قان راگىن ەمدەۋدە دىڭگەكتى جاسۋشالاردى ەگۋ ءادىسىن قولدانادى. بۇل – كۇردەلى ءارى قاۋىپتى مەديتسينالىق شارا. بىراق گەرمانيادا تۇراتىن ناۋقاس سودان اق قاننان دا, جيتس-تەن دە جازىلىپ كەتكەن. جالپى, سۇيەك ميىن اۋىستىرىپ, جيتس-تەن جازىلعان بۇل – ءبىرىنشى ناۋقاس ەمەس. ونىڭ الدىندا براۋن دەگەن ادام 2008 جىلى ءوزىنىڭ جيتس-ءتى جەڭگەنىن مالىمدەگەن. ول دا الگىندەي مەديتسينالىق ءادىس جاساتقان. بىراق 2020 جىلى قاتەرلى ىسىكتەن كوز جۇمادى. دەگەنمەن جازىلىپ كەتكەن ناۋقاستى ەمدەۋشى دارىگەر ءارى زەرتتەۋشى كريستيان گەپلەر جيتس اسەرى ونىڭ بويىنان تولىق جويىلدى دەپ ايتۋ ەرتەرەك دەيدى. سوندىقتان مەديتسينا ساراپشىلارى ءالى سوڭعى قورىتىندىسىن جاساعان جوق. بىراق گەپلەر بۇل جاعداي كەلەشەكتە جيتس-ءتى ەمدەۋگە بولاتىنىنا ءۇمىت سىيلايتىنىن جەتكىزدى. ءوز كەزەگىندە حالىقارالىق جيتس قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى شارون لۋين ناۋقاس بەس جىلدان بەرى ءدارى ىشپەي كەلەدى, دەمەك ول قاتەرلى اۋرۋدان تولىق ايىقتى دەپ جاريالايتىن كۇن جاقىن قالدى دەگەندى مالىمدەدى.
ءبىر قىزىعى, ومىردە جيتس جۇقپايتىن ادامدار بولادى ەكەن. ونىڭ سەبەبى ولاردىڭ بويىندا CCR5 دەلتا 32 دەگەن ارنايى گەن بار. بۇل گەن جيتس ۆيرۋسىنىڭ ادام كلەتكاسىنا ءوتىپ كەتۋىنە توسقاۋىل جاسايدى. جانە مۇنداي گەن ەكى نۇسقادا جۇرەدى. ءبىرى ادامنىڭ وزىندە, ەكىنشىسى اكەسىندە بولادى. بىراق بۇل گەن جۇزدەن بىرەۋدە عانا, ياعني وتە سيرەك كەزدەسەدى ەكەن. گەرمانيادا جازىلعان جەتى ادامنىڭ التاۋىنا وسىنداي گەنى بار دونورلاردىڭ سۇيەك ميىن سالدىرعان. ال جەتىنشىسى, ءبىز اڭگىمە ەتكەن ناۋقاس جالعىز نۇسقاداعى جاي CCR5 گەنى بار دونوردىڭ سۇيەك ميىنا جۇگىنگەن. سونىڭ وزىندە ايىقپاس ينفەكتسيادان جازىلىپ كەتىپ وتىر. بۇل دەگەن ءسوز سۇيەك ميىن اۋىستىرۋ ارقىلى ەرتەڭگى كۇنى ناۋقاستاردىڭ جيتس-تەن جازىلۋعا كەرەمەت مۇمكىندىگى بولادى دەگەندى بىلدىرەدى.
ءبىز وسى ورايدا اتالعان ماسەلە جونىندە شىمكەنت قالالىق جيتس ورتالىعىنىڭ باس دارىگەرى بەكەن سىربەك ۇلىنان پىكىرىن ءبىلدىرۋىن سۇراعان ەدىك. ماماننىڭ ايتۋىنشا, جاڭا ءادىس جيتس-ءتى ەمدەيدى دەپ كەسىپ ايتۋ ءالى ەرتەلەۋ ەكەن. ونىڭ ۇستىنە 7 ادامنىڭ جازىلۋى – مەديتسينادا كلينيكالىق دالەل ەمەس. ول ءۇشىن كەمى مىڭ ادام تاجىريبەدەن ءوتىپ, سونىڭ 900-دەن استامى ايىقسا, وندا قابىلداۋعا بولادى. سونىڭ وزىندە دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ۇيعارىم, كەڭەسى نەمەسە نۇسقاۋى قاجەت ەكەن. سونىمەن قاتار مۇنداي قاتەرلى ادىسكە بارماي-اق قازىرگى پرەپاراتتاردى كۇندەلىكتى ءىشىپ جۇرسە, سونىڭ ءوزى ينفەكتسيانىڭ قاۋىپتى بەلگىلەرىن قايتاراتىن كورىنەدى. ماسەلەن, كەيىنگى ەكى جىلدا شىمكەنتتە جيتس جۇقتىرىپ تۋعان بىردە-ءبىر نارەستە تىركەلمەپتى. ءدارىسىن ۋاقتىلى قابىلداسا, انادان ساپ-ساۋ بالا تۋادى, اۋىرعان ەر نەمەسە ايەل پرەپاراتتاردىڭ كومەگىمەن قورعانباي-اق جىنىستىق قاتىناسقا ءتۇسىپ, بولاشاقتا وتباسىن قۇرا الادى.
سونداي-اق ب.سىربەك ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, 1982 جىلى مەديتسينالىق ەسەپتەر مەن باق-تا جيتس تۋرالى العاشقى اقپارات جاريالانعان ەكەن. كوپ ۇزاماي 1987 جىلى قاتەرلى دەرت قازاقستاندا دا تىركەلگەن. جاڭا اۋرۋدىڭ الدىن الۋ مەن كۇرەس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ماقساتىندا 1989 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمىنىڭ شىمقالادا جيتس ورتالىعى اشىلىپ, زەرتحانالىق دياگنوستيكاسى ەنگىزىلەدى. العاشقى كەزدە ورتالىقتا 3 قۇرىلىمدىق ءبولىم بولىپتى. ولار – پروفيلاكتيكالىق جانە ادىستەمەلىك جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ, حالىقتى ەپيدەميولوگيالىق تەكسەرۋ, زەرتحانا بولىمدەرى.
ال ارنايى كلينيكالىق جانە ەپيدەميولوگيالىق كورسەتىلىمدەر بويىنشا جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەر بارىسىندا 1993 جىلى شىمكەنت قالاسىندا العاشقى ايتۆ جۇقتىرعان ناۋقاس انىقتالادى. زەرتحانانىڭ كەڭەيۋى, قىزمەتكەرلەردىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى ورتالىق 1998 جىلى كرەمل كوشەسىندەگى جاڭا عيماراتقا اۋىسادى. ورتالىقتىڭ قىسقاشا جەتىستىكتەرىنە توقتالساق, 2000 جىلدىڭ باسىنان باستاپ ينەمەن ەسىرتكى تۇتىنۋشىلار, ءتانىن ساۋدالاۋشىلار اراسىندا پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالاردى قولعا الدى. ونىڭ ىشىندە ينفەكتسيانىڭ انادان بالاعا بەرىلۋىنە قارسى جۇمىستار جۇرگىزدى. اعىمدى تسيتومەتريا ادىسىمەن يممۋنيتەت دەڭگەيىن انىقتايتىن اپپارات الدى. 2006 جىلى رەتروۆيرۋسقا قارسى پرەپاراتتارمەن ەم جۇرگىزىلە باستادى. سول جىلى جەدەل-تەست ادىسىمەن ايتۆ-دياگنوستيكاسى ەنگىزىلدى. قاتىناستان كەيىنگى الدىن الۋ ەمى ءجۇرزىلدى. رەتروۆيرۋسقا قارسى تەراپيا تيىمدىلىگىن باقىلاۋ ءۇشىن پتر-دياگنوستيكاعا كوشتى. 2021 جىلدان باستاپ ساۋ ادامدارعا ايتۆ-نى جۇقتىرىپ الماۋ ءۇشىن قاتىناسقا دەيىنگى الدىن الۋ ەمى بويىنشا شارالار قابىلداندى.
بۇگىنگى تاڭدا جيتس ورتالىعىندا 123 مەديتسينا مامانى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى – شەتەلدە وقىپ, تاجىريبە الماسىپ كەلگەندەر. زەرتحانانىڭ وندىرىستىك قۋاتى – تاۋلىگىنە 2 مىڭنان اسا تەكسەرۋ جۇرگىزۋگە قاۋقارلى. سونداي-اق ايتۆ دياگنوستيكاسىندا 4 بۋىندى سەزىمتال تەستتەر قولدانىلادى.
«قازاقستان ازاماتتارىنا, قانداستارعا ايتۆ ينفەكتسياسىن دياگنوستيكالاۋ, ەمدەۋ, الدىن الۋ شارالارى تەگىن جۇرگىزىلەدى. ديسپانسەرلىك ەسەپتە 1 821 ناۋقاس تىركەۋدە تۇر. ولاردىڭ 1 773-ءى ۆيرۋسقا قارسى ۇزدىكسىز تەراپيا قابىلداپ جاتىر. ەمدەۋ بارىسىندا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ۇسىنعان, ساپاسى سەرتيفيكاتتالعان, كلينيكالىق سىناقتاردان وتكىزىلگەن پرەپاراتتار قولدانىلادى. ايتۆ جۇقتىرعان جۇكتى ايەلدەردى پروفيلاكتيكالىق ەمدەۋ ناتيجەسىندە 668 ساۋ نارەستە دۇنيەگە كەلدى. زاماناۋي ەمدەۋ تەحنولوگيالارىن قولدانۋ ناتيجەسىندە ايتۆ جۇقتىرعان ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ساۋ ادامدارمەن تەڭەسىپ قالدى. ماسەلەن, ديسپانسەرلىك باقىلاۋداعى پاتسيەنتتەردىڭ ەڭ جاسى ۇلكەنى 90 جاسقا تايادى. قازىر ايتۆ جۇقتىرۋ قاۋپى جوعارى 189 ادامعا قاتىناسقا دەيىنگى الدىن الۋ ەمى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ايتۆ-مەن اۋىراتىن 17 جاس جۇپتارىمەن نەكەلەسىپ, وتباسىن قۇرىپ, ومىرگە ساۋ ۇرپاق اكەلدى. جوعارى كاسىبيلىگى مەن حالىق دەنساۋلىعىن قورعاۋداعى جەتىستىكتەرى ءۇشىن ورتالىق قىزمەتكەرلەرى مەملەكەتتىك, كاسىپوداق اتىنان, سالالىق ناگرادالارمەن ماراپاتتالعان. سونىمەن بىرگە ءبىزدىڭ ماماندار جىل سايىنعى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ سپارتاكياداسىندا جۇلدەلى ورىنداردان كورىنىپ ءجۇر», دەدى ورتالىق باسشىسى بەكەن سىربەك ۇلى.
جيتس-ءتىڭ تارالۋىن تەجەۋدە كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن ورتالىقتىڭ بۇرىنعى باسشىلارىن دا اتاي كەتكەن ءجون. قۇرىلعانىنا 35 جىل تولعان ەمدەۋ مەكەمەسىن بۇگىنگە دەيىن ماديار التىنبەكوۆ, ساكەن نيازبەكوۆ, رىسقۇلبەك بايحاراشەۆ, سۇلەيمەن بەككۋجينوۆ, كەلەسباي جۇماعۇلوۆ, ناتاليا بابينا, ارتۋر ابدىرازاقوۆ, تالعاربەك مەيىرحانوۆ سىندى ازاماتتار باسقارعان ەكەن.
ەندىگى جەردە ورتالىق 2030 جىلعا قاراي الدىنا ۇلكەن ماقساتتار قويىپ وتىر. ول ايتۆ-مەن ءومىر سۇرەتىن ادامداردىڭ 95%-ى ءوز مارتەبەسىن بىلۋگە ءتيىس. ايتۆ ينفەكتسياسىمەن اۋىراتىن ادامداردىڭ 95%-ى انتيرەتروۆيرۋستىق تەراپيانى تۇراقتى الىپ وتىرۋى كەرەك. انتيرەتروۆيرۋستىق تەراپيا الاتىن ادامداردىڭ 95%-ىندا ۆيرۋستىق سۋپرەسسيا بايقالۋى قاجەت.
