پرەزيدەنتىمىزدىڭ بۇل مالىمدەمەسىن قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇجىمى ۇلكەن ىقىلاسپەن قابىلدادى. سەبەبى وقۋ وردامىزدىڭ نەگىزگى ميسسياسى – تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر مەن تۇركى تەكتى قاۋىمداستىق جاستارىنا ءبىر شاڭىراق استىندا ساپالى ءبىلىم بەرىپ, يننوۆاتسيالىق وقىتۋ مەن عىلىمي زەرتتەۋلەردە كوشباسشى بولۋ. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسىنىڭ «تۇركى ءداۋىرى!» – «TURKTIME!» باستاماسى ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە تۇركىتىلدەس ەلدەر اراسىنداعى عىلىم, ءبىلىم, مادەنيەت جانە سپورت سالالارىندا ىنتىماقتى دامىتۋ ماقساتىندا ماڭىزدى ءىس-شارالار وتكىزۋگە ۇيىتقى بولدى. اتاپ ايتساق, 2023-2024 وقۋ جىلىنىڭ باسىنان بەرى اتالعان باعىتتا بىرقاتار اۋقىمدى ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلدى. ونىڭ العاشقىسى – تۇركى الەمىنىڭ ماتەماتيكالىق قوعامى (Turkic World Mathematical Society, TWMS) جانە ۋنيۆەرسيتەتىمىز ۇيىمداستىرعان تۇركى الەمى ماتەماتيكتەرىنىڭ VII دۇنيەجۇزىلىك كونگرەسى اياسىندا ءوتتى. كونگرەسكە عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى مەن تۇركىستان وبلىسى اكىمدىگى قولداۋ كورسەتتى. بۇل ۇلكەن عىلىمي باسقوسۋعا الەمنىڭ 20 مەملەكەتىنەن 500-دەن استام ماتەماتيك عالىم قاتىسىپ, ماتەماتيكانىڭ 10 عىلىمي باعىتى بويىنشا 405 بايانداما جاسالدى. تۇركى الەمى مادەنيەتى دەگەندە كوبىنەسە جىر-داستاندار, جاۋىنگەرلىك سالت-سانا, ءارتۇرلى فولكلورلىق ەرەكشەلىكتەرى بار داستۇرلەر, رۋحاني باعىتتاعى يدەيالار مەن ويشىلدار ويعا ورالادى. الايدا قازىرگى تاڭداعى ديدجيتال مادەنيەتتىڭ نەگىزىن قالاعان تۇركى ماتەماتيكتەرى ەكەنىن ۇمىتپاعان ابزال. سوندىقتان دا ماتەماتيكا عىلىمىن بۇكىل تۇركى الەمىندە ناسيحاتتاپ, كەڭىنەن جايىپ, دامىتۋدى باستى ماقسات ەتكەن زامانىمىزدىڭ ءال-حورەزميلەرى, ءال-بيرۋنيلەرى, ۇلىقبەكتەرى مەن الي قۇسشىلارىن تۇركىستاننىڭ تورىندە قوناق ەتۋ ءبىز ءۇشىن زور ماقتانىش, ۇلكەن ابىروي بولدى.
سونداي-اق بىلتىر «قورقىت اتا: ميف جانە تاريحي شىندىق» اتتى حالىقارالىق سيمپوزيۋمنان كەيىن «قازىرگى زامانعى تۇركولوگيا: عىلىمي پاراديگمالارى جانە پانارالىق سيپاتى» تاقىرىبىندا ءداستۇرلى ح تۇركولوگيا كونگرەسى ءوتتى. تۇركى الەمى زيالىلارى مەن عالىمدارىنىڭ باسىن قوسقان كونگرەسس جۇمىسىنا ازەربايجان, بوسنيا جانە گەرتسەگوۆينا, يران, قازاقستان, قىرعىزستان, وزبەكستان, رەسەي, تۇرىكمەنستان, تۇركيا, چيلي مەملەكەتتەرىنەن 168 وكىل قاتىستى. بۇل كونگرەسس – سوڭعى جيىرما جىلدان بەرى ەكى جىلدا ءبىر رەت ۋنيۆەرسيتەتىمىز تاراپىنان ۇيىمداستىرىلاتىن ەڭ كولەمدى ءىس-شارالاردىڭ ءبىرى. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن وتكەن I حالىقارالىق تۇركى الەمى بيولوگيا كونگرەسىنىڭ دە ماڭىزى ۇلكەن. تۇركيا, قىرعىزستان, وزبەكستان, گرەكيا, جاپونيا, ءۇندىستان سىندى جالپى سانى 24 ەلدەن 150-دەن استام عالىم بايانداما جاساعان كونگرەستە قازاقستان مەن تۇركى ەلدەرى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وتكەنى, بۇگىنى مەن ەرتەڭى, جەرگىلىكتى وسىمدىك تۇرلەرىن قورعاۋ جانە كوبەيتۋ جولدارى, تۇركى الەمىندەگى قورشاعان ورتا مەن بيولوگيالىق ءارتۇرلى ماسەلەسى تالقىلاندى. بۇكىل الەمدى الاڭداتقان وسى ماڭىزدى ماسەلەلەر بويىنشا عالىمدار تاجىريبە الماسىپ, وي ءبولىستى.
ال بيىل «قازاق ءتىلى – عىلىم ءتىلى: ءداستۇر جانە يننوۆاتسيا» تاقىرىبىندا وتكەن سيمپوزيۋمعا 2023 جىلعى ۇزدىك 150 وقىتۋشى, ۇزدىك 50 عالىم جانە 80 ارنايى ستيپەنديا يەگەرلەرى قاتىستى. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەكتىڭ باستاماسىمەن وتكەن ءىس-شاراعا تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگى قولداۋ ءبىلدىرىپ, ءوڭىر باسشىسى دارحان ساتىبالدى ەلىمىزدىڭ ءتورت تاراپىنان كەلگەن ۇزدىك عالىمدارىمىزعا ءىلتيپاتىن ايامادى. سيمپوزيۋم اياسىندا وقۋ وردامىزدىڭ ستۋدەنتتىك تەاترى – «ياساۋي جولى» سپەكتاكلىن قالىڭ كورەرمەن نازارىنا ۇسىندى. سونداي-اق ۋنيۆەرسيتەتتە قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ تۋعانىنا 930 جىل تولۋىنا وراي «عاسىر داناسى – قوجا احمەت ياساۋي» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. ورتا ازيا جانە كۇللى تۇركى الەمىنە تانىمال رۋحاني كوشباسشى ياساۋي مۇراسىن زەرتتەپ-زەردەلەۋ, وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمداردىڭ ىزدەنىستەرىن ءبىر ارناعا توعىستىرۋ, تۇلعانىڭ دانالىق حيكمەتتەرى مەن وسيەتتەرىن وقۋ جۇيەسىنە ەنگىزۋدى باسشىلىققا الۋ, سونداي-اق ورتا عاسىردا قالىپتاسقان اعارتۋشىلىق قىزمەت پەن رۋحاني تانىمدىق مۇرالاردىڭ قۇندىلىقتارىن اشىپ كورسەتۋ ماقساتىنداعى كونفەرەنتسياعا يران, وزبەكستان, تۇركيا, قىرعىزستان سەكىلدى ەلدەردەن حالىقارالىق ساراپشىلار قاتىستى.
تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر مەن ەلدەردەگى گەوگرافيالىق ءبىلىم بەرۋ مەن زەرتتەۋلەردىڭ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ, تۇركىتىلدەس ەلدەر گەوگرافياسىن وقىتۋدىڭ تەوريالىق جانە پراكتيكالىق ماڭىزىنا ەرەكشە ءمان بەرۋ دە نازاردان تىس قالعان ەمەس. وسى ورايدا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن گەوگرافيادان رەسپۋبليكالىق اتاۋلى مەكتەپ جانە گەوگرافيا جانە سۋ قاۋىپسىزدىگى ينستيتۋتى سىندى ۇيىمدارمەن بىرلەسە وتكىزىلگەن «تۇركى الەمى I حالىقارالىق گەوگرافيا كونگرەسىندە» تۇركىتىلدەس گەوگرافيالىق ۇعىمدار مەن تەرميندەردىڭ ادىستەمەلىك نەگىزدەرى, تابيعات رەسۋرستارىنىڭ الەۋەتى, شارۋاشىلىقتا ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارى مەن ادىستەرى, تابيعي قورىقتار مەن رەكرەاتسيالىق ايماقتاردىڭ جاعدايى جانە حالىقارالىق ءتۋريزمنىڭ دامۋ الەۋەتى, سۋ رەسۋرستارىن جانە قاۋىپتى تابيعي ۇدەرىستەردى باسقارۋ باعىتتارى قامتىلدى. كونگرەسس اياسىندا وقۋ ورنىمىزدىڭ بازاسىندا «XI-XIX عع. ەۋروپالىق جانە شىعىس كارتالارىنداعى تۇركى مەملەكەتتەرى» اتتى گالەرەيا اشىلدى. ال عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى, تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگى جانە ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن «التىن وردا جانە ونىڭ مۇرالارى» تاقىرىبىنداعى حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قازاقستان, ازەربايجان, بەلارۋس, قىتاي, تۇركيا, رەسەي, وزبەكستان, موڭعوليا, ەگيپەت, قاتار, كۋۆەيتتىڭ بەلگىلى عالىمدارى, ساراپشىلارى مەن جەتەكشى ماماندارى قاتىسىپ, «التىن وردا» اتتى كىتاپ جانە سۋرەت كورمەسىمەن تانىستى. كونفەرەنتسياعا ارنايى كەلگەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى دجانەش كەين تۇركىستان قالاسى مەن تۇركى الەمىنىڭ ۇلى عۇلاماسى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ حالىقارالىق ورتاداعى ءرولى مەن ماڭىزىنا توقتالدى. سونداي-اق تاريحى تەرەڭگە بويلاعان قازاق دالاسىنىڭ ەجەلدەن ساياسي ورتادا الەۋەتى جوعارى بولعان مەملەكەتتەرگە مەكەن بولعانىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار ساراپشىلار جوشى ۇلىسىنىڭ, نوعاي ورداسى مەن قازاق حاندىعىنىڭ رۋحاني استاناسى بولعان سارايشىق قالاسى, قازىرگى ۋاقىتتا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقان قىشقالا ءىرى ساۋدا-قولونەر قالاشىعىنىڭ ءرولى مەن ماڭىزىنا توقتالىپ, جاڭا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر نەگىزىندە التىن وردا مادەنيەتىنىڭ ءوزارا ىقپالى مەن سيمبيوزىنا قاتىستى زەرتتەۋشىلەردىڭ عىلىمي جاڭالىقتارى مەن وزىندىك تۇجىرىمدارىنا باعا بەردى.
بيىل مامىردا ۋنيۆەرسيتەتىمىز بەن تۇركيانىڭ ۆان ءيۋزۇندجۇ يىل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن, سونداي-اق تۇركىستان وبلىسى اكىمدىگى, قىرعىزستان-تۇركيا ماناس ۋنيۆەرسيتەتى جانە انكارا الەۋمەتتىك عىلىمدار ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ قولداۋىمەن «تۇركى الەمىنىڭ جاڭارۋ كەزەڭىندەگى ينتەللەكتۋالدىق قوزعالىستار» اتتى حالىقارالىق سيمپوزيۋمى ءوتتى. كۇللى تۇركى الەمىنىڭ عالىمدارى, زەرتتەۋشىلەرى مەن ىزدەنۋشىلەرى باس قوسىپ, تاريحتىڭ قويناۋىنان بۇگىنگە دەيىن جالعاسقان يننوۆاتسيالىق ۇدەرىستەگى ديناميكانىڭ, ينتەللەكتۋالدىق قوزعالىستاردىڭ جانە وسى سەكىلدى ۇدەرىستەردىڭ الەۋمەتتىك, مادەني جانە ساياسي قۇرىلىمدارعا اسەرىن تالقىلاۋدى ماقسات ەتكەن سيمپوزيۋمدا كۇن تارتىبىندەگى ورتاق ماسەلەلەردىڭ شەشىمدەرى ىزدەستىرىلىپ, ورتاق مادەني مۇرامىزدى قورعاۋ جانە دامىتۋ ءۇشىن ىنتىماقتاستىق مۇمكىندىكتەرى زەردەلەندى. ال الماتى قالاسىندا ۋنيۆەرسيتەتىمىزگە قاراستى ەۋرازيا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىمەن بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان «ورتالىق ازيانىڭ تاريحي گەوگرافياسى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسياسى ايماقتىڭ تاريحي گەوگرافياسىنىڭ كوپقىرلى بەينەسىن تەرەڭ تۇسىنۋگە جانە تاريحي لاندشافتتار مەن ءبىلىمنىڭ ءوزارا بايلانىسىن تالقىلاۋعا باعىتتالدى. كونفەرەنتسياعا گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىقارالىق ىستەر جونىندەگى ۆيتسە-رەكتورى جانە قىتاي مەن ىشكى ازيا تاريحى بويىنشا مارك شۆارتس پروفەسسورى مارك ەلليوتت ارنايى قاتىستى. سونىمەن قوسا اقش, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, جاپونيا, قاتار, موڭعوليا, رەسەي, قىتاي, تۇركيا, چەحيا جانە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنەن 45 ەكسپەرت-عالىم قاتىسىپ بايانداما جاسادى.
جالپى, جوعارىدا ايتىپ وتكەن 10 عىلىمي-تانىمدىق ءىس-شاراعا 30 ەلدەن 2 500-دەن استام عالىم, ونىڭ ىشىندە 850 شەتەلدىك ساراپشى كەلىپ قاتىستى. وسىلايشا, تۇركى الەمىنىڭ تۋريستىك استاناسى مارتەبەسىنە يە بولعان تۇركىستان قالاسىندا عىلىم ءتۋريزمىنىڭ دامۋىنا دا وقۋ وردامىز ۇلكەن ۇلەس قوستى. وسىناۋ ماڭىزدى عىلىمي كەزدەسۋلەردى قورىتىندىلاپ, الداعى ۋاقىتتا وسى باعىتتار بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرۋ ماقساتىمەن ماۋسىمدا وقۋ ورنىمىز بەن قىرعىزستان-تۇركيا ماناس ۋنيۆەرسيتەتى اراسىنداعى ورتاق سەنات ءماجىلىسى ءوتتى. بىشكەك قالاسىندا وتكەن باسقوسۋدا ماڭىزدى تاقىرىپتار تالقىلاندى. ەكى حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقىتۋشى-پروفەسسورلارىنىڭ اراسىنداعى ورتاق عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى تۋرالى ماسەلەلەر قاراستىرىلدى. سونىمەن قاتار قوس وقۋ وردا بىلىمگەرلەرىنىڭ اكادەميالىق الماسۋ مەن سپورت, ونەر جانە مادەني الاڭداردا ورتاق ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى قوزعالدى.
تۇركى الەمىندەگى بىرەگەي جوعارى وقۋ ورنى – قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە بۇگىندە الەمنىڭ 17 ەلىنىڭ جاستارى مەن 30 ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرى ءبىلىم الادى. وسى ورايدا تۇركى الەمىن ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت جانە رۋحانيات ارنالارى ارقىلى بىرىكتىرگەن احمەت ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ يدەولوگيالىق ماڭىزى زور. باسقاشا ايتساق, ءبىزدىڭ وقۋ وردامىزدا ءبىلىم العان تۇركى الەمىنىڭ جاستارى ءوز ەلىندە قازاق ەلىنىڭ مادەنيەتى مەن وركەنيەتىن, بارىنەن بۇرىن دوستىق نيەتىمىزدى اپارىپ تاراتار دەسەك, تۇركى الەمىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن بۇل جاس ورەندەر – تۇركىستانىمىزدى تۇركى الەمىنىڭ ماڭگىلىك استاناسى ەتىپ تۇرار ۇلى تۇركى مادەنيەتى مەن وركەنيەتىنىڭ وكىلدەرى ءھام ەلشىلەرى.
سوندىقتان دا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدەگى تۇركىتىلدەس حالىقتارى جاستارىنىڭ دوستىعىن نىعايتۋ ماقساتىندا تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ اتاۋلى كۇندەرى, مەملەكەتتىك مەرەكەلەرى, بەلگىلى تۇلعالارىنا قاتىستى ءىس-شارالار دا ۇزدىكسىز وتەدى. مىسالى, تۇركىستان قالاسىندا وتكەن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ ستۋدەنت سپورتشىلارى اراسىنداعى ءىى تۇركى ۋنيۆەرسياداسىندا تۇركيا, ازەربايجان, وزبەكستان, ماجارستان, قىرعىزستان جانە قازاقستاننان 500-گە جۋىق سپورتشى شاحمات, ۇستەل تەننيسى, ۆولەيبول, دزيۋدو, فۋتزال, گرەك-ريم كۇرەسى, ەركىن كۇرەس سىندى سپورت تۇرلەرى بويىنشا سايىستارعا قاتىستى. سونداي-اق تۇركيا رەسپۋبليكاسى كۇنىنە ارنالعان مەرەكەلىك كونتسەرت, احىسقا تۇرىكتەرىنىڭ قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كەشى, «حودجالى تراگەدياسىنا» ارنالعان كەش, قىرعىز حالقىنىڭ «اق قالپاق» كۇنىنە ارنالعان مەرەكەلىك ءىس-شارا, «تۇركى تارلانى مەن بەگىم سۇلۋى» اتتى تۇركى جاستارىنىڭ ءداستۇرلى بايقاۋى, « ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى – ناۋرىز مەيرامى» باستاعان كوپتەگەن كولەمدى ءىس-شارا اتقارىلدى.
كەز كەلگەن الەۋمەتتىك, ۇلتتىق, ترانس-ۇلتتىق باستاما كولەمدى عىلىمي وي مەن تولعانىستى كەرەك ەتەدى. «تۇركى ءداۋىرى!» – «Turktime!» – بولاشاقتى باعدارلايتىن, وشكەندى جاعىپ, ۇمىت بولعاندى تىرىلتەتىن, ايماقتاعى بارلىق ەل مەن ۇلتقا ءتيىمدى, بەيبىتشىلىك پەن دوستىققا نەگىزدەلگەن يدەيا. بۇل يدەيانى ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ الەمگە پاش ەتۋى تۇركى الەمىنىڭ ەڭ ماڭىزدى تاريحي تۇلعالارىنىڭ ءبىرى – قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ اتىمەن اتالاتىن حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى رەتىندە بىزگە ۇلكەن شابىت سىيلادى جانە ءبىر جىلدىڭ ىشىندە كوپتەگەن ينتەللەكتۋالدىق قوزعالىستارعا كۇش-قۋات بەردى. ويتكەنى ۇلى يدەيالارعا قىزمەت ەتۋ – زاماناۋي ۋنيۆەرسيتەتتىڭ نەگىزگى مىندەتى.
جانار تەمىربەكوۆا,
قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى
تۇركىستان
