قازاقتىڭ قابىرعالى قالامگەرى قۇلبەك ەرگوبەك تۇركىستاندى تۇرىكستان دەپ اتايدى. ءوزىنىڭ 7 تومدىق ماقالالار جيناعىن «تۇرىكستان جيناعى» دەپ تاڭبالادى. ءبىز دە وعان دەن قويىپ, تۇركىستاندى تۇرىك حالىقتارى مەككەسى دەپ تانيمىز, تۇرىكستان دەپ ساعىنىشپەن ايتىپ جۇرەمىز. قۇلبەك دوسىمىزدىڭ شاقىرۋىمەن قاسيەتتى قالاعا ساپارلاپ بارىپ, قايتقان سوڭ «اقيدەل» جۋرنالىندا سولاي دەپ جازدىق تا.
قۇلبەك دوسىمىز – «وتىرار كىتاپحاناسىن» (2000 ج.) «تىرىلتكەن», تۇرىكستاندا الەمدەگى تۇڭعىش «ب.كەنجەباي ۇلىنىڭ تۇرىكتانۋ مۋزەيىن», «تۇرىك تىلدەس حالىقتار كىتاپحاناسىن», «تۇرىك حالىقتارى ونەر گالەرەياسىن» ۇيىمداستىرىپ اشقان ۇلكەن مەتسەنات ازامات. دوسىمىزدىڭ 20 جىلداي كۇللى تۇرىك حالىقتارىنا قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان مادەني ورتالىقتارىن اشۋىن ءوزىمىز كورەگەندىك دەپ قارايمىز. كورمەيسىز بە, قازاقستان پرەزيدەنتى تۇرىكستانعا جاڭا مارتەبە بەرمەك. ال قۇلبەك ءوز قارجىسىنا ۇيىمداستىرىپ اشقان تۇرىك حالىقتارىنا ورتاق مادەني مەكەمەلەر قىزمەتىن باستاعالى 20 جىلداي ۋاقىت. وسى 20 جىلدا تۇرىك حالىقتارىنا قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان مادەني ورتالىقتاردىڭ قالىپتاسۋىنا ءبىز دە ءوز ۇلەسىمىزدى قوسۋدان تانعان ەمەسپىز. كىتاپحاناعا ۇلى اقىن ءراديف گاتاش تاتار تىلىندەگى, پروفەسسور ۆ.يا.بۋتاناەۆ حاكاس, ن.ي.ۆاسيلەۆ ساحا, ءبىز باشقۇرت تىلىندەگى كىتاپتاردى ۇدايى جىبەرىپ وتىرامىز. 24 تۇرىك تىلىندەگى (التاي – تۆا تىلدەرى ارالىعىندا) كىتاپحانا سولاي قالىپتاسپاسا, ەندى قالاي قالىپتاسپاق؟! وسىنىڭ ىشىنەن «تۇرىك حالىقتارى ونەر گالەرەياسىنىڭ» تۇساۋىن ماعان كەستىرگەنى ءۇشىن دوسىمىزعا العىسىم شەكسىز. ءبىر بۇل عانا ەمەس, تۇرىك حالىقتارى ادەبيەتىنىڭ ماسەلەلەرىنە ارنالعان 7 تومدىق «تۇرىكستان جيناعىنىڭ» 7-تومىنا ماعان العىسوز جازدىرعانى بار. ول 7 تومدىقتىڭ دا تۇساۋىن ماعان شەشتىردى.
ادەبيەت سىنشىسى قۇلبەك ەرگوبەكتىڭ الگى اتالعان «تۇرىكستان جيناعى» ول جازعان, كىتاپ ەتىپ باستىرعان 70-كە تارتا كىتاپتىڭ ءبىر پاراسى عانا. ول سۇمدىق ەڭبەكقور سىنشى. ءبىز تۇرىك حالىقتارىنىڭ ورتاق بايراقتارى شىڭعىس ايتماتوۆ, مۇستاي كارىم اينالاسىندا ءجۇرىپ تانىستىق. شىڭعىس ايتماتوۆ بريۋسسەلدەن جازعان حاتىندا: «قىمباتتى قۇلبەك! ءسوز ونەرىنىڭ قادىر-قاسيەتىن نازىك ءتۇيسىنىپ, ستيلدىك بوياۋ-ورنەگىن ايىرىپ تالدايتىن سەنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشە قاسيەتىڭ – سەن ءبىر ءوزىڭنىڭ تۋعان ادەبيەتىڭنىڭ ماسەلەسىمەن شەكتەلىپ قالعان سىنشى ەمەسسىڭ, ورتالىق ازيا ادەبيەتىنىڭ دە اسقان بىلگىرىسىڭ», دەيتىنى بار ەمەس پە؟! قۇلبەك ءبىر قازاق ادەبيەتىنىڭ عانا سىنشىسى ەمەس, كۇللى تۇرىك حالىقتارى ادەبيەتىنىڭ بىلگىر سىنشىسى. ءبىر باشقۇرت ادەبيەتىنەن اكمۋللا, وتەمباەۆ, ا.ز.ءۆاليدي, م.كارىم, ك.ارالباەۆ, ز.بيكبۋلاتوۆا جانە مەن جايىندا ءار كەزدە تولىمدى ماقالا جازعان. اكمۋللا مەن وتەمباەۆ ءحىح عاسىردا جاساعان باشقۇرت ادەبيەتى تاريحىنىڭ وكىلدەرى, ءۆاليدي – تۇرىك حالىقتارى تاريحىنىڭ ۇلى زەرتتەۋشىسى, تاريحشى, مۇستاي اعا مەن كازىمدى ۇزدىك پوەزيا وكىلى دەيىك, مەن بالالار اقىنىمىن. سوندا, باشقورت ادەبيەتىنىڭ ارعى تاريحى مەن بۇگىنگى وكىلدەرىن جەتە ءبىلىپ وتىرعان جوق پا, سىنشى دوسىمىز؟
ءبىر باشقۇرت قانا ەمەس, تۇرىك حالىقتارىنىڭ ورتاق ماقتانىشىنا اينالىپ وتكەن مۇستاي (مۇستافا ءسافيچ كاريموۆ) اعا قۇلبەكتى جاقسى كورىپ, ول جايىندا سۇيىسپەنشىلىكپەن اڭگىمەلەيتىن. باشقۇرت ادەبيەتى سىنشىلارىنا ۇلگى ەتەتىن. مۇستاي كارىم جاقسى كورگەن قۇلبەكتى ءبىز نەگە جەك كورەيىك؟ ءبىز وسىلاي دوستاسىپ كەتىپ ەدىك.
قۇلبەكتىڭ بار كىتابى مەندە بار. ءبىز كەڭەستىك كەزەڭنىڭ كىتاپ الماسىپ وقۋ ءداستۇرىن جالعاستىرىپ كەلەمىز. قازاق حالقىن اعا تۇتاتىن ءبىز, م.اۋەزوۆى بار قازاق ادەبيەتىن دە ۇلى تۇتامىز. كەزىندە قىرعىز شىڭعىس ايتماتوۆتى, تاتار مۇسا ءجاليلدى, ءبىزدىڭ مۇستاي كارىمدى – كسرو-نىڭ تورىندەگى سىيلىقتاردى الۋىنا سەبەپكەر بولعان اۋەزوۆتى ۇمىتۋ استە مۇمكىن بە؟ م.اۋەزوۆتىڭ «اباي» رومانىن تىعىرىقتان الىپ شىعاتىن باسپاگەر بەيسەمباي كەنجەباەۆتىڭ ەرلىگىن دە قۇلبەكتىڭ ەڭبەگىنەن وقىپ ءبىلدىم. ءوز باسىم قازاق ادەبيەتىنىڭ, ونىڭ ىشىندە بالالار ادەبيەتىنىڭ اياق الىسىن قۇلبەك ەرگوبەك ەڭبەكتەرى ارقىلى قاپىسىز باقىلاپ وتىرامىن. دۇنيەدەگى تۇڭعىش تۇركولوگيالىق مۋزەيدىڭ اشىلۋ راسىمىندە تۇركولوگ عالىم شاكىرتى م.جولداسبەكوۆ پەن ونىڭ دوسى ماحمۋد عاينۋلليننىڭ شاكىرتى حاتيپ ميڭنەگۋلوۆ لەنتاسىن كەسىپ تۇرعاندا, ءوز باسىم باسپاگەردىڭ «اباي» رومانىن تىعىرىقتا توقتاپ تۇرعان جەرىنەن جارىققا شىعارىپ جىبەرەتىن قايسارلىعىن ەسىمە الىپ تولقىدىم. «اباي» كەيىن مەملەكەتتىك, لەنيندىك سىيلىق الاتىن «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ التىن باستاۋى عوي. ماسەلە وسىندا! دۇنيە كوزىندەگى تۇڭعىش اتالاتىن تۇرىكتانۋ مۋزەيىن ءوز قاراجاتىنا ۇيىمداستىرىپ اشقان تاعى دا قۇلبەك.
اڭگىمەنى تۇرىك حالىقتارى – مەككەسىندە تۋعان تۇرىكتانۋ مۋزەيى, تۇرىك تىلدەس حالىقتار كىتاپحاناسى, تۇرىك حالىقتارى ونەر گالەرەياسىنان باستاپ كەتتىك بىلەم. ونىڭ وزىندىك سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, ەشبىر حالىقتا, ەشبىر ۇلتتا ءوز حالقىنا وسىنشالىق مادەني-عىلىمي وشاق اشىپ بەرگەن بىردە-ءبىر جازۋشى جوق. تۇرىكتانۋ مۋزەيى, تۇرىك تىلدەس حالىقتار كىتاپحاناسى, تۇرىك حالىقتارى ونەر گالەرەياسى... قوسارلاپ, توپتاپ ايتپاي-اق قويالىق. وسىنىڭ ءبىرىن عانا جاساعان جازۋشى بار ما بىزدە؟ جوق. مۋزەيدىڭ ءجونى ءتىپتى بولەك. تۇرىك حالىقتارى ادەبيەتىندە ۇستازىنا ارناپ ءوز قاراجاتىنا مۋزەي جاساعان, ەكسپوزيتسيالاعان ەكىنشى ءبىر قالامگەر بار ما؟ جوق قوي. قۇلبەك دوسىمىزدىڭ ونەبويى تولى ونەگەلى ءىس! ءوز باسىم سولاي قابىلدايمىن. ەڭ باستىسى, بۇل – ءبىر قازاق ەلىنە جاسالىپ وتىرعان يگىلىك ەمەس, تۇرىك ۇلت- ۇلىستارىنىڭ بارىنە جاسالىپ وتىرعان ۇلتتى مارقايتار ۇلان-اسىر قىزمەت ەمەس پە؟ «وتىرار كىتاپحاناسىن» ء«تىرىلتۋىن» ءتىپتى كىسى تاڭعالار عاجايىپ دەپ بىلەمىن.
وسىنىڭ بارشاسىنان كەيىن قۇلبەك دوسىمىزدى قالامگەر عانا ەمەس, قايراتكەر دەپ مويىندايمىن. تۇرىكتانۋ مۋزەيىنىڭ لەنتاسىن قيىپ تۇرىپ, م.جولداسبەكوۆتىڭ ايتقانى بار: ء«بىزدىڭ قۇلبەك ءبىز مەملەكەت بولىپ, قوعام بولىپ استانادا اشا الماي جۇرگەن تۇرىك حالىقتارىنا ورتاق قازىنا-بايلىقتى تۇركىستاندا قارىزدانىپ, قاۋعالانىپ ءجۇرىپ, جاساپ تاستاپتى عوي... اكىم بالا, نەگە قۇلبەككە جاردەم بەرمەيسىڭدەر؟». بۇل – ۇلىلىق! مىنە, قۇلبەكتىڭ شىن باعاسى! سوسىن عوي مەنىڭ «قۇلبەك دەگەن ەرىڭ» دەپ ارناۋ ولەڭ جازىپ جۇرگەنىم.
ەكىنشىدەن, قۇلبەك ەرگوبەكتىڭ مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلىپ وتىرعان «ادامنىڭ ءبىر قىزىعى بالا دەگەن...» سىن كىتابى «تۇرىك تىلدەس حالىقتار كىتاپحاناسىنىڭ» ىشىندە جازىلعان كىتاپ. ولاي ويلايتىن سەبەبىم – «يايعور» (وفە, 2003) اتالاتىن بالالارعا ارنالعان جىر جيناعىمدى «تۇرىك تىلدەس حالىقتار كىتاپحاناسىنا» سىيعا تارتقانمىن. وزىمە ىستىق جيناق بولاتىن. بالالارعا ارنالعان قازاق اقىندارى تاقپاقتارىن تالداي كەلىپ, الگى جيناقتان مەنىڭ:
«اقتان اق ءنيما اق؟
ياڭى عىنا قايماق,
اكتان تاعى ني بار؟
ياۋىپ تورعان اق قار.
اپ-اق قاعىز الدىم,
اك ءسالامدار ياززىم,
بىنا حاتىم ءازار,
اك يۋل ۋگا حازەر» (8 بەت) سەكىلدى اق بوياۋعا قۇرىلعان ولەڭدەرىمدى اق نيەتپەن تانىپ تالداپتى. بالا بويىنا اق نۇر قۇيۋدا باشقۇرت اقىنى تابىستى دەپ جازىپتى. بالا كوڭىلىنىڭ اقتىعى مەن اق ءتۇستى قۇبىلىستى ءوزارا ساباقتاستىرىپ, قۇبىلتىپ ويناتا بىلگەنىمدى جوعارى باعالاپتى. سول سەكىلدى تاتار ارىپتەسىمىز رافيس كورباننىڭ «شيگىرلارە» (كازان, 2013) پوەزيا جيناعىنان قوياندى كەيىپكەر ەتىپ الىپ, بالالارعا تاتىمدى تاقپاق جازعانىن دا قازاق اقىندارىمەن سالىستىرا ءساتتى تالداپ شىعىپتى. تاتار بالالار ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ءرافيس كوربان جيناعىن دا سىنشى ءوزى جىلدار بويى جيناستىرىپ قالىپتاستىرعان «تۇرىك تىلدەس حالىقتار كىتاپحاناسىنان» العانىنا كۇمانىم جوق. ويتكەنى مىسالعا الىپ وتىرعان جيناقتاردى ءبارىمىز دە «تۇرىك تىلدەس حالىقتار كىتاپحاناسىنا» تاپسىرعان بولاتىنبىز. ءبىز ءرافيس ەكەۋمىزدىڭ جيناقتارىمىز عانا ەمەس, وزبەك, قىرعىز, تۇرىكپەن, قاراقالپاق, شۋاش, شور, تۆا, حاكاس بالالار اقىندارى مىسالدارىن سول ءوزى ۇيىمداستىرعان كىتاپحانادان تاپقانىنا كۇمانىم جوق. تۇرىك حالىقتارى مەككەسىندە «تۇرىك تىلدەس حالىقتار كىتاپحاناسى» سەكىلدى يگىلىكتەردى جاساعان قۇلبەك. تۇرىك حالىقتارى مەككەسىندە جاسالعان مادەني وشاقتارعا جيناقتالعان رۋحاني يگىلىكتەردى ءتيىمدى پايدالانىپ, «ادامنىڭ ءبىر قىزىعى بالا دەگەن...» – تۇرىك حالىقتارى بالالار ادەبيەتى جايىندا سىن كىتابىن جازعان قۇلبەك! بۇگىندە «تۇرىك تىلدەس حالىقتار كىتاپحاناسىنىڭ» ىشىنەن ءبولىپ الىپ, جەكە جيناقتاپ, ءارى قاراي دامىتىپ «تۇرىك تىلدەس حالىقتارى بالالار كىتاپحاناسىن» جاساقتاۋدى باستاعان مادەنيەت مەتسەناتىمىز دا قۇلبەك ەرگوبەك! تاشكەنت بارىپ, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزەەۆتىڭ ۇلتتىق پاركتى – وزبەك جازۋشىلارىنا بەرىپ, ىشىنەن جازۋشىلار وداعىنىڭ ءۇش قاباتتى عيماراتىن, ادەبي مۋزەيىن سالدىرىپ بەرگەن, «جازۋشىلار پاركى» ىشىنە الىشەر ناۋايدەن باستاپ, ۇلى جازۋشىلارىنىڭ كىسى بويى سان قۇبىلعان ەسكەرتكىشتەرىن قوندىرعانىن كورىپ, تۇرىك حالىقتارى مەككەسىندە (تۇركىستاندا.اۋد.) – «تۇرىك حالىقتارى جازۋشىلارىنىڭ ساياباعىن» اشامىن, ساياباق ىشىنە تۇرىك حالىقتارى جازۋشىلارىنا سيرەك تۇقىمدى تال تىكتىرىپ, ءتۇرلى رەسپۋبليكالارداعى جازۋشىلىق قور ارقىلى, ساياباق ىشىنە تۇرىكتىڭ ءاربىر ۇلتىنىڭ ۇلتتىق ماقتانىشتى جازۋشىسىنىڭ كىسى بويى ەسكەرتكىشىن قويدىرام» دەپ دابىل قاعىپ جۇرگەن جامپوزىڭىز تاعى دا – ءبىزدىڭ قايراتكەر قانداس قالامداسىمىز – قۇلبەك ەرگوبەك!
تاپ وسى قۇلبەكشە «تۇرىك تىلدەس حالىقتار كىتاپحاناسىن» جاساقتاپ, ول كىتاپحاناعا جيناقتالعان تۇرىك حالىقتارىنىڭ ءار بۋىن قالامگەرلەرى كىتاپتارىن پايدالانىپ, تۇرىك حالىقتارى بالالار ادەبيەتى مىسالىندا «ادامنىڭ ءبىر قىزىعى بالا دەگەن...» سەكىلدى – تۇرىك حالىقتارى بالالار ادەبيەتىن ورتاق پروبلەمالار جۇيەسىنە قۇرىپ, ارنايى ادەبي سىن كىتابىن جازىپ شىققان تاعى ءبىر قالامگەردى ءبىز ازىرگە بىلمەيمىز. قۇلبەك تۇرىكتانۋ مۋزەيىن ەكسپوزيتسيالاۋدا, تۇرىك تىلدەس حالىقتار كىتاپحاناسىن جيناقتاۋدا, تۇرىك حالىقتارى ونەر گالەرەياسىن جاساقتاۋدا – تۇرىك حالىقتارى جازۋشىلارى اراسىندا جالعىز. تۇرىك رەسپۋبليكالارىنىڭ ارقايسىسىندا جاساقتالسا قۇپ جاراسىپ كەتەر مادەني وشاقتار دا ازىرگە جالعىز-جالعىزدان. ول – جالعىزدى جاساۋشى جالعىز – تاعى دا قازاق ادەبيەت سىنشىسى قۇلبەك ەرگوبەك. ءوزى جيناقتاپ, جاساقتاعان مادەني قۇندىلىقتاردى پايدالانا وتىرىپ «ادامنىڭ ءبىر قىزىعى بالا دەگەن...» سەكىلدى كۇللى تۇرىك حالىقتارى بالالار ادەبيەتىنىڭ ارعى-بەرگىسىن ءوزارا سالىستىرىپ, تالداپ كىتاپ جازعان جالعىزىمىز تاعى دا قۇلبەك ەرگوبەك! بۇل ءوزى ءبىر ساتىمەن تۋعان كەشەندى ەڭبەك. كىتاپحانا قۇرادى. ءوزى قۇرعان كىتاپحانادا وتىرىپ الۋان تىلدە تۇسكەن بالالار ادەبيەتى ونىمدەرىن تاقىرىپتىق جۇيەمەن وقيدى. وقىعان كىتاپتارىن بالالار ادەبيەتى تاقىرىبىنا توپتاپ, وزەگىنە پروبلەما ءورىپ, تۇرىك حالىقتارى بالالار ادەبيەتى جايىندا ءوز كىتابىن تۋعىزادى. عاجاپ! ولاي بولسا, قۇلبەك – الەۋمەتتىك پسيحولوگيادا ايتا بەرەتىن «كوپكە ۇمتىلعان جالعىز». ونىڭ ەڭبەگىنىڭ جاڭاشىلدىعى دا وسىندا.
قۇلبەكتىڭ قالامىنان تۋعان تۇرىك حالىقتارى بالالار ادەبيەتى جايىنداعى كىتاپتى وزبەك دوستارى اۋدارىپ, ءوز تىلىندە وقيدى. باشقۇرتتار – ءبىز دە اۋدارۋ ۇستىندەمىز. ويتكەنى قۇلبەكتىڭ «ادامنىڭ ءبىر قىزىعى بالا دەگەن...» ادەبي سىن كىتابى تەك قازاق بالالار ادەبيەتىمەن شەكتەلىپ قالعان ەڭبەك ەمەس, ول ءارى وزبەك, باشقۇرت, تاتار, ت.ب. تۇرىك حالىقتارى بالالار ادەبيەتى جايىندا سىن كىتابى. ول كىتاپتان مەن ءوزىمدى عانا تاپقان جوقپىن. قازاق ب.سوقپاقباەۆ, قىرعىز ش.بەيشەناليەۆ, تۇرىكمەن ك.تانىگۋركۋلوۆ, وزبەك ن.فازىلوۆ, تاتار ر.كورباندى تاپتىم. شەبەر جاسالعان شىعارماشىلىق پورترەتتەرى ارقىلى قايتا تابىستىم ولارمەن. ولار شىن مانىندە تۇرىك حالىقتارى بالالار ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرى ەدى.
يراكتىق تۇركولوگ پروفەسسور ماھير ناكيپ فەيسبۋكتا (18.07.2024) «قۇلبەك دەگەنىمىز – كىتاپ, كىتاپ دەگەنىمىز – قۇلبەك» دەپ جۇمباق ءسۇيسىنىستى ءسوز جازدى. استارىن اشىپ, قىرتىسىن جازىپ وقىر بولساق, قۇلبەكتىڭ وسى دوسىنىڭ ايتقانى ايداي اقيقات. جيناقتاعانىن, جازعانىن ەسەپكە الساق, قۇلبەك دەگەنىمىز – ءبىر كىتاپ قانا ەمەس, بىرەگەي كىتاپحانا. ونىڭ مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلىپ وتىرعان ەڭبەگى – ءبىر ادەبيەت سىنشىسى عانا جاسايتىن ەمەس, ءبىر ينستيتۋت جاسادى دەسە جاراسار ەرەن ەڭبەك. تۇرىك حالىقتارى مەككەسىندە تۋعان ەرەن ەڭبەك «ادامنىڭ ءبىر قىزىعى بالا دەگەن...» قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنا ابدەن لايىقتى, قازاق ادەبيەتىندەگى, ءتىپتى تۇرىك حالىقتارى ادەبيەتىندەگى ەرەكشە قۇبىلىس.
گۇلفيا يۋنىسوۆا,
باشقۇرتستاننىڭ حالىق اقىنى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
