«قارشاداي بالا», «قارشاداي ۇل», «قارشاداي قىز» دەگەن تىركەستى ءجيى قولدانامىز. وسىنداعى «قارشاداي» ءسوزىنىڭ ماعىناسىنا ءۇڭىلىپ كورسەك, مۇنىڭ دا تامىرى قۇسقا كەلىپ تىرەلەتىنىن بايقايمىز. كەيبىر ەل ىشىندەگى اۋىزەكى دەرەكتەرگە سەنسەك, «قارشا» قارلىعاشتىڭ بالاپانى دەپ ايتىلادى. بۇل دا – كوكەيگە قونىمدى ءۋاج. ويتكەنى «قارشادايىنان» دەپ تە قولدانامىز. وسىعان قاراعاندا, «جاستايىنان, كىشكەنتايىنان» دەگەن سوزبەن ۇندەس كەلەتىنى اڭعارىلادى. دەيتۇرعانمەن بۇعان قاتىستى ناقتى ءبىر جازباشا دەرەك بولماعان سوڭ, بۇل ءسوزدى زەرتتەپ-زەردەلەگەن ەڭبەكتەردەن مارجان ءسۇزىپ كوردىك.
ماسەلەن, «بەس ءجۇز بەس ءسوز» كىتابىندا (الماتى. «راۋان» باسپاسى, 1994 جىل) بۇل ءسوز قارشىعامەن بايلانىستىرىلادى. «حالىق اراسىنا جايىلعان قازىرگى تۇسىنىك بويىنشا تۇلعاسى كىشى, كوزگە قوراش ماعىنانى يەلەنىپ, «قارشاداي بالا», «قارشادايىنان» سياقتى ءسوز تىركەسى مەن جەكە ءسوز قالپىندا ءجيى قولدانىلادى. ل.3.بۋداگوۆتىڭ سوزدىگىندە بامبەري مالىمەتىنە سۇيەنە وتىرىپ, «كارچە» دەگەن تۇلعاعا سۇڭقاردىڭ كىشىرەك قارا ءتۇستى تۇقىمى دەگەن تۇسىنىك الامىز. مۇنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ شامالاۋىمىزشا, قازىرگى قازاق تىلىندەگى «قارشىعا» تۇلعاسىنىڭ ەرتەدەگى قالپى بولسا كەرەك. قارشىعا سۇڭقار تەكتەس قۇسقا جاتاتىنىن ءتۇسىندىرۋ ارتىق. دەگەنمەن ويىمىزدىڭ دۇرىستىعىن باسقا ءبىر تۇركى ءتىلى دەرەگىمەن دالەلدەي كەتكەن ءجون. تىۆا تىلىندە «سۇڭقار» (سوكول) اتاۋىنداعى قۇستى «حارتىعا» دەپ تە اتايدى. بۇل – ونىڭ سۇڭقارمەن تەكتەستىگىنىڭ ايعاعى. قازىرگى «قارشىعا» ەرتەدەگى تۇركى تايپالارىندا «كارچە» تۇلعاسىندا ايتىلۋى عاجاپ ەمەس. ءوزىنىڭ تۇرقى سۇڭقارعا قاراعاندا كىشى بولسا, اتاۋى «كارچە» دەلىنسە, وسى تۇلعاعا ۇقساتۋ ناتيجەسىندە «داي» قوسىمشاسىنىڭ كومەگىمەن «كارچە-دەي», ودان ءارى ءبىزدىڭ تىلىمىزدەگى «قارشاداي» تەڭەۋى تۋعان دەپ توپشىلايمىز», دەلىنەدى وندا.
ەندى ءبىر كەزدەستىرگەن دەرەككە قاراساق, بۇل تەلەگەي تەرەڭىندەگى بالىققا قاراتىلىپ ايتىلىپتى. «قارشا – زات. سۋدىڭ تەرەڭىندە تىرشىلىك ەتەتىن بالىق ءتۇرى (كيلكا)», دەيدى (قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگى. 9-توم. قۇراستىرۋشىلار: ءا.ىبىرايىم, ا.جاڭابەكوۆا, ق.رىسبەرگەنوۆا جانە ت.ب. – الماتى, 2011. – 744 ب). ال ماحمۇت قاشقاريدىڭ «تۇرىك سوزدىگىندە»: «قارشادى» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسى قارىستادى دەگەندى بىلدىرەدى ەكەن (3-توم. اۋدارعان ا. ەگەۋباي. – الماتى: 2017. – 600 ب.). بۇل ءسوز بىزگە اسىق ويىنىنداعى «قارشىپ الۋ» دەگەن ءسوز ارقىلى بۇگىنگە ءبۇتىن جەتتى. بۇعان قاراعاندا «قارشىداي», قارىستاي دەگەن سوزدەن قۇبىلىپ جەتكەن جوق پا دەگەن دە وي كەلەدى.
بۇل از دەسەڭىز, تاعى ءبىر دەرەكتىڭ مانىنە شۇقشيىپ كورسەك, بۇل بالىق تا ەمەس, بالاپان دا ەمەس قۇستىڭ ءوزى دەگەنگە سايادى. ياعني قازاق حالقىنىڭ ۇلتاندى ءبىر بولىگى مەكەندەپ جاتقان شىعىس تۇركىستان قازاقتارىندا: «قارشا» ءسوزى – (قحر) شىمشىق تورعايدىڭ ءبىر ءتۇرى» ەكەنى جازىلىپتى (قازاق ءتىلىنىڭ ايماقتىق سوزدىگى. قۇراستىرۋشىلار: ع.قاليەۆ, و.ناقىسبەكوۆ, ش.سارىباەۆ, ا.ۇدەرباەۆ جانە ت.ب. – الماتى: «ارىس» باسپاسى, 2005. – 824 ب.).
«قارعا بويلى قازتۋعان» نەمەسە «ارباداي كوك دەگەن دە ارباداي كوك, قارعا تاستان كۇن شىعار قارعاداي بوپ» دەگەن قارا ولەڭدەگى «قارعا» ءسوزى ارقىلى كىشكەنتاي, تاپالتاق نارسەنى بەينەلى تىلمەن سۋرەتتەيدى. قاي تۇرعىدا الىپ قاراساق تا, «قارشاداي, قارشىعاداي» ءسوزى قۇسپەن ءبىر بايلانىسى بارى ەكەنى بايقالادى.
P.S. قازىر ءتىل ماماندارى, ونىڭ ىشىندە كونەرگەن سوزدەر مەن تۇراقتى تىركەستەردى زەرتتەۋشىلەر از ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن جوق. دەسەك تە ءبىر عانا ءسوز ارقىلى قولدانىستاعى كەي سوزدەردىڭ ماعىناسىن اشۋ جولىندا ءتىل ماماندارىن كوپ ەڭبەك كۇتىپ تۇرعانىن بايقاۋعا بولادى.
