مينيسترلىك نە دەيدى؟
ءونىمىن ساۋدا نۇكتەلەرىندە ورنالاستىرۋ ماسەلەسىمەن وندىرۋشىلەر قۇزىرلى ورىندارعا ءجيى جۇگىنەدى. ايتۋىنشا, كورشى ەلدەردەن كەلگەن ارزان تاۋار ءبىزدىڭ نارىقتى جاۋلاپ العان. ال ءوزىمىزدىڭ كاسىپكەرلەر ميللياردتاعان نەسيە الىپ, ءونىم شىعارعانمەن, ونى ساتۋ الاڭدارىندا ورنالاستىرۋدا قيىندىق كوپ. ەكىنشى ءبىر سەبەپ – يمپورتتىق ءونىمنىڭ باعاسى وتاندىق ونىمنەن تومەن. اسىرەسە, كورشى رەسەيدەن كەلىپ جاتقان ازىق-ت ۇلىك الدەقايدا ارزان. وسىعان دەيىن ەۋروپاعا ەكسپورتتاعان ولاردىڭ بۇل قادامىنا سانكتسيالىق شەكتەۋلەر اسەر ەتكەنى بەلگىلى. قازىر ورتالىق ازيا نارىعىنا كوز سالعان كورشى ەلدىڭ تاۋارلارى وسىلايشا ءوزىمىزدىڭ ءونىمدى «وكپەلەتىپ» تۇر.
تاقىرىپقا قاتىستى ءبىز ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنە ساۋال جولداعانبىز. ۆەدومستۆو بەرگەن مالىمەتكە سەنسەك, جاعداي وزگەرگەن.
ء«بىز ساۋدا جەلىلەرىنىڭ وكىلدەرىمەن جانە اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ, ساۋدا سورەلەرىندە وتاندىق تاۋارلاردىڭ ۇسىنىلۋى تۋرالى دەرەكتەرگە قاتىستى جۇمىس جۇرگىزدىك. بۇگىندە وتاندىق ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ ۇلەسى 50%-دان كەم ەمەس, ال كەيبىر ساۋدا الاڭدارىندا 70%-عا دەيىن جەتەدى. سونداي-اق وتاندىق ءوندىرىس, ياعني ەت, ءسۇت جانە استىقتى تەرەڭ وڭدەۋگە, جىلىجاي شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باسا نازار اۋدارىلىپ وتىر. وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ساۋدا جەلىلەرىنە كىرۋىن ودان ءارى جەڭىلدەتۋدە سۋبسيديالار ءبولىنىپ جاتىر. بيىل مينيسترلىك العاش رەت ىشكى ساۋدا سۋبەكتىلەرىنە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن ۇسىنۋ قۇزىرەتىن ەنگىزدى. جاڭا باستامادا پايىزدىق مولشەرلەمەنى سۋبسيديالاۋ جانە كرەديتتەر بويىنشا كەپىلدەندىرۋ سياقتى قولداۋ كوزدەلگەن. قازىر «دامۋ» قورى جانە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرمەن بىرلەسىپ, 143 ملرد تەڭگەگە 595 جوبادان تۇراتىن پۋل قۇرىلدى. بۇل رەتتە ىشكى ساۋدا سۋبەكتىلەرىنە وتاندىق ءونىم شىعارۋدى ىنتالاندىرۋ بويىنشا مىندەتتەمەلەر قويىلادى», دەپ جاۋاپ بەردى سالالىق مينيسترلىك.
مينيسترلىك كوزدەپ وتىرعان باسىمدىقتىڭ ءبىرى – شەتەلدەرمەن ساۋدانى كەڭەيتۋ. جىل باسىنان بەرگى 5 ايدا ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساۋداسى 55 ملرد دوللاردان اسقان. شيكىزاتتىق ەمەس تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ ەكسپورتى 13 ملرد دوللاردان كوپ. ونىڭ 10,5 ملرد تەڭگەسى دايىن ءونىم جەتكىزۋدەن ءتۇسىپتى. ەكسپورتتىڭ وسۋىنە حالىقارالىق نارىق تاراپىنان ءتۇستى مەتالدار مەن كۇنباعىس مايىنا دەگەن جوعارى سۇرانىس اسەر ەتكەن.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا «KazakhExport» ەكسپورتتىق ساقتاندىرۋ كومپانياسىنىڭ بازاسىندا ەكسپورتتى ىلگەرىلەتۋ ينستيتۋتى قۇرىلدى. بيىل 23 قاڭتاردا «ەكسپورتتىق-كرەديتتىك اگەنتتىك تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ول ساقتاندىرۋ جانە قارجىلىق قولداۋ شارالارىنىڭ كەڭ سپەكترىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان. وسى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتىڭ وزىندە ەكسپورتتىق-كرەديتتىك اگەنتتىك 30 ەكسپورتتاۋشىعا قولداۋ كورسەتتى. «QazTrade» ۇلتتىق وپەراتورى بيىل وتكىزۋ نارىعىن كەڭەيتۋگە مۇددەلى كومپانيالاردى ىرىكتەدى. ناتيجەسىندە, 120 وتاندىق ءوندىرۋشى قىتاي, گەرمانيا, قاتار, ساۋد ارابياسى, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, وزبەكستان, قىرعىزستان نارىقتارىنا شىعۋعا دايىن. سونداي-اق حالىقارالىق كورمەلەر مەن ساۋدا ميسسيالارىنىڭ الاڭدارىندا «Made in Kazakhstan» برەندىمەن وتاندىق تاۋارلاردىڭ تانىمالدىعىن ارتتىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەلىنگەن مينيسترلىك جاۋابىندا.
جارناماسىز جاعداي جوق
تاقىرىپقا ورالساق. قازىر ازىق-ت ۇلىك بولشەك ساۋداسىندا جەرگىلىكتى ريتەيلدەر دە, ءىرى حالىقارالىق جەلىلەر دە تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ىرىلەرى – «SMALL» («Skif Trade» جشس), «Magnum» («Magnum Cash&Carry» جشس), «METRO» («Metro Cash & Carry» جشس), «انۆار» («انۆار» جشس), «Galmart» («جەتى اسپان» جشس), «استىقجان» جانە باسقا دا كومپانيالار.
«بولشەك ساۋداگەرلەردىڭ تاۋار وندىرۋشىلەرمەن ءوزارا قارىم-قاتىناسى ماسەلەسى ارقاشان وزەكتى. بۇل رەتتە اتالعان ماسەلەگە تەك ءبىر پوزيتسيادان قاراۋ, ياعني تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ پوزيتسياسى تۇرعىسىنان دۇرىس ەمەس. ەگەر «كۇندەلىكتى سۇرانىس تاۋارلارى» (FMCG) ساناتىنداعى ساۋدا جەلىلەرىنىڭ تاۋارلىق اسسورتيمەنتىنە تالداۋ جۇرگىزەتىن بولساق, وندا وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ۇلەسى, ورتا ەسەپپەن, بارلىق تاۋار ماتريتساسىنىڭ 50%-ى دەڭگەيىندە بولادى. سوندىقتان جەلىلەر ەل زاڭناماسىنىڭ نورمالارىن ساقتايدى دەپ تولىققاندى ايتۋعا بولادى. اتاپ ايتقاندا, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ «ىشكى ساۋدا قاعيدالارىنا» سايكەس ىشكى ساۋدا سۋبەكتىلەرى ساۋدا جەلىسى مەن بازارلارىن ۇيىمداستىرۋ ارقىلى تاۋارلاردى ساتۋدى جۇزەگە اسىرۋدا وتاندىق ءوندىرىستىڭ ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن ساۋدا الاڭىندا نەمەسە سورەدە كەمىندە 30%-عا ورنالاستىرادى», دەيدى «اتامەكەن» ۇكپ ساۋدا دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى اسەت ايتباەۆ.
ونىڭ سوزىنشە, ءوزىنىڭ سەرىكتەستەرىنە بەلگىلى ءبىر نەگىزدەلگەن شارتتار قوياتىن ساۋدا جەلىلەرىنىڭ تالاپتارىن ەلەمەسكە بولمايدى. بۇل – باسقا ەلدەردە جۇمىس ىستەيتىن قالىپتى تاجىريبە. مىسالى, ول – ساۋدا جەلىلەرىنە كىرۋ اقىسى, جارناما اقىسى (كەز كەلگەن بيزنەستەگىدەي), وراۋ, كونسيگناتسيا شارتتارى.
«بۇل – بيزنەس. اشىق جۇمىس ىستەيتىن جانە ءوز بيزنەسىن ادال دامىتاتىن ەكونوميكا سالاسىن نەگىزسىز رەتتەۋگە جانە «باسۋعا» بولمايدى. سونداي-اق ساتىپ الۋشىلاردىڭ تاڭداۋى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بۇگىنگى تاڭدا «اتامەكەن» ۇكپ ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ونىمدەرىن ساۋدا وبەكتىلەرىنىڭ سورەلەرىنە جەتكىزۋ تەتىكتەرىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ بويىنشا نورمالارى بار جاڭا ىشكى ساۋدا قاعيدالارىن ازىرلەۋ ۇستىندە», دەيدى دەپارتامەنت باسشىسى.
راسى سول, مەملەكەتتىڭ قولداۋىن كۇتەتىن وتاندىق كاسىپكەرلەر ءوز كومپانيالارىنىڭ اياققا تۇرۋى ءۇشىن جەڭىلدىكتەر بولعانىن قالايدى.
«مەنىڭ ويىمشا, وتاندىق وندىرۋشىلەر ساۋدادا باسىمدىققا يە بولۋى كەرەك. ارينە, مۇندا ستاندارت ساقتالۋعا ءتيىس. سونداي-اق وتاندىق تاۋارلارعا ارنالعان سورەلەر, ساۋدا زالىنداعى ەڭ جاقسى ورىندار قاراستىرىلسا يگى. مىسالى, ەلىمىزدى ۇلكەن دۇكەن دەپ قاراستىرساق, سىرتتان كەلگەن تۇتىنۋشى كەرەگىن تابا ءبىلۋ قاجەت. بىراق بىزدە كەرىسىنشە, ءوزىمىزدىڭ نارىققا شىعۋىمىز قيىنداپ كەتكەن. ەكىنشىدەن, جارناما كومپانيالارىنىڭ جۇمىسىن قولداۋ جاعىن قاراستىرساق. وسىلارعا قارجى ءبولىپ, وتاندىق ءونىمدى جارنامالاۋعا كوپتەپ دەن قويسا, ءبىز ۇتىلمايمىز. سونداي-اق باق وكىلدەرىمەن بىرگە ەلدەن شىعاتىن بارلىق تاۋاردى ۇلكەن دەڭگەيدە ناسيحاتتاسا, بۇل ارەكەت ءسوزسىز تابىسقا جەتەلەيدى. دۇرىسى, ساتىلىم بولماي, ءوندىرىس وسپەيدى. ال ساتىلىم جارناماسىز مۇمكىن ەمەس», دەيدى «Adal As» جشس ديرەكتورى ەرمەك مەزىباەۆ.
جاڭا زاڭنان ءۇمىت مول
جاقىندا عانا «ساۋدا قىزمەتىن رەتتەۋ ماسەلەسى بويىنشا كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىس پەن تولىقتىرۋ ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ اياقتالدى. رەگلامەنتكە سايكەس زاڭ جوباسى ۇكىمەت قورىتىندىسىن الۋعا جىبەرىلدى. مەملەكەتتىك سۇيەمەلدەۋگە مۇقتاج وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ تالابى – ىشكى نارىقتى قولداۋ بولاتىن. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ۇلتتىق ەكونوميكا, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرى ەندى زاڭ جوباسىنداعى ۇسىنىستاردى تالداماق.
«بۇگىندە بارلىق وتاندىق تۇتىنۋشىعا ەلدەگى دۇكەندەردە يمپورتتىق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى باسىم ەكەنى انىق سەزىلەدى. بۇل رەتتە يمپورتتىق ازىق-ت ۇلىك پەن وتاندىق ازىق-ت ۇلىك اراسىنداعى باسەكەلەستىك كوپ سەبەپكە بايلانىستى مۇلدەم ادىلەتسىز. سوندىقتان نارىقتاعى قاتىناستاردى رەتتەۋ, ەلدەگى ساۋدا جەلىلەرىندەگى ونىمدەردى ساتۋ ۇدەرىسىن ادال جانە ءادىل ەتۋ قاجەت. زاڭ جوباسىنىڭ ەرەجەلەرى ءدال وسىعان باعىتتالعان. ءبىز ۇكىمەتتىڭ قولداۋىنا ءۇمىت ارتامىز. زاڭ جوباسى وڭ قورىتىندى الىپ, كۇزدە دەپۋتاتتاردىڭ كاسىبي تالقىلاۋىنا تۇسەدى دەپ سەنەمىز», دەيدى «قازاقستان ءسۇت وداعىنىڭ» ديرەكتورى ۆلاديمير كوجەۆنيكوۆ.
«قازاقستان ەت وڭدەۋ كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعى» اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى يۋليا نامنىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق وندىرۋشىلەر يمپورتتىق ونىمدەرمەن ساپاسى مەن اسسورتيمەنتى بويىنشا ەركىن باسەكەگە قابىلەتتى.
پرەزيدەنت قويعان تالاپ, ۇلتتىق بيزنەس مۇددەسى ءبىر ارناعا تۇسۋگە باعىتتالعانداي. ارينە, بۇدان ەل ەكونوميكاسىنىڭ ادىمى ۇزارارى ءسوزسىز. دۇرىسى, وتاندىق ساپالى ازىق-ت ۇلىك ءونىمى العا شىقسا, قازىنا قازانى ەشقاشان ورتايمايدى.
