, اۋدارما تۋىندىلارىنا دا مەيلىنشە ناقتى توقتالادى.
اقىننىڭ قالامىنان تۋعان بارلىق تۋىندىلارىن تاكەن وي ەلەگىنەن وتكىزەدى. الەۋمەتتىك تالداۋلارعا دا بوي ۇرادى. ونىڭ رۋحاني ىزدەنىستەرى قازاق پوەزياسىن جاڭا بيىككە كوتەرگەنىن, كلاسسيكالىق ۇلگىلەردى اباي پوەزياسىنان كورەمىز دەيدى.
حاكىم فيلوسوفياسى دا ءومىردىڭ وزىنەن, ادامزات تاريحىندا عاسىرلار بويىندا جيناقتالعان, ىرىكتەلگەن ءبىلىم قورىنان ءنار الاتىنىن ايتادى. وسىناۋ فيلوسوفيالىق, پاسسيونارلىق تانىم اباي داستۇرىنە دە جاڭالىق الىپ كەلدى. ماڭگىلىك قۇندىلىق – ادامزاتتىق گۋمانيزم يدەياسىنا تەرەڭ بويلاعان پوەتيكالىق تالعام, اقىندىق ۇستانىم اباي شىعارمالارىنىڭ التىن ارقاۋى بولعانىن دالەلدەيدى. شىعارما ماتىندەرى ارقىلى تاكەن وسىلاردى دا اڭعارىپ وتىرادى. شەگەلەپ جازادى.
شىعىستىڭ جاۋھار پوەزياسى, ونىڭ اباي دۇنيەتانىمىنا قالايشا جاقىن كەلگەندىگى, ءوز كەزەگىندە شىعىس پوەزياسىن ابايدىڭ دا قالايشا تۇرلەنتە, تەرەڭدەتە قابىلداعانىن ناقتى ولەڭدەرگە توقتالا وتىرىپ تارقاتادى.
«اباي شىعىس مادەنيەتىن مەڭگەرگەندە تالعامپازدىقپەن سىني قاراپ مەڭگەردى. ماحاببات بوستاندىعىن, ادىلەتشىلدىكتى, الەۋمەتتىك پروگرەستى جىرلايتىن سىرشىل پوەزياعا قۇمارتتى.
ول ءنيزاميدى, ءناۋايدى, ءحافيزدى, ساعديدى, ءفيزۋليدى, ءفيردوۋسيدى قادىر تۇتتى. بۇلاردىڭ ىشىنەن ءناۋايدىڭ «فارحاد – شىرىنى», ءفيردوۋسيدىڭ «شاحناماسى», ءنيزاميدىڭ ء«لايلى ء–ماجنۇنى» قازاق دالاسىنا كەڭ تاراعان ەدى.
پارسىنىڭ, ارابتىڭ كەيبىر ميفولوگياسىنىڭ ۇزىن-ىرعاسى قاراسوزگە اينالسا, ء«تورت ءداربىش» (اعايىندى تورتەۋ) ءتارىزدى تاجىكتىڭ حالىق رومانى ەرتەگىگە اينالىپ كەتكەن ەدى. رۋداكي, ومار حايام سىندى ساڭلاق اقىندار ەرتەدەن-اق الەمگە ايگىلى بولسا, شاكىرت اباي سيىنعان حافيز ۇلى گەتەگە ۇلكەن اسەر ەتكەن-ءدى», دەپ جازادى تاكەن.
شىن مانىندە شىعىس شايىرلارىنا كوپ ۇڭىلگەن اباي شىعارماشىلىعىندا شىعىس سارىنى مەن سيۋجەتى قۇس جولىنداي سايراپ جاتىر. اسىرەسە اباي پوەمالارى, ونداعى وقيعالىق, سيۋجەتتىك ارنالار, بايانداۋ ءتاسىلى, كەيىپكەرلەر شوعىرى – سونىڭ ايقىن ءبىر دالەلى. اباي ءومىرىنىڭ سوڭىنا تامان جازعان:
«اۋرۋ جۇرەك اقىرىن سوعادى جاي,
شارشاپ قالعان, كەۋدەمدە تۋلاي الماي.
كەيدە ىستىق قان باسىپ كەتەدى ونى,
دوڭبەكشىگەن تۇندەردە تىنشىعا الماي», دەپ كەلەتىن ولەڭ جولدارىندا جابىرقاعان, شارشاعان, كوڭىلىن مۇڭ باسقان جان دۇنيەسى ءبىر ءسات كورىنگەنىمەن, بىراق ابايدىڭ ءتۇڭىلىسىن, جازمىشقا جىعىلۋىن نەمەسە بۇكىل دۇنيەنى تارك ەتىپ, رۋحاني كۇيزەلىسكە تۇسكەن بولمىسىن بايقامايمىز دەگەن ءتۇيىن جاسايدى.
اباي پوەزياسىنداعى بيىك رۋح, بيىك جىگەر, وتتى, وتكىر كەلىپ وتىراتىن ولەڭ جولدارىنىڭ ىشكى قۋاتى ۇلتتىق نامىسىمىز بەن ءبىتىم-بولمىسىمىزدان ءنار الاتىنىن ايقىن اجىراتادى. حالىق قاسيەتىن ايشىقتاپ الدىڭعى قاتارعا شىعارعان اقىندىق دارىنىن جوعارى باعالايدى.
ت.الىمقۇلوۆ ەڭبەگىنىڭ ەڭ سۇبەلى بەتتەرىن حاكىم ابايدىڭ ءومىربايانىن, وسكەن ورتاسىن, اتا-تەگىن, ءبىلىم العان بەلەستەرىن اڭگىمەلەۋگە ارنايدى. ابايتانۋدىڭ بىرنەشە كەزەڭنەن تۇراتىن ۇزاق, جەمىستى جولىن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىنا, داستۇرىنە ارقا سۇيەپ, ول زەرتتەگەن قىرۋار دۇنيەنى, جارىققا شىعارعان ەڭبەكتەرىن اتتاپ كەتپەي, باعا جەتپەس رۋحاني بايلىققا ۇلكەن ءىلتيپات كورسەتە وتىرىپ وي تولعايدى.
تۇيىندەي ايتقاندا, تاكەننىڭ «جۇمباق جان» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگى – بۇگىنگى ابايتانۋدىڭ, قازىرگى اباي تۇلعاسى مەن فەنومەنى, اباي ءىلىمى تۋرالى كوپتەپ جازىلىپ, ايتىلىپ جاتقان دۇنيەلەرىمىزدىڭ بيىك تورىندە تۇراتىن زەردەلى ەڭبەكتەردىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى.
قانسەيىت ابدەز ۇلى,
جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ حاتشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
