«جوشى ۇلىسى ءھام التىن وردا تاريحىن زەرتتەۋىڭىزگە نە سەبەپ بولدى؟» دەگەن سۇراققا كىتاپ اۆتورى ماري فاۆەرۋ حانىم بىلاي دەپ جاۋاپ بەرىپتى: – فرانتسيانىڭ سوربوننا ۋنيۆەرسيتەتىندە تاريح ماماندىعى بويىنشا باكالاۆرياتتى ءبىتىردىم, كەيىن جالعاستىرىپ ماگيسترلىك قورعادىم. جوشى ۇلىسى تۋرالى العاشقى مالىمەتتى وسىندا ءجۇرىپ وقىدىم. ءسويتىپ, ورتاعاسىرلىق كوشپەلىلەر تاريحىن زەرتتەي باستادىم. ماگيسترلىك جۇمىسىمدى وسى تاقىرىپقا باعىتتادىم. بىراق جەتەكشى ۇستازدارىم «بۇل سالا بويىنشا دەرەككوزدەر كوپ ەمەس, قايتالاپ ويلان» دەپ ەسكەرتتى. مەنى قىزىقتىرعان دۇنيە – «دەرەككوزدەردىڭ ازدىعى». دەمەك بۇل ناعىز زەرتتەۋشىگە لايىق كۇردەلى تاقىرىپ بولار دەگەن ويعا كەلدىم, – دەيدى.
جوشى ۇلىسى ءھام التىن وردا يمپەرياسى تۋرالى دەرەك ىزدەۋدى باستاعان فاۆەرۋ حانىم زەرتتەۋدى ەڭ اۋەلى ىستانبۇل, سانكت-پەتەربۋرگ, ۆەنا, پاريج ارحيۆتەرىنەن, التىن وردا حاندارىنىڭ ەۋروپالىق بيلىك يەلەرىنە ورتا عاسىردا جازعان كوپتەگەن حاتىنان باستاپتى.
– راسىن ايتار بولسام, – دەپ جازادى فرانتسۋز زەرتتەۋشىسى, بۇل حاتتار بۇعان دەيىن تەك قۇندى قۇجات رەتىندە وقىلعانى بولماسا, سول ءداۋىردىڭ ساياسي وقيعالارىنا قاتىستى ەشقانداي عىلىمي ءتاپسىر جاسالماعان ەكەن. عالىم وسى قۇجاتتاردا ايتىلعان دەرەكتەردى ەۋروپالىقتارعا ءمالىم جاناما فاكتىلەرگە سالىستىرا وتىرىپ زەرتتەگەن.
كەلەسى كەزەكتە ول جوشى ۇلىسى مەن التىن وردا داۋىرىندە سوعىلعان نۋميزماتيكالىق (تەڭگە, ديرحام, ت.ب.) جادىگەرلەرگە نازار اۋدارعان. وسى ارقىلى التىنوردالىقتاردىڭ ورىس جەرى مەن وعان جالعاس ەۋروپالىق ايماققا ساۋدا-ساتتىق ءىسىن جولعا قويعانىن دالەلدەگەن. «بۇل ىسكە مەنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە ۇيرەنگەن اراب ءتىلى كوپ كومەگىن تيگىزدى», دەيدى عالىم.
عالىم قىز ەڭ اۋەلى بۇعان دەيىن قالىپتاسقان تۇسىنىك «التىن وردا يمپەرياسى ءحىىى عاسىردا پايدا بولىپ, كەشىكپەي ىدىرادى» دەگەن ۇعىم تۇبىرىمەن قاتە ەكەنىن دالەلدەپ شىعىپتى. «مەنىڭ كوزىم جەتكەن دۇنيە», دەپ جازادى ول. «التىن وردا سياقتى كەرەمەت باسقارۋ جۇيەسىن ومىرگە اكەلگەن مەملەكەت جوققا ءتان. سونىمەن قاتار اتالعان تاقىرىپپەن اينالىسقان كوپتەگەن عالىم كوشپەلى تۇرمىستىڭ وكىلى التىنوردالىقتار بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە قالايشا وتىرىقشى قوعام قۇرىپ ۇلگەردى دەپ تاڭعالىپ ءجۇر. ال مەنىڭ پايىمداۋىمشا, بۇلار – ءارى كوشپەلى, ءارى وتىرىقشى كلاسسيكالىق قوعامنىڭ ۇلگىسىن جاساي العان الەمدەگى بىردەن-ءبىر ۇلىس».
راسىندا, بۇعان دەيىنگى ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراس: «كوشپەلىلەردە وتىرىقشىلىق مادەنيەت, ونەركاسىپ بولماعان, ولار جۇرگەن جەرىن بۇلاپ-تالاپ تالقانداپ كۇن كورگەن» دەپ ءتۇسىندىرىپ كەلگەنى انىق.
«شىن مانىندە, ولاي ەمەس», دەپتى اۆتور. «سول داۋىرگە ءتان جىلنامالاردى تەرەڭ تانىعان ادام كوشپەلىلەردىڭ ەشقانداي ادامزات قوعامىن كەرى تارتاتىن ارەكەتكە بارماعانىن اڭعارادى. راسىن ايتار بولسام, التىنوردالىقتارعا دەيىن ەۋروپا دىندەر سوعىسىنىڭ الاڭى بولاتىن. اسىرەسە مۇسىلمان مەن حريستيان وكىلدەرى اراسىندا عازاۋات مايدانى مەن كرەسشىلەر جورىعى كۇشەيىپ, بۇقارانىڭ تىنىشتىعى بۇزىلىپ تۇرعان. وسى بەرەكەسىزدىك تيىلدى. ياعني التىن وردا حاندارى ەكى ءدىن وكىلدەرىن مامىلەگە شاقىرىپ, سوعىستى توقتاتىپ, كۇللى ەۋروپاعا بەيبىتشىلىك ورناتتى. ولار وزدەرىنە باعىنعان حالىقتىڭ ءدىني نانىم-سەنىمىنە قۇرمەتپەن قارادى دا, «بيلىككە مويىن ۇسىنىپ, سالىق تولەسەڭ بولدى» دەگەن قاعيدات ۇستاندى», دەيدى.
سونداي-اق اۆتور اتالعان كىتاپتا التىنوردالىقتاردىڭ ساۋدا-ساتتىق ءىسىن جۇيەلەۋى تۋرالى تۇسىنىك بەرەدى. ولار ءوز داۋىرىندە ورتالىق, شىعىس ەۋروپا, جەرورتا تەڭىزى, ءسىبىر دالاسى, قارا تەڭىزدى بايلانىستىرعان ساۋدا جەلىسىن ومىرگە اكەلگەنى, بۇل تەك اسا قۋاتتى مەملەكەتتىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ءىس ەكەنى حاقىندا شەبەر بايانداپتى.
ال ءبىزدىڭ پايىم بويىنشا, مۇنداي اسا كۇردەلى ءھام كەلەلى ءىستى اتقارۋ جولىندا عالامدىق مادەني الماسۋلار مەن ساياسي ۇستانىمدار اسەرى بولاتىنى انىق. مىسالى, ەۋروپالىقتار ءحىح عاسىردا ەكونوميكالىق دامۋدىڭ تەتىگى دەپ تانىعان كاپيتاليزمدى التىنوردالىقتار ىسكە اسىرىپ, قاجەت بولسا قازىرگى جاھاندانۋدىڭ العىشارتىن ءحىىى – حV عاسىردا قالاعان دەر ەدىم. بۇل – داۋ تۋدىرمايتىن ماسەلە. بۇنداي جۇيە قۇرۋ ءۇشىن كەرەمەت دانىشپاندىق كوزقاراس قاجەت بولارى حاق. بىراق بۇل ءىس التىنوردالىقتاردىڭ قولىنان كەلدى.
جالپى, ەۋروپالىقتار قوعامدىق دامۋدىڭ كريتەريلەرىن تاس قالا, وتىرىقشى قوعام مادەنيەتى, ت.ب. ولشەمدەرمەن ولشەيدى. بۇل كوشپەلىلەر تانىمىنا جات. ءتىپتى جوق دەۋگە بولادى. سول سەبەپتى ولار وزدەرى قالىپتاستىرعان قوعامدىق قاتىناستىڭ ەڭ اۋەلى تۇراقتىلىعى مەن تىنىشتىعىن قامتاماسىز ەتۋدى باستى شارت رەتىندە ۇستاندى. ناتيجەسىندە, التىن وردا بيلەۋشىلەرى الەمدى باسقارۋدىڭ جاڭا نەگىزىن قالادى. بۇل پايىم جوشى ۇلىسى تۋرالى جازىلعان جوعارىداعى جاڭا تۋىندىدا تارقاتىلىپتى. ياعني كىتاپتا: شىڭعىس قاعان مۇراگەرلەرى ءوز يەلىكتەرىن كوركەيتۋ ارقىلى تەرريتورياسى ورتا ازيادان باستالعان, شىعىس ەۋروپا مەن ءسىبىر دالاسىن قامتىعان كلاسسيكالىق كوشپەلىلەر ۇلىسىن قۇرا العانى جازىلعان.
التىن وردا بيلەۋشىلەرى ۇلىس باسقارۋ ىسىندە وزدەرىنە باعىنىشتى ەتنوستاردىڭ ۇلتتىق ءھام ءدىني ەرەكشەلىگىنە قاتتى ءمان بەرگەن. باز ءبىر تاريحشىلار ايتىپ جۇرگەندەي, «اتقا ءمىنىپ, ساداق اسىنعان» جابايىلار ەمەس ەكەنىن دالەلدەيدى اۆتور. ءتىپتى وردالىقتاردىڭ قوعامدى بىرىكتىرۋ ۇلگىسى مەن ەل باسقارۋداعى ءادىس-تاسىلدەرىن الەمدىك ۇلگى رەتىندە تانۋعا بولاتىنىن, قازىرگى رەسەي مەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ۇلىستىق تاريحى التىن وردادان باستاۋ الاتىنىن اۆتور دالەل-دايەكپەن جازىپتى.
ء بىز بۇل تۋىندى حاقىندا جۋىقتا موڭعول تىلىندە جارىق كورگەن سۇحباتتاردى شولىپ وتىرىپ, رەسەيلىك ارىپتەسىمىزدىڭ: ء«سىز وسى كىتاپتى جازۋ بارىسىندا التىن وردا تاريحىنا قاتىستى بۇرىن اشىققا شىقپاعان قانداي قۇندىلىقتاردى بايقادىڭىز؟» دەگەن سۇراعىنا بەرگەن جاۋابىن بايقاپ قالدىق. ءارى بۇل سۇراق قازىر ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ كوكەيىندە جۇرگەنى دە انىق. جاۋاپ بىلاي دەپ بەرىلىپتى:
– تاريحشىلار كوپ ايتاتىن ورتاعاسىرلىق موڭعول شاپقىنشىلىعى نەگىزىندە پايدا بولعان ءىرى ۇلىستىڭ ءبىرى – التىن وردا ەكەنى انىق. ونىڭ تەرريتورياسىن قازىرگى گەوگرافيالىق تۇرعىدان قاراستىرساق, ۋكراينا, بۇلعار, مولداۆيا, ازەربايجان, گۇرجستان, قازاقستان, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, تاتارستان, قىرىم, رەسەي اۋماعىن قامتىعانى انىق. سول سەبەپتى التىن وردا تاريحىنىڭ باستى قۇندىلىعى – ونىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعى مەن ادىلەتتى اكىمشىلىك جۇيە جاساي الۋى. تارقاتىپ ايتار بولسام, ولاردىڭ بۇعان دەيىنگى كوشپەلى تۇرمىسى تابيعي سۇرىپتالۋعا نەگىزدەلگەن ادىلەتتى قوعام بولاتىن. وسى ءۇردىستى ولار وتىرىقشى حالىقتىڭ تانىم-تۇرمىسىنا سايكەستەندىرە الدى. وردالىقتاردىڭ وسى قۇندىلىعى – بولاشاق ءۇشىن ۇلگى بولاتىن ۇلىس باسقارۋدىڭ كەمەل تەتىگى. بىزدە «تاريح قايتالانادى» دەگەن ۇعىم بار. ءوز باسىم بۇعان قوسىلمايمىن. سەبەبى تاريحي وقيعالار پايدا بولعان قوعام باسقا, تۇسىنىك باسقا, ادەت باسقا, فيلوسوفيالىق ماعىنا باسقا دەگەندەي, – دەپ تۇيىندەپتى.
سونداي-اق تىڭ تۋىندىدا التىن وردا ۇلىسىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشىلەر اڭعارا بەرمەيتىن ءبىر ماسەلە بار. مىسالى, ۇلىق ۇلىسپەن قاتار يمپەريانىڭ وڭتۇستىك شەبىندە شاعاتاي, ەلحان مەملەكەتتەرى, قازىرگى قىتاي جەرىندە يۋان حاندىعى قاتار ءومىر ءسۇرىپ جاتتى. بۇلاردىڭ ءبارىن شىڭعىس تۇقىمدارى باسقاردى. وسىنداعى يۋان حاندىعى مەن ەلحان ەلىندە ىشكى قايشىلىق ورىن العان تۇستا التىن وردا بىلق ەتپەي XV عاسىردا تۇراقتى دامۋ جولىنا ءتۇستى. «نەگە بۇلاي؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كوردىم» دەگەن عالىم ونى بىلايشا تۇسىندىرەدى: «سەبەبى وردالىقتار ۇلىستىڭ ەكونوميكالىق ۇستىنىن وتە دۇرىس قالاي الدى. يەلىگىندەگى بارلىق ايماققا «اشىق ەسىك» يدەياسىن ەنگىزدى. وسى ارقىلى ءسىبىردىڭ تۇنىپ جاتقان بايلىق قورىن نارىققا شىعاردى. كەلەسى ءبىر ايتۋعا ءتيىس دۇنيە – التىن وردا حاندارى ەل باسقارۋدا ءىلىم-بىلىمگە سۇيەندى. بولاشاق حانداردى ەل باسقارۋ ىسىنە دايىندايتىن مەكتەپ قالىپتاستىردى. مەنىڭ كوزىم جەتكەن ءبىر دەرەك – التىن وردا حاندارىنىڭ كوبى جەتى-سەگىز جۇرتتىڭ ءتىلىن بىلگەن», دەيدى.
فاۆەرۋ حانىم جازعان قۇندى ەڭبەكتە, ايرىقشا اتاپ وتەرلىك تىڭ پايىمدار جەتەرلىك. كەيبىرىن اتاپ ايتار بولساق, بۇعان دەيىن ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراستاعى تاريحشىلار, اسىرەسە ورىستار التىنوردالىقتار ءداۋىرىن «موڭعول-تاتار شاپقىنشىلىعى» دەپ ءتۇسىنىپ كەلدى. ءالى كۇنگە وسى پايىم جەتەگىندە جۇرگەندەر قانشاما. فاۆەرۋ حانىم ءوز كىتابىندا وسى ۇعىمدى دالەل-دەرەكپەن جوققا شىعارعان. بۇل كىسىنىڭ پايىمى بويىنشا, وردالىقتار ورىس كنيازدىقتارىنىڭ باسىن قوسىپ, ولاردىڭ ەكونوميكالىق, مادەني, ساياسي ماقساتتارىنا سايكەس قوعام قۇرىپ بەرگەن. بۇل پىكىر قازىرگى ورىس تاريحشىلارىنىڭ تالعامىنا ساي كەلمەسى انىق. راسىندا, ورىس كنيازدارى وردا بيلىگىنە باعىنۋدان ۇتپاسا, ۇتىلعان جوق. بۇعان دەيىنگى قاتىپ قالعان قاساڭ ۇستانىم «موڭعول-تاتار شاپقىنشىلىعى» دەيتىن ميفتەن اجىرايتىن كەز كەلدى. باتىس تاريحشىلارى بۇل پىكىردەن باياعىدا باس تارتقانى تۋرالى جازىپتى فاۆەرۋ حانىم.
– شىن مانىندە, التىنوردالىقتار ادام فاكتورىن العا شىعاردى, – دەپ جازادى عالىم. ونىڭ تۇجىرىمداۋىنا قاراعاندا, التىن ورداعا سالىق تولەيتىن, مەملەكەت قازىناسىن تولتىراتىن ادام كەرەك بولدى. ياعني وردالىقتار ءۇشىن سالىق تولەۋشى قارا بۇقارانى جويىپ جىبەرۋ ماقساتى بولعان ەمەس. قارا حالىق قانشالىق كوپ بولسا, سالىق تا قوماقتى بولارىن جاقسى ءبىلدى. قايتا ولار باعىنىشتى بۇقارانى ەڭبەك ىستەۋگە بۇيىردى. بۇقارا ەڭبەك ەتسە, ۇلىس باي بولادى. بۇل قاراپايىم عانا تۇسىنىك. سونىمەن قاتار وردا بيلىگى باعىنۋشىلاردى قۇلدىق كەسپىرگە تۇسىرگەن جوق. ويتكەنى قاتىگەزدىكتىڭ اقىرى ب ۇلىنشىلىك تۋدىراتىنىن ولار جاقسى بىلەتىن. بۇل تۋرالى ۇلى قاعاننىڭ وسيەتتەرى مەن جارلىق-جوسىندارىندا ايتىلعان, جازىلعان. وسىنى بۇلجىماس زاڭ دەپ ۇقتى. وردالىقتاردىڭ ەۋروپالىق باسقىنشىلاردان ايىرماشىلىعى وسىندا.
وردا بيلەۋشىلەرىنىڭ تاعى ءبىر ۇستانىمى ءاربىر ادامنىڭ ساۋدا-ساتتىق ىسىمەن اينالىسۋىنا جول اشتى. باعىنعان حالىقتاردىڭ ەجەلدەن ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان اتاكاسىبىن دامىتتى. ورىس كنيازدىقتارىنىڭ ەڭ ءبىر دامىعان, وركەندەگەن كەزى – وسى تۇس. جاڭادان 40 قالا بوي كوتەردى. قولونەر مەن ونەركاسىپ دامىدى. اسىرەسە بەركە حان كەزى مەن ودان كەيىنگى موڭكەتەمىر حاننىڭ تۇسىندا. وزبەك حان بيلىككە كەلگەن شامادا ورىس ساۋداگەرلەرى گەنۋيا, ۆەنەتسيا, مىسىر, ۆيزانتياعا دەيىن قانات جايدى. التىن وردا بيلەۋشىلەرى باتىس تاريحشىلارى كوپ ايتاتىن «كوشپەلىلەر بايلىق جاساۋدىڭ جولىن بىلمەيدى ءھام مادەني ورەسى تار» دەگەن تۇسىنىكتى جويدى, دەگەن ەكەن ماري فاۆەرۋ حانىم.
