جالدامالى تۇرعىن ءۇي نارىعى: باعا مەن بولجام

پاتەر ساتىپ الۋ, ونى جالعا بەرۋ ارقىلى قوسىمشا تابىس تابۋ – بولاشاققا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ ەڭ كەڭ تاراعان ءتۇرى. قازىر ۆاليۋتا باعامى قۇبىلمالى, ال بانكتەردىڭ دەپوزيتتىك مولشەرلەمەلەرى سالىستىرمالى تۇردە تومەن. سوندىقتان جاعدايى تاۋىرلەر جىلجى­مايتىن م ۇلىكتى تۇراقتى ءارى سەنىمدى اكتيۆ رەتىندە پايدا­لانىپ, ارتىق ءۇي الىپ قويادى. ونى جالعا بەرىپ, قوسىم­شا قارجى تابادى. اسىرەسە ۇلكەن قالالاردا پاتەردى جالعا بەرۋ – تۇراقتى تابىس كوزىنە اينالعالى قاشان. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, تۇرعىن ءۇيدى جالعا بەرۋدەن تۇسەتىن ورتاشا تابىس جىلىنا 7-10% شاماسىندا, بۇل بانك ۇسىناتىن مۇمكىندىكتەردەن الدەقايدا جوعارى.

سونىمەن قاتار جىلجىمايتىن م ۇلىك ينفلياتسيا­دان قورعانۋدىڭ بىردەن ءبىر ءتاسى­لى: نارىقتاعى باعا وسكەن سا­يىن پاتەراقى دا شارىقتاي بەرەدى, ءۇيدىڭ باعاسى دا كو­تەرىلەدى. مۇنى ۇلتتىق ستاتيس­تيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتى دە راستايدى: بىلتىر جاڭا سالىنعان تۇرعىن ۇيلەردىڭ باعاسى رەسپۋبليكا بويىن­شا شامامەن 15,7%-عا وسسە, قايتالاما نارىقتاعى باعا ورتا ەسەپپەن14,6%-عا ارت­قان. تۇرعىن ءۇيدى جالعا بە­رۋ نا­رىعىنداعى جاعداي تىپ­تەن ۋشىعىپ تۇر, وتكەن جىلى جالدامالى پاتەر قۇنى بۇ­رىن-سوڭدى بولماعان دەڭ­گەي­گە كوتەرىلىپ, شارشى مەترى­نىڭ قۇنى 5 مىڭ تەڭگەدەن اسىپ تۇسكەن.

2025 جىلعى جەلتوق­سان­داعى كورسەتكىش بو­يىنشا تۇرعىن ءۇيدى جالعا الۋ باعا­سىنىڭ ورتاشا دەڭگەيى 13,1%-عا كوتەرىلگەن. بۇل – كەيىنگى 12 اي ىشىندەگى ەڭ جو­عارى جىل­دىق ءوسىم ەكەن.

ەلىمىزدەگى ارەندالىق باس­پانالار نارىعىنا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن Ranking.kz پور­تالىنىڭ حابارلاۋىنشا, نا­رىقتىڭ وسى سەگمەنتىندەگى باعا بىلتىرعى قاڭتاردان تا­مىز­عا دەيىن شارشى مەترىنە 4,5 – 4,6 مىڭ تەڭگە مولشە­­رىن­­دە قۇبىلىپ تۇرعان. ال كۇز ­باس­تالعالى باعا بىرتىندەپ ءوسىپ, جىلدىڭ سوڭىندا رە­كورد­تىق مەجەگە جەتكەن. «بۇل وز­گەرىس باعا يندەكسىنەن دە ­اي­قىن بايقالادى: تۇرعىن ءۇي نارىعىنىڭ ءوتىمدى كەزەڭىنىڭ باسىندا باعا ءوسىمى بۇرىنعى 0,8%–1% دەڭگەيىندە تۇرعان. ودان كەيىن 2,8% كورسەتكىش­كە دەيىن كوتەرىلىپ, جىلدىڭ اياعىندا 13,1%-عا جەتتى», دەيدى پورتال ساراپشىلارى.

ماماندار جالعا بەرى­لە­­تىن تۇرعىن ۇيلەردىڭ قىم­باتتاۋىنا بىرنەشە فاكتور سەبەپ بولعانىن ايتادى. قازاقستاننىڭ جىلجىمايتىن م ۇلىك فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ەرمەك مۇسى­رەپوۆتىڭ پايىمىنشا, 2025 جىلى تۇرعىن ءۇيدى جالداۋ نارىعى ءۇش نەگىزگى فاكتوردىڭ قىسىمىندا قالدى. ونىڭ العاشقىسى – ارەندالىق باسپانالار قورىنىڭ تاپشىلىعى. ەلدە سالىنىپ جاتقان جاڭا تۇرعىن ۇيلەر بارشىلىق. بىراق قۇرىلىس سالۋشىلار جاڭا ۇيلەردى ارەنداعا بەرۋ ءۇشىن ەمەس, ساتۋ ءۇشىن سالادى. ال جاڭا ۇيلەردى ساتىپ الۋعا قاۋقارلى جۇرتشىلىقتىڭ قاراسى اسا كوپ ەمەس. كوپشى­لىكتىڭ ءىرى قالالارداعى پاتەر­لەر­دى ساتىپ الۋعا قالتاسى كوتەرە بەرمەيدى. اسىرەسە بىل­تىر بانكتەردىڭ تالاپتارى كۇشەيىپ, پايىزدىق مول­شەرلەمەلەر وسكەن كەزدە ەل پاتەر ساتىپ الۋدى ءتيىمسىز ساناپ, جالعا الۋدى ءجون كوردى. ء«ىرى مەگاپوليستەردە جالعا بەرىلەتىن پاتەرلەر ءاپ-ساتتە ءوتىپ كەتەدى. كەيىنگى جىلدارى ارەندالىق باسپاناعا دەگەن سۇرانىس كۇرت ءوستى. ال ۇسىنىس سوعان ساي ەمەس. جالداۋ نارى­عىنداعى وسى تەڭسىزدىك باعانى ءوسىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر فاكتورى بولدى», دەيدى ساراپشى.

ەكىنشى فاكتور – بانك­تەر تاراپىنان بەرىلەتىن يپو­تەكالىق نەسيەلەردىڭ كۇرت قىسقارۋى. بىلتىر ۇلتتىق بانك بازالىق مولشەرلەمە­نى 18%-عا كوتەرۋى مۇڭ ەكەن بانكتەر يپوتەكالىق نەسيە­نى ۋاقىتشا توقتاتىپ تاستا­دى. ەندى ءبىرى تەك جاڭا ۇيلەر­دى نەسيەلەۋدى عانا قالدىر­دى. «مۇنداي شەكتەۋ حالىق­تىڭ ەداۋىر بولىگىن ەرىكسىز جال­داۋ نارىعىنا قاراي ىعىس­تىر­دى. بۇل ءوز كەزەگىندە پاتەر جالداۋشىلار اراسىن­داعى باسە­­كەنى كۇشەيتىپ, باعاعا قو­سىمشا قىسىم ءتۇسىردى», دەيدى ە.مۇسىرەپوۆ.

كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»

ءۇشىنشىسى – ينفلياتسيا دەڭ­گەيىنىڭ ءوسۋى مەن ءۇيدى كۇتىپ-باپتاۋ شىعىندارىنىڭ ارتۋى, كوممۋنالدىق قىزمەت­تەر اقىسىنىڭ قىمباتتاۋى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, پاتەرىن جالعا بەرۋشىلەر ۇي­گە قاتىستى ارتىق شىعىندار­دىڭ ءبارىن جالداۋ اقىسىنا قوسىپ ەسەپتەيدى, ال حالىق­تىڭ ناقتى تابىسى بۇل قارقىنعا ىلەسە المايدى.

تۇرعىن ءۇيدى جالداۋ نا­رى­عىنداعى باعا ءار وڭىردە ءار­­تۇر­لى بولعانىمەن بىلتىر ­پا­تەر­­­­دى جالداۋ اقىسى بار­لىق ­­وڭىر­­­­­­­دە بىردەي كوتەرى­لىپ­­تى. ­ۇلت­­­­­تىق ستاتيستيكا بيۋرو­­سى­نىڭ ­مالى­مەتىنشە, بىلتىر­عى جەل­توقساندا ءىرى قالالار ارا­سىن­دا ەڭ قىمبات جالدامالى تۇرعىن ءۇي الماتىدا تىر­كەلگەن, مۇنداعى جالدامالى پاتەردىڭ ءبىر شارشى مەترى شامامەن 6 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان. ياعني جالپى اۋدانى 50 شارشى مەتردى قۇراي­­تىن ەكى بولمەلى پاتەردى جال­عا الۋ مەگاپوليستە ايىنا ­300 مىڭ تەڭگەگە جۋىقتاعان. ال استانادا ءدال مۇنداي كو­لەم­دەگى پاتەردى جالداۋ ورتا­شا ەسەپپەن 277,6 مىڭ تەڭگە شاماسىندا بولعان.

مەگاپوليستەردەگى جالداۋ قۇنىنىڭ جوعارى بو­لۋىن ساراپشىلار الەۋمەت­تىك-دەموگرافيالىق احۋالمەن تۇسىندىرەدى. Ranking.kz پور­تالىنىڭ زەرتتەۋىنشە, رەس­پۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇك­پىرىنەن اعىلاتىن ىشكى ميگرانتتار ەسەبىنەن الماتى مەن استانادا جالدامالى پاتەرگە دەگەن سۇرانىس قاشان دا جوعارى. قوس شاھاردا سالىستىرمالى تۇردە جالاقى دەڭگەيى جاقسى, حالىقتىڭ تولەم قابىلەتتىلىگى دە سوعان ساي. سوندىقتان بۇل قالا­لار­دا پاتەردى جالداۋ اقىسى قىم­­بات بولۋى زاڭدى.

ال وتكەن جىلدىڭ سوڭ­عى ايىنداعى كورسەتكىش بو­يىن­شا ەڭ ارزان جالدامالى پا­تەر­لەر تاراز ( ايىنا – 120,1 مىڭ تەڭگە) بەن تۇركىستاندا (137,2 مىڭ تەڭگە) تىركەلگەن.

«تۇرعىندار لەگى كوپ اعى­لاتىن قالالاردا پاتەراقى­نىڭ قىمباتتاۋى – قالىپتى قۇ­بىلىس. بىراق كەيىنگى جىلدارى رەسپۋبليكانىڭ باسقا وڭىرلەرىندە دە جالداۋ باعا­سى كۇرت قىمباتتادى. مىسا­لى, پاۆلوداردا جالداۋ قۇنى بىردەن – 42,9%-عا, پەتروپاۆل­دا — 40,9%-عا, اقتوبەدە — 30,4%-عا كۇرت ءوستى. بۇل وڭىرلەر­­دەگى باعالاردىڭ شارىقتاۋى­نا ونەركاسىپتىك جوبالار­دىڭ پايدا بولۋى, وندا جۇمىس ىس­تەيتىن قاجەتتى مامانداردىڭ كوشىپ كەلۋى سەبەپ بولسا كەرەك», دەپ جازادى Ranking.kz.

ارەنداعا بەرىلەتىن باس­پانانىڭ باعاسى نارىق جاع­دايىنا تەز يكەمدەلىپ, سۇرا­نىسقا ساي ءوسىپ وتىرادى. بۇل پاتەرىن جالعا بەرۋشىلەرگە ءتيىمدى بولعانىمەن, پاتەردەن پاتەرگە كوشىپ-قونىپ جۇرگەن جانداردىڭ قالتاسىن قاعىپ-اق تۇر.

جالدامالى تۇرعىن ءۇي – رەتتەلمەيتىن نارىق: پاتەر قو­جايىندارى قانداي باعا قوي­عىسى كەلەدى, پاتەر جالداۋشىلارى سونى تولەۋگە ءماجبۇر. وسىدان ءبىر جارىم جىل بۇ­رىن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ەل­دەگى تۇرعىن ءۇيدى جالعا بەرۋ باعاسىنا شەكتى تاريف ەنگى­زۋ­دى ۇسىنعان ەدى. باستاما كو­تەر­گەن دەپۋتات نۇرگۇل تاۋ جال­عا بەرىلەتىن باسپاناعا شەكتى باعانى ەنگىزۋ كەرەكتىگىن ءارى پاتەرلەردى جايلىلىق دەڭگەيى بويىنشا جىكتەۋ قاجەتتىگىن ايتقان ەدى. «باسپانانى جالداۋ قۇنى قىمباتتاماسا, ار­زانداعان ەمەس. سوندىقتان بۇل ماسەلەدە ناقتى شەشىمدەر قابىلداۋ قاجەت. پاتەرلەردى جالعا بەرۋدىڭ شەكتىك باعا­سىن ەنگىزگەنىمىز ءجون. جالعا بەرىلەتىن پاتەرلەردىڭ جاع­دايى حابارلاندىرۋ سايتتا­رىندا جۇلدىزشالارمەن بەل­گىلەنۋگە ءتيىس. سوندا قانداي پاتەر, قانداي جاعدايدا ەكەنىن حالىق كورىپ-ءبىلىپ وتىرادى. ال پاتەرلەردى جالداۋ اقىسى سوعان ساي قويىلعانى ءلازىم. ول ءۇشىن جالعا بەرۋشىلەردىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمىن قۇرۋ, جالعا الۋ مەن بەرۋشى شارتتارى­نىڭ تيپتىك جوباسىن بەكىتۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن» دەگەن ەدى دەپۋتات ونەركاسىپ جانە قۇرى­لىس مينيسترلىگىنە جول­داعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا. الايدا دەپۋتاتتىڭ بۇل ۇسى­نىسى مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان كەڭ قولداۋ تاپپادى. سوعان قاراعاندا تۇر­عىن ءۇيدى جالعا بەرۋ نارىعىن مەم­­لەكەت رەتتەيدى دەۋگە ءالى ەر­تە سەكىلدى, جالدامالى پا­تەر اقى­سىن بەلگىلەۋ ازىرشە قوجا­يىنداردىڭ قولىندا تۇر.

«Halyk Finance» كومپا­­نيا­سىنىڭ ساراپشىلارى تۇر­عىن ءۇيدى جالداۋ نارىعىن­داعى ءوسىم 5%-عا دەيىن باياۋ­لاي­تىنىن ايتىپ وتىر. بۇل – اسا ۇل­كەن كورسەتكىش ەمەس. ب­ىراق ءبىر كو­تەرىلگەن باعا ەشقا­شان تومەن­دەمەيتىنىن, قازىر­گى­دەي قىم­باتشىلىق زامان­دا پاتەر­اقى وسپەسە, تۇسپەي­تىنى بەل­­گىلى جايت.