عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل VIII-Iح عاسىردان بەرى ساقتالعان ساۋلەت ونەرى سانالادى. ەجەلگى ەكى عۇرىپتىق قۇرىلىس تابيعي تاستان كيىز ءۇي ءتارىزدى سالىنعان. 1959 جىلى ەسكەرتكىشكە اتاقتى ارحەولوگ الكەي مارعۇلان جەتەكشىلىك ەتكەن عىلىمي ەكسپەديتسيا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. عۇلاما عالىمنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, بۇل ەسكەرتكىش قازاق مادەنيەتىندەگى العاشقى ءۇي سالۋ ونەرىنىڭ دامۋىن بەينەلەيدى. ەسكەرتكىش – ەكەۋ. ءبىرىنشىسى – ەكىدىڭ اۋىلىنان شىعار جول جيەگىندە, ياعني وزەننىڭ سول جاعىندا ورنالاسسا, ەكىنشىسى – وزەننىڭ وڭ جاعىنداعى توبەنىڭ باسىنا تۇرعىزىلعان.
تاستان ۇيىلگەن ەكى بيىك ءدىڭ جاۋ اسكەرىن قاراۋىلداۋ ءۇشىن سالىنعان دەسەدى. ەسكەرتكىش كۇمبەز تۇرىندە تاستان قالانىپ, سىرتقى ديامەترى بىرتە-بىرتە تارىلىپ, جارتى سفەرا ءتۇرىن قۇرايدى. ءدىڭنىڭ جوعارى جاعىندا شەبەر جاسالعان تەسىك بار. كىرەبەرىسى شىعىسقا قاراعان. ءدىڭنىڭ توبەسىنە شىقساڭ توڭىرەك الاقانداعىداي كورىنەدى. قاۋىپ تونگەن ساتتە قاراۋىلداعى ساربازدار ىشىنە وت جاعىپ, ءتۇتىنىن بەلگى رەتىندە قولدانعان.
وسى وڭىردە ءومىر سۇرگەن كارى قۇلاق قاريالاردىڭ ايتۋىنشا, XVII-XVIII عاسىردا ەكىدىڭ تۇرعان توبەلەر اراسىنداعى جازىق الاڭدا قىرعىن سوعىس بولعان. ءبىر-بىرىمەن جاۋلاسقان رۋ باسىلارىنىڭ ورداسى وسى جەردە ورنالاسقان. الايدا ورتا عاسىر كەزەڭىندەگى وسىنداي قۇرىلىستار ءالى كۇنگە دەيىن جەتە زەرتتەلمەگەن. سارىارقادا وسى سەكىلدى بىرنەشە نىسان بار. ويتكەنى ماماندار وسىنداي عۇرىپتىق ەسكەرتكىشتى زەرتتەۋدە ونىڭ مەرزىمىن ءدال انىقتاۋعا كومەكتەسەتىن جادىگەرلەر بولماعانىن ايتادى. دەگەنمەن عالىمدار اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ «بۇل ەسكەرتكىشتەر يسلام داۋىرىنە دەيىنگى كەزەڭگە جاتادى» دەگەن پىكىرىمەن كەلىسەدى.
