سۋرەت: elordainfo.kz
سونداي-اق كەيىنگى كۇندەرى ەل ازاماتتارى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى قالاي تالقىلانعانىن, ونىڭ كوپشىلىكتىڭ الدىندا جاريا تۇردە اشىق وتكەنىن كوردى. سول ارقىلى ەلىمىزدىڭ ءار ازاماتى اتالعان ۇلى تاريحي ۇدەرىسكە ءوزىنىڭ دە قاتىسى بارىن, مەملەكەت تاعدىرى – حالىقتىڭ قولىندا ەكەنىن ايقىن سەزىنە الدى. ءار نورما توڭىرەگىندەگى قىزۋ پىكىرتالاس, جوبانىڭ ءار بولشەگىنە قوعامنىڭ ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتۋى بەكەر ەمەس. ويتكەنى بۇل – ۋاقىت تالابى.
پرەزيدەنتتىڭ «حالىقپەن بىرگەمىز» دەگەن ۇستانىمى جۇرتشىلىقتىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ, ءار ازاماتتىڭ مەملەكەت تاعدىرىن قالىپتاستىرۋداعى وزىندىك ءرولىن ۇعىندىرا ءتۇستى. بارشاعا ءوز ۇسىنىستارىن ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرىلدى.
كونستيتۋتسيالىق رەفورما جونىندەگى كوميسسيا اۋقىمى جاعىنان تەڭدەسسىز جۇمىس اتقاردى. ۇسىنىلعان ءار باستاماعا ءۇن قاتىپ, مىڭداعان ۇسىنىستى جۇيەلەدى. قازىرگى سىن-قاتەرلەر جاڭا ەرەجەلەر مەن جاڭا ستاندارتتارعا دەگەن سۇرانىستى تۋىنداتىپ وتىر. وتىز جىلدان استام ۋاقىت ەلىمىز ءوز دامۋىندا ۇلكەن جولدان ءوتتى. ءبىز كوپ جۇمىس اتقارىپ, سان سىناقتى ەڭسەردىك.
جاھانداعى الماعايىپ جاعداي مەن الەمدىك ساياساتتىڭ مىڭ قۇبىلۋى, قوعام ساناسىنىڭ تۇبىرىمەن جاڭارۋى, ادىلەتتىلىك پەن وزگەرىسكە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋى – قازىرگى زاماننىڭ ناقتى تالابى. وسىنىڭ ءبارى مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىندا تۇبەگەيلى ترانسفورماتسيا مەن وزگەرىستى, جاڭاشا قوعامدىق كەلىسىمدى, جاڭا ءمان-ماعىنانى تالاپ ەتتى.
بۇل ورايدا مەملەكەت باسشىسى ەۆوليۋتسيا جولىن تاڭداپ, اۋقىمدى ءارى دايەكتى ساياسي وزگەرىستەردى باستاپ بەردى. جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى وسى ۇزدىكسىز ۇدەرىستىڭ شارىقتاۋ شىڭىنا اينالدى. بۇل – مۇلدە جاڭا كونتسەپتۋالدى قۇجات. ول وسىعان دەيىن ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى, ۇلتتىق قۇرىلتاي مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى وتىرىستارىندا قوعام مەن مەملەكەت اراسىندا وتكەن جان-جاقتى تالقىلاۋلاردىڭ ناتيجەلەرىن قامتىدى.
جاڭا اتا زاڭنىڭ جوباسىن كۇللى حالقىمىزدىڭ وي-پىكىرى, مۇڭ-مۇقتاجى, ارمان-اڭسارى كورىنىس تاپقان «حالىق كونستيتۋتسياسى» دەپ اتاۋعا تولىق نەگىز بار. قاسىم-جومارت توقاەۆ كوپشىلىكتىڭ تالاپ-تىلەگىن تەرەڭ تۇسىنە وتىرىپ, ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋدى كونستيتۋتسيادا ەڭ جوعارى ماقسات رەتىندە شەگەلەي بەكىتۋدى تىكەلەي ۇسىندى.
وسى رەتتە كەيىنگى جىلدارى ءار وتانداسىمىزدىڭ كوڭىلىنە ۇيالاپ, جانىنا جاقىن بولا تۇسكەن «زاڭ مەن ءتارتىپ», «ادال ازامات», «تازا قازاقستان» سياقتى قۇندىلىقتار جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ پرەامبۋلاسى نەگىزىنە اينالدى. ولار كونستيتۋتسيانىڭ بارلىق نورماسىنىڭ وزەگىن قۇراپ, بولاشاق ەل دامۋىنىڭ بەرىك مورالدىق-قۇقىقتىق ىرگەتاسىن قالادى.
بۇل باستى قاعيداتتار ەلىمىز ءۇشىن بەتبۇرىستى كەزەڭدە ۇلتىمىزدى ۇيىستىرىپ, مەملەكەتتىك شەشىمدەردىڭ ادىلدىگىنە دەگەن سەنىمدى نىعايتىپ, ءارى قاراي ورنىقتى دامۋىمىزعا باعدار بەرگەنىن اتاپ وتكەن ابزال. ولاردىڭ كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلۋى – جۇرتشىلىقتىڭ كوپتەن كۇتكەن ءۇمىتىنىڭ ۇدەسىنەن شىققان شىنايى جاۋاپ
بولماق.
نەگىزگى زاڭنىڭ جوباسىندا ەلىمىزدىڭ بولاشاق زاڭ شىعارۋشى ورگانى – قۇرىلتايدىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسى ۇسىنىلعان. ءبىر پالاتالى جاڭا پارلامەنتكە ايتارلىقتاي پارمەندى فۋنكتسيالار بەرىلەدى. ولار بيلىكتىڭ ءتۇرلى تارماقتارى اراسىنداعى تەجەمەلەر مەن تەپە-تەڭدىك جۇيەسىن تولىعىمەن جاڭارتادى.
قۇرىلتايدىڭ تەك پارتيالىق ءتىزىم ارقىلى جاساقتالۋى حالىقتىڭ بارلىق توپتارىنىڭ مۇددەسىن مەيلىنشە كەڭ ءارى جۇيەلى قامتاماسىز ەتەدى. بەلسەندى ازاماتتىق ۇستانىمى بار وتانداستار دا ساياسي پارتيالارعا مۇشە بولۋ ارقىلى جاڭادان قۇرىلاتىن زاڭ شىعارۋشى ورگانعا وتە الادى. بۇل قادام پارتيالاردىڭ قىزمەتىن جانداندىرىپ, مىقتى ساياسي ويىنشىلاردىڭ پايدا بولۋىنا, جاڭا ساياسي مادەنيەتتىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشادى.
قۇرىلتايدا پارتيالاردىڭ وكىلدىك ەتۋى جۇرتشىلىقتىڭ ءوز مۇددەسىن زاڭناما دەڭگەيىندە تىكەلەي ءارى تۇراقتى ارنالار ارقىلى جەتكىزۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. ساياسي پارتيالاردىڭ ءتۇرلى يدەولوگيالىق پلاتفورمالارى پارلامەنتتەگى پىكىرتالاستاردىڭ مازمۇنى مەن ءمانىن, قابىلداناتىن زاڭداردىڭ ساپاسىن ارتتىرا تۇسەدى. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسىن بارىنشا ورنىقتىرادى.
وسى جىلدارى ءبىز حالىقپەن تىكەلەي ديالوگ ورناتۋ – مەملەكەت باسشىسى ساياساتىنىڭ بۇلجىماس باعدارى ەكەنىنە كۋا بولىپ كەلەمىز. قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى قاعيداتتى ۇستانا وتىرىپ, حالىق كەڭەسىن قۇرۋ باستاماسىن كوتەردى.
زاڭناماعا باستاماشىلىق ەتۋ قۇقىعى بار بۇل جاڭا كونستيتۋتسيالىق ينستيتۋت مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جاڭا قۇرىلىمىمەن ۇتىمدى ۇيلەسىم تاپپاق. ول ءبىزدىڭ كوپقىرلى قوعامىمىزدىڭ – ەتنوستاردىڭ, كونفەسسيالاردىڭ, وڭىرلەردىڭ بارلىق اسپەكتىسى ەسكەرىلەتىن, جەتە ويلاستىرىلعان مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل – مەملەكەت تۇراقتىلىعىنىڭ, ونىڭ ۇيلەسىمدى دامۋى مەن «بىرلىگىمىز – ارالۋاندىقتا» قاعيداتىنىڭ ينستيتۋتسيونالدانۋىنىڭ كەپىلى.
ەندىگى كەزەكتە نەگىزگى زاڭعا تەك ازاماتتاردىڭ جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى عانا وزگەرىستەر ەنگىزە الاتىنى جاڭا كونستيتۋتسيا نورمالارىنىڭ ورنىقتىلىعىن كورسەتەدى.
جاڭا كونستيتۋتسيادا پرەزيدەنتتىڭ ەلدەگى جوعارى ساياسي بيلىكتىڭ كەپىلدەندىرىلگەن الماسىمدىلىعى تۋرالى باعىتى جالعاسىن تاپتى. ءىس باسىنداعى پرەزيدەنت ءوز لاۋازىمىنان مەرزىمىنەن بۇرىن بوساعان جاعدايدا ەكى اي ىشىندە مىندەتتى پرەزيدەنت سايلاۋى وتكىزىلەتىنى تۋرالى نورما ەنگىزىلەدى.
مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن بولجامدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاڭادان ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىن ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. نەگىزگى زاڭ جوباسىندا قازاقستاننىڭ تابىستى دامۋىنىڭ كەپىلى رەتىندە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسى ساقتالىپ قالماق.
جالپى, ۇسىنىلعان كونستيتۋتسيا جوباسى – ەل دامۋىنىڭ جاڭا دا جاسامپاز فيلوسوفياسى. وندا ادام قۇقىعى مەن ەركىندىگى مىزعىماس ءارى نەگىزگى باسىمدىق رەتىندە بەكىتىلەدى جانە سولاي بولىپ قالادى.
بۇدان بولەك, مەملەكەت اتا زاڭ دەڭگەيىندە ادام كاپيتالىن, ءبىلىمدى, عىلىم مەن يننوۆاتسيانى دامىتۋعا كەپىلدىك بەرەدى. ەندى ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ بىلىكتىلىگى, جاقسى ءبىلىمى, ينتەللەكتىسى, ادال ەڭبەگى الدىڭعى قاتارعا شىعارىلادى. ولار ەلدىڭ تابيعي بايلىقتارىنان الدەقايدا باعالى بولا ءتۇسىپ, نەگىزگى قۇندىلىقتارىمىزعا اينالادى. وسىلايشا, جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا ادامنىڭ ەڭ باستى ورىندا تۇرۋىنا تەرەڭ ءمان بەرىلىپ
وتىر.
جاڭا اتا زاڭدى قابىلداي وتىرىپ, ءبىز كۇللى الەم قوعامداستىعىنا قازاقستاننىڭ ادىلەتتى, قۋاتتى, قاۋىپسىز جانە تازا قازاقستان قۇرىپ جاتقانىن پاش ەتەمىز. وندا ءار ازاماتتىڭ دامۋىنا, ومىردەن ءوز ورنىن تابۋىنا تەڭ جانە ءادىل مۇمكىندىكتەر بەرىلەدى. ال ەل شەكاراسى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىنىڭ بەكەمدىگى تۋرالى نورمالاردىڭ بەكىتىلۋى سىرتقى ىقتيمال سىن-قاتەرلەرگە ناقتى جاۋاپ بولماق.
جالپى, جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى – جارقىن بولاشاققا باستايتىن باتىل قادام. پرەزيدەنت ايتقانداي, ول الەمدە قالىپتاسقان قازىرگى كۇردەلى كەزەڭدە ءبىرتۇتاس قازاقستان حالقىنا باعىت سىلتەيتىن ماڭىزدى قۇجاتقا اينالادى.
ەرلان قوشانوۆ,
ءماجىلىس توراعاسى
